Ο συγγραφέας εκκινείται από την ανάγκη του να μιλήσει για τον ρόλο και την ουσία της τέχνης, τις ανασφάλειες του δημιουργού, την επιρροή της ψυχοσύνθεσης του καλλιτέχνη στο παραγόμενο έργο αλλά και του περιβάλλοντος πάνω στην ψυχολογία του δημιουργού, καθώς και για τη σαρωτική εμπορευματοποίηση της τέχνης και τα κυκλώματα που ταλαιπωρούν ή αποτελματώνουν τον δημιουργό και το έργο του.

Χρησιμοποιώντας τους ήρωες και την υποτυπώδη ιστορία τους, ο Δουατζής βρίσκει την ευκαιρία να επεκταθεί σε φιλοσοφικές αναζητήσεις και να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα που διαχρονικά απασχολούν την ανθρώπινη νόηση για τους λόγους για τους οποίους ο άνθρωπος ανέκαθεν καταφεύγει στην τέχνη για να διαχειριστεί τα τραύματα που αποκτά στη διάρκεια της ζωής του, άλλοτε λόγω της ευαισθησίας και της ιδιαιτερότητας με την οποία αντιμετωπίζει τον κόσμο και άλλοτε λόγω των κοινωνικών μεταβολών που ασκούν επάνω του μια ανείπωτη πίεση.

Καθώς, όπως αναφέρει, οι καλλιτέχνες δεν ζουν με βεβαιότητες αλλά για τις στιγμές που φυλακίζουν στα έργα τους, ο συγγραφέας επιτυγχάνει ένα οδοιπορικό στην ψυχολογία του καλλιτέχνη, μια αγωνιώδη πορεία με προορισμό την απόλυτη έκφραση της ιδέας που τον ταλανίζει κάθε φορά.

Με κύριο υφάδι τον φιλοσοφικό στοχασμό με αναφορές στην εξιδανίκευση του δημιουργού και με αναλύσεις συχνά βασισμένες στις ψυχαναλυτικές φροϋδικές αρχές, ο Δουαζής ξεδιπλώνει την έννοια της συντροφικότητας για τον καλλιτέχνη και εκθέτει τους φόβους που τον οδηγούν στην κυοφορία έργων αλλά και στην απομόνωση απ’ όλους εκείνους που επιδιώκουν να καρπωθούν απ’ αυτόν υλικά οφέλη.

Επίσης, επιχειρεί να υψώσει εκείνη την ιδιαίτερα ευαίσθητη γραμμή ανάμεσα στην κριτική και την εμπορευματοποίηση της τέχνης, προσπαθώντας να κατά-στήσει σαφές ότι ο καλλιτέχνης δημιουργεί για τον εαυτό του και μόνο γι’ αυτόν και αποτελεί παράπλευρη διαδικασία η κοινώνηση του έργου του στο πλήθος.

Ταυτόχρονα, όμως, ένας βασικός μοχλός του έργου είναι η σύνδεση του δημιουργού με την απτή πραγματικότητα, με τη γέννηση ενός παιδιού, με τη δημιουργία ενός ανθρώπινου δεσμού που μπορεί να απογειώσει το έργο και την καλλιτεχνική του οντότητα ή να τον καταβαραθρώσει σε περίπτωση που υπάρξει ελλιπής κατανόηση στη δική του θέαση του κόσμου.

Ως εκ τούτου και όπως προκύπτει από τα όσα ήδη αναφέρθηκαν, το βιβλίο «Ανάσα από πηλό» δεν προορίζεται για αναγνώστες που είναι λάτρεις της περιπέτειας και της εξωτερικής πλοκής. Αφορά όσους επιθυμούν να παρακολουθήσουν τις αγωνίες, τους προβληματισμούς και την ψυχολογία των δημιουργών με έναν απλό, εύληπτο και άμεσο τρόπο, μέσα από διαλόγους απ’ τους οποίους αναδύεται η ανησυχία και του ίδιου του Δουατζή για το τι ακριβώς είναι η τέχνη και πόσο έχει αλλοιωθεί από την παρέμβαση της ρεαλιστικής πραγματικότητας και όλων εκείνων που την αντιλαμβάνονται ως μέσο πλουτισμού.

Πηγή: booktimes.gr

Εκδόσεις Πάπυρος 2015
Το μυθιστόρημα του Γιώργου Δουατζή «Ανάσα από πηλό» πραγματεύεται το κλασικό θέμα της ζωής και του θανάτου, χρησιμοποιώντας αυτήν τη φορά ως μοχλούς και φορείς τους το ζεύγος έρωτα-τέχνης. Ο κεντρικός ήρωας ασχολείται με τη γλυπτική, ενώ η κεντρική ηρωίδα με την ιστορία της τέχνης και την κριτική των έργων τέχνης. Τα ονόματά τους Κώστας και Ελένη σηματοδοτούν πολλαπλώς τη σχέση, τους διπλούς ρόλους που έκαστος υιοθετεί στο πλαίσιο αυτό αλλά και την «ιερότητα» του στόχου της μυθιστορηματικής τους εμπλοκής. Άξιο προσοχής είναι ότι ο Δουατζής συλλαμβάνει και χειρίζεται τα σημαίνοντα που ο ίδιος δημιουργεί σε όλο το μυθιστόρημα, χωρίς να παραλείπει να δημιουργεί κάθε φορά συνειρμούς στον αναγνώστη και να τα επανατοποθετεί σε νέο συγκείμενο: το χώμα, το νερό και η ανάσα διαχέονται νοηματικά στο βιβλίο, υποστηρίζοντας και τη δομή του, έως ότου να φθάσουμε στο τέλος κυριολεκτικά στη δυσοσμία του θανάτου, στην άπνοια αλλά και στην ανάσα της ζωής. Χαρακτηριστικά αναφέρεται: «Πρώτη του ύλη, το απλούστερο των υλικών, ο πηλός. Χώμα και νερό. Όπως έλεγε ο Κώστας, συμβόλιζαν γι’ αυτόν τη μάνα γη, που θρέφει τους ανθρώπους, και τον ουρανό, που στέλνει με τη βροχή ζωογόνο νερό και κάνει την ανθρωπότητα να ονειρεύεται. Το σκεπτόταν συχνά αυτό όταν δούλευε και ένιωθε μια ιδιαίτερη τρυφερότητα για τον πηλό, έχοντας πλήρη συναίσθηση ότι χωρίς αυτόν δεν θα μπορούσε να υπάρχει και ο ίδιος, υλικά και πνευματικά. Ο πηλός ήταν το μέσο να επιβιώνει με τα κεραμικά του και παράλληλα να εκφράζει ως καλλιτέχνης τα βαθύτερα της ψυχής του, με τα γλυπτά του. Ο πηλός ήταν ο ίδιος ο εαυτός του».

Η αφήγηση είναι άλλοτε τριτοπρόσωπη, στο όνομα του παντογνώστη αφηγητή, και άλλοτε πρωτοπρόσωπη, είτε με τη μορφή εσωτερικού μονολόγου είτε διά μέσου στιχομυθίας στη φόρμα του θεατρικού διαλόγου. Ο αναγνώστης καλείται να παρακολουθήσει την υπόθεση όχι μόνον της δημιουργίας με πηλό αλλά και της λάσπης, όταν τα «υλικά» δεν μετουσιώνονται, όπως επίσης της «οξυγόνωσης» και της «στάχτης» των ηρώων: «Όλοι οι τοίχοι, όλα τα αντικείμενα που υπήρχαν στο εκθετήριο ήταν σκεπασμένα με σκόνη. Ο Κώστας σκέφτηκε πως αυτή η σκόνη, η σκόνη από τα δημιουργήματά του, είχε μπει στους πνεύμονες της Ελένης. Αυτή η σκόνη την έστελνε τόσο κοντά στο θάνατο», προς χρήσιν παραδείγματος.

Από την άλλη, το εύρημα του ξαφνικού σεισμού δρα δομικά στον τρόπο επεξεργασίας του χρόνου, έτσι ώστε τα συμβάντα να μην παρουσιάζονται ευθύγραμμα. Αντίθετα, δημιουργούνται δυο διαφορετικές χρονικές ακολουθίες, μία παροντική και μία παρελθοντική, όπου επιτρέπουν να αποκαλυφθούν σπονδυλωτά τόσο οι χαρακτήρες όσο και ο κόσμος που τους περιβάλλει σηματοδοτώντας την εξέλιξή τους, πάντα όμως σε σχέση με ένα ανατρεπτικό παρόν και με τις συνέπειές του. Η θέση αυτή προοικονομείται ήδη στο  μότο του βιβλίου: Όποιος έχει πεποιθήσεις είναι ηλίθιος (Φουκώ).  Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο αναγνώστης καλείται να παρακολουθήσει τους ήρωες, που βαδίζουν προς την αυτογνωσία και την αποδοχή της πραγματικότητάς τους, ύστερα από πολλαπλές προδοσίες, απωθήσεις και κούφιες συγκαλύψεις της προσωπικής τους αλήθειας – «Ένα μυστικό του πηλού για να μη σκάει είναι να τον αφήνεις να στεγνώνει σιγά-σιγά. Να μένει λίγο ξεσκέπαστος, χωρίς τις βρεγμένες λινάτσες, για να αναπνέει και να στεγνώνει σταδιακά, μέχρι να μείνει όλο το έργο ξεσκέπαστο, ανοιχτό στον αέρα. Σαν κάποιος να έρχεται από έναν άλλο κόσμο και πρέπει εσύ να του μαθαίνεις να παίρνει μικρές ανάσες στην αρχή, μέχρι τελικά να προσαρμοστεί και να μπορεί να παίρνει βαθιές αναπνοές. Αυτό δεν πετύχαινε πάντοτε και λίγο-πολύ όλα τα έργα έπρεπε για σιγουριά να ψηθούν στο φούρνο», αναφέρει ο Γιώργος Δουατζής και αν ο αναγνώστης συγκρατήσει τις φράσεις αυτές, θα κατανοήσει και το τέλος του βιβλίου, που έρχεται να επιβεβαιώσει την τραγική ειρωνεία ή και τον σαρκασμό, ακόμη,  αυτής της φαινομενικά αθώας πληροφορίας.

Παλαιότερα, πριν καταπιαστώ με τη μυθιστορία, ξαφνιαζόμουν όταν άκουγα πεζογράφους να μιλούν για τους ήρωες των έργων τους που τους έβλεπαν ζωντανούς και συνομιλούσαν μαζί τους. Τώρα πια, μετά και τη συγγραφή του Μη φεύγετε κύριε Ευχέτη το 2007, θεωρώ φυσικό να βλέπω ζωντανούς τους ήρωές μου, να έχω την εικόνα τους, το ντύσιμο, το βάδισμα, την ομιλία, ως και τη μυρωδιά τους. Φανταστείτε ότι περνούσα έξω από το νοσοκομείο Σωτηρία στη Μεσογείων και έπιασα τον εαυτό μου να αναρωτιέται “τι να γίνεται η Ελένη εκεί μέσα;”. Η Ελένη είναι ηρωίδα του βιβλίου η οποία νοσηλεύτηκε εκεί.

Και σε αυτή την πεζογραφική μου περιπέτεια, αφότου έφτιαξα τα πρόσωπα του έργου, εκείνα με οδηγούσαν, εκείνα έκαναν τους διαλόγους. Τα έβλεπα να ζουν, να δρουν κι ένιωθα καταγραφέας όσων, ερήμην μου λες, διαδραματίζονταν. Ένιωθα να βλέπω μια κινηματογραφική ταινία και να την περιγράφω.

Νιώθω μεγάλη τρυφερότητα για όλους ανεξαιρέτως τους ήρωες του έργου. Επειδή μου επέτρεπαν να κοιτάζω από την πόρτα, και όχι από την κλειδαρότρυπα, σημαντικές στιγμές της ζωής τους; Επειδή αυτοί αποτελούσαν τη δικαιολογία ύπαρξης του έργου, άρα και της συγγραφικής μου ιδιότητας; Αν γνώριζα, θα απαντούσα. Οφείλω να ομολογήσω ότι συχνά νιώθω ιδιαίτερα ευτυχής όταν δεν γνωρίζω μια απάντηση, όπως τώρα.

Η Ανάσα από πηλό γράφτηκε χωρίς σχεδιασμό, με πήγαιναν οι ήρωες κι εγώ ακολουθούσα. Δεν είχα προβλέψει αρχή, μέση, τέλος, δεν είχα καταφέρει να διαβλέψω πού με πήγαιναν οι κατασκευασμένοι μου ήρωες. Ακούγεται ίσως αστείο, αλλά αν ήξερα την εξέλιξη και κυρίως την κατάληξη του έργου, δεν θα μπορούσε να με συνεπάρει η περιπέτεια της γραφής, διότι θα ήταν σαν να ήξερα τον δολοφόνο που αποκαλύπτεται στο τέλος μιας ενδιαφέρουσας αστυνομικής ιστορίας. Και όπως πάντα συμβαίνει με τα γραπτά μου, υπάρχει πλήθος βιωματικών εμπειριών, αλλά κανένα βιογραφικό στοιχείο σε όλη τούτη τη μυθιστορία.

Πηγή: fractalart.gr

Ως ποιητής, είχα μια μικρή δυσκολία προσαρμογής, με την έννοια ότι έπρεπε να αποβάλω τη λακωνικότητα που επιβάλλει η ποιητική γραφή. Βλέπετε, θεωρώ την πεζογραφία καλό κρασί και την ποίηση ακριβό απόσταγμα. Η πεζογραφία με διασκεδάζει, με ξεκουράζει και δεν με παιδεύει όσο η μεγάλη μου αγάπη, η ποίηση.

Η Ανάσα από πηλό είναι ένα έργο που το επεξεργαζόμουν επί δύο χρόνια. Ομολογώ ότι αυτό που με παίδεψε –και είναι και το κύριο χαρακτηριστικό αυτού του μυθιστορήματος– ήταν το ψυχογράφημα των ηρώων. Προσπάθησα να δουλέψω με άξονα το τρίπτυχο αιτία-γεγονός-αποτέλεσμα, καταγράφοντας την ψυχολογία και τον χαρακτήρα τους. Θέλησα να μάθω, προϊόν τίνος περιβάλλοντος είναι οι ήρωές μου. Ποια είναι η αιτία που φέρουν αυτόν τον χαρακτήρα. Πόσο επηρέασε ο χαρακτήρας τους τα γεγονότα. Τι επιπτώσεις μπορεί να έχουν τα γεγονότα αυτά στη ροή της ζωής τους, αλλά και του μυθιστορήματος.

Από τη στιγμή που παίρνουν σάρκα και οστά στο μυαλό μου, οι ήρωες του μυθιστορήματος αρχίζουν πλέον να παίρνουν αυτοί πρωτοβουλίες, οι οποίες συνάδουν με την ψυχολογία τους και με τον χαρακτήρα που τους έχω δώσει. Κι εγώ δεν κάνω πάρα μία πολύ ενδελεχή καταγραφή των κινήσεων και των αντιδράσεών τους.

Η έννοια του πηλού, δηλαδή του υλικού που είναι ό,τι πιο απλό και πρωτογενές υπάρχει, το χώμα και το νερό, διατρέχει όλο το έργο. Διότι είναι το υλικό το οποίο επιτρέπει στον ήρωα να ζει βιοποριστικά, αλλά και να υπάρχει ως καλλιτέχνης, ως δημιουργός, μετατρέποντας αυτό το απλό υλικό σε πανέμορφα γλυπτά. Έτσι, η βάση αυτή της δημιουργίας υπάρχει σε διάφορες παραλλαγές σε όλο το έργο, είτε με τη μορφή του πηλού, είτε ως σκόνη, ως σκέτο χώμα, που μπορεί να οδηγήσει ως και στον θάνατο την ηρωίδα του έργου.

Αυτό που με γοητεύει όταν γράφω ένα διήγημα ή μυθιστόρημα είναι ότι, από τη στιγμή που δημιουργούνται μέσα μου οι ήρωες, έχω πλήρη την εικόνα τους και τους αντιμετωπίζω ως ζώντες ανθρώπους σε πλήρη δράση. Από τη στιγμή που παίρνουν σάρκα και οστά στο μυαλό μου, οι ήρωες του μυθιστορήματος αρχίζουν πλέον να παίρνουν αυτοί πρωτοβουλίες, οι οποίες συνάδουν με την ψυχολογία τους και με τον χαρακτήρα που τους έχω δώσει. Κι εγώ δεν κάνω πάρα μία πολύ ενδελεχή καταγραφή των κινήσεων και των αντιδράσεών τους. Πολλές φορές κατά τη διάρκεια της μυθιστορίας, εκπλησσόμουν κι εγώ ο ίδιος από τις αποφάσεις, από τις επιλογές των προσώπων του έργου. Με ξάφνιασαν πολλές φορές με τις πρωτοβουλίες τους και με την αναπάντεχη ροή των γεγονότων που προκαλούσαν. Όσο με ξάφνιασε η αλληλεπίδρασή τους και η αλλαγή της συμπεριφοράς τους. Όπως συμβαίνει και στην πραγματική μας ζωή.

Ένα άλλο στοιχείο που με απασχολούσε πολύ σ’ αυτό το έργο ήταν το παιχνίδι με τον χρόνο. Δεν επιθυμούσα να παίξω απλώς με μία σειρά από επιστροφές (flash back), αλλά ήθελα να υπάρχει σε όλο το έργο μια απόλυτη χρονική κατανομή της δράσης των ηρώων. Έτσι, που να μπορεί ο αναγνώστης να παρακολουθεί τη συνεχή ροή των γεγονότων χωρίς δυσκολία. Και γι’ αυτό φρόντισα να υπάρχουν μικρά εύληπτα κεφάλαια που δίνουν ανάσα στον αναγνώστη.

Βεβαίως, όταν γράφεις ένα μυθιστόρημα δεν μπορείς να αποφύγεις την καταγραφή βιωμάτων που σε έχουν σημαδέψει. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι περνάς απαραιτήτως και βιογραφικά στοιχεία. Ως αναγνώστης-συγγραφέας, διαβάζοντας αυτό το μυθιστόρημα ξαφνιάστηκα από τις λεπτομέρειες που έδινα, σε περιγραφές κυρίως των ψυχικών αντιδράσεων των ηρώων, αλλά και σε λεπτομέρειες γεγονότων, όπως για παράδειγμα το πώς αντιμετώπισε τον θάνατο του πατέρα του ο ήρωας σε μικρή ηλικία, πράγματα τα οποία δεν έχω ζήσει. Η απορία μου ήταν διάχυτη, πώς είναι δυνατόν να περιγράφω λεπτομέρειες τις οποίες δεν έζησα ποτέ… Ίσως είναι αυτή η περίεργη διάσταση που υπάρχει στον συγγραφέα, ο οποίος όχι μόνο διαβλέπει πράγματα, αλλά και προφητεύει καμιά φορά, έτσι που να μεταφέρεται τόσο ο ίδιος σε τελείως άλλες διαστάσεις χρόνου και χώρου, όσο και ο αναγνώστης. Αυτό το παιχνίδι του χρόνου που παίζεται μέσα από την αφήγηση, μέσα από τη μυθιστορία, είναι ένα πολύ γοητευτικό ταξίδι και για τον συγγραφέα και για τον αναγνώστη.

Νομίζω πως η ελπίδα κάθε συγγραφέα και το κριτήριο λόγου ύπαρξης ενός μυθιστορήματος είναι να βρει ο αναγνώστης τον εαυτό του έστω και σε δύο αράδες μέσα στο κείμενο. Συνηθίζω να μην προσχεδιάζω το βιβλίο, να μη φτιάχνω αυτό που λένε έναν στοιχειώδη σκελετό, να μην προδιαγράφω τα κεφάλαια και το τέλος του βιβλίου. Διότι, αν το έκανα αυτό, η συγγραφή θα έχανε τη γοητεία της, θα ένιωθα σαν να μου έλεγε κάποιος το τέλος ενός αστυνομικού μυθιστορήματος την ώρα που εγώ βρίσκομαι στην αρχή της ανάγνωσής του.

Πηγή: diastixo.gr

Ο γνωστός δημοσιογράφος, ποιητής και συγγραφέας, συνεχίζει την πορεία του στα γραμματα με το εικοστό δεύτερο βιβλίο του, που είναι μια απολαυστική ιστορία για το προαιώνιο θέμα της σχέσης ανάμεσα στον άνδρα και στη γυναίκα, για τα οικογενειακά βιώματα, για τη δύναμη της τέχνης, για τον ανταγωνιστικό χώρο των εικαστικών, για τη δύναμη της φιλίας, για τις εκρηκτικές δυνάμεις που κρύβονται στις ψυχές των ανθρώπων.

Ο γλύπτης Κώστας Μοίρας εργάζεται στην αφάνεια αποφεύγοντας κάθε επαφή με τον κόσμο της αγοράς της τέχνης, παραμένοντας πιστός σε αξίες και ιδανικά . Η Ελένη, μια νέα γυναίκα , ιστορικός της τέχνης, ζει φορτωμένη με ένα βαρύ οικογενειακό παρελθόν. Τους ενώνει ο έρωτας για την τέχνη και τη ζωή, αλλά τους χωρίζουν καταστάσεις.

Ο συγγραφέας αρχίζει με τον πενηντάχρονο ήρωά του να ανοίγει ένα πολυκαιρισμένο μπλόκ και να διαβάζει όσα είχε γράψει χρόνια πριν για το θάνατο του όμορφου, σκληρού, αγαπημένου του πατέρα, που πέθανε μόλις στα τριάντα ένα χρόνια του…

“Ε, λοιπόν, εγώ στο σπίτι δεν έκλαψα. Το έκαναν όμως για λογαριασμό μου, σαν παράσταση σε αρχαίο δράμα, οι μοιρολάτρες του νησιού, διατηρώντας τα έθιμα κατά βάρβαρο τρόπο, στα παιδικά μου μάτια. Η μάνα μου έσπευσε να αλλάξει ρούχα, μαύρα έβαλε βεβαίως, ίσως για να μη διανοηθεί κάποιος ότι δεν πενθεί. Δεν έκλαψα λοιπόν, λες και γνώριζα ότι θα είχα όλον τον καιρό, όλες τις αιτίες να κλάψω, χρόνια αργότερα, για πολλές ακόμα απώλειες, για πολλές ακόμα συμφορές. Αλλά, προπάντων, εγώ ήμουν πάντα εκεί για να αντέξω, να αναλάβω ευθύνες.

“Θυμάμαι τώρα, τόσα χρόνια μετά, τις λέξεις-αναγγελία: Ο πατέρας πέθανε. Θυμάμαι την αποχαιρετιστήρια εικόνα του. Θυμάμαι τα μοιρολόγια που μου έσκισαν την καρδιά. Τη βιάση να οδηγηθώ στο κρεβάτι μου για ύπνο με τη μικρότερη αδελφή μου. Το μαύρο περιβραχιόνιο που μου έβαλαν για να διαλαλώ το πένθος μου. Τις φωνές, τα κλάματα, τις αναπάντητες ερωτήσεις προς τη μάνα μου: “Τι θα κάνεις τώρα, έρμη, με δύο ορφανά;” Τα ορφανά ήμουν εγώ και η αδελφή μου. Τις μυρωδιές θυμάμαι, κεριού, λιβανιού, σαπουνιού, αφού έπρεπε να είμαστε όλοι πεντακάθαροι στην κηδεία. Των λουλουδιών τις μυρωδιές θυμάμαι. Μου τις θύμιζαν για δεκαετίες αυτές των επιταφιών. Ναι, ακόμα θυμάμαι και βουρκώνω, καμιά φορά κλαίω με λυγμούς κιόλας, λες και έχω δάκρυα χρεωστούμενα, για ποιον άραγε και πότε και γιατί, αλλά τι σημασία έχει πια; Η απώλεια δεδομένη. Η πορεία καθορισμένη. Θυμάμαι το αίσθημα αποστροφής που είχα για όσα γινόταν. Προφανώς, δεν ήθελα να παραδοθώ στη θλίψη. Το θυμάμαι καλά αυτό. “Δεν θα λυγίσω” είπα. Θα μπορώ να λέω “δεν θα λυγίσω” και αύριο;”. (…).

“Ο Κώστας Μοίρας έκλεισε το μπλοκ με κινήσεις που πρόδιδαν σεβασμό, με μεγάλη προσοχή, σαν να κρατούσε το πιο εύθραυστο, το πολυτιμότερο κρύσταλλο του κόσμου. Αναστέναξε με βαθιά εκπνοή και έβαλε το μπλοκ στο κομοδίνο. Σε περιπτώσεις που δυσκολευόταν να πάρει σημαντικές αποφάσεις ή σε στιγμές συναισθηματικής έξαρσης, το καταφύγιο του ήταν η ανάγνωση αυτού του αποσπάσματος από τα χειρόγραφά του. Η ανάγνωση αυτή του γύριζε αρκετά χρόνια πίσω, τον πονούσε, αλλά του έδινε μια γλυκιά δύναμη”.

Το δεύτερο κεφάλαιο με την Ελένη: “Ξαφνικά η γη άρχισε να τρέμει. Βουητό τρομακτικό ερχόταν από τα έγκατα της γης. Τριγμοί φοβεροί ακούγονταν, έτριξε όλο το οικοδόμημα, έτοιμο, λες, να λυγίσει. Ο σεισμός ήταν μεγάλος, με ασυνήθιστη διάρκεια και προφανώς με το επίκεντρο κοντά. Τους βρήκε στο εκθετήριο, να φωτογραφίζουν τα γλυπτά. Η Ελένη έβγαλε μια κραυγή τρόμου, έτρεξε ασυναίσθητα και κρύφτηκε στην αγκαλιά του Κώστα. Εκείνος, ψύχραιμος, την αγκάλιασε προστατευτικά και δεν κινήθηκε διόλου. Έμειναν έτσι για δευτερόλεπτα αγκαλιασμένοι στη μέση του εκθετηρίου. Ξαφνικά ο θόρυβος εντάθηκε από τη μαζική πτώση των γλυπτών στο πάτωμα. Τα έβλεπε να τρέμουν στα βάθρα τους και σε δευτερόλεπτα να πέφτουν σχεδόν ταυτόχρονα, με έναν θόρυβο που θα του έμενε στη μνήμη έως θανάτου, ως ο εφιαλτικότερος ήχος της ζωής του”. (…).

Ένα μυθιστόρημα – καταβύθιση στον ψυχισμό των ηρώων, που είναι και δικοί μας άνθρωποι.

Πηγή: hellasjournal.com

Διαβάζοντας κανείς το νέο έργο του Γιώργου Δουατζή Ανάσα από πηλό βρίσκεται μπροστά σε χαρακτηριστικές αντιθέσεις. Η ζωή και ο θάνατος, η πληρότητα και η στέρηση, τα πάθη και η υπέρβασή τους αποτελούν μερικές απ’ αυτές. Ασφαλώς όλα αυτά αποτελούν ένα εύφορο έδαφος για να ασχοληθεί ένας σημειωτικός.

Στην αρχική σκηνή περιγράφεται ο θάνατος του πατέρα του Κώστα Μοίρα, πρωταγωνιστή του έργου. Πρόκειται ασφαλώς για μια μετάβαση από την οικογενειακή πληρότητα στην συναισθηματική στέρηση. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί και μια διαδικασία μύησης στη ζωή και ένταξης του ήρωα στον κόσμο των μεγάλων. Μέσα από υπόγειες συζεύξεις και συναρτήσεις ο θάνατος υπερβαίνεται και η προσωπική πληρότητα καθιστούν τον Μοίρα ικανό να συνεχίσει τη ζωή του. Πρόκειται θα λέγαμε για μια δοκιμασία χαρακτηρισμού, όπου ο ήρωας αναδεικνύεται ικανός να αντιμετωπίσει τις μεταγενέστερες προκλήσεις της ζωής.

Από την άλλη μεριά προβάλλει ένα πλήθος οπτικών που φωτίζουν από διαφορετικές γωνίες τα δρώντα πρόσωπα του κειμένου. Αν προσέξουμε την Ελένη θα διαπιστώσουμε τους πολλαπλούς της μετασχηματισμούς. Αρχικά είναι η κόρη του Καρτάλου που βρίσκεται κάτω από μια οικογενειακή πίεση. Στη συνέχεια θα μεταβληθεί σε μια εξαιρετική σύντροφο του ήρωα που με την δράση της τον αναδεικνύει σε εξέχουσα καλλιτεχνική μορφή στο χώρο των πλαστικών τεχνών. Στο τέλος, όμως, θα εμφανιστεί ως ένα πλάσμα που κινδυνεύει και χρειάζεται τη συμπαράσταση του Μοίρα για να υπερβεί τον κίνδυνο του θανάτου. Απ’ αυτή την άποψη οι μετασχηματισμοί θα θεωρηθούν ως δρόμοι που οδηγούν από τη μια κατάσταση στην άλλη και συντελούν και στον μετασχηματισμό της ψυχικής διάθεσης του αναγνώστη, ο οποίος βλέπει τα γεγονότα κάθε φορά, από άλλη σκοπιά. Υπάρχει ακόμη στο κείμενο ένας θυμικός μετασχηματισμός που προκαλείται από τη σύγκρουση του πατέρα της Ελένης με τη μητέρα της. Σ’ αυτή τη φάση της ακολουθίας πάθους οι ήρωες δεν έχουν τίποτε να ανταλλάξουν παρά σημεία σκληρότητας και αδιαφορίας καθώς και θυμικές χειραγωγήσεις.

Σπουδαία είναι και η χρήση του χρόνου. Ο χρόνος κινείται μπρος-πίσω συνδέοντας το παρόν και το παρελθόν των ηρώων και επιτρέπει στο συγγραφέα να τονίζει τα γεγονότα που θεωρεί σημαντικά. Ο τρόπος αυτός γραφής καθιστά το κείμενο εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Σκόπιμο είναι να τονιστεί η λειτουργία της τυχαιότητας σ΄ αυτό το έργο. Ο Δουατζής αναδεικνύει σε βασικό στοιχείο της μυθιστορίας του την αρκετά πρόσφατη ιδέα της τυχαιότητας, σε αντίθεση με το παλιότερο μυθιστόρημα όπου τα γεγονότα είχαν μια συνεχή διαδοχή, όπου το ένα πυροδοτούσε το άλλο. Η αποκοπή του από αυτή την τάση και η αποδοχή μιας καταιγιστικής τυχαιότητας, όπως είναι ο σεισμός, έχει άμεση σχέση με τη διαδικασία διαφοροποίησης των ηρώων, που έχουν πια να αντιμετωπίσουν καινούργιες καταστάσεις και να τις υπερβούν και κυρίως να περάσουν από τον κίνδυνο του θανάτου σε μια νέα ολοκληρωμένη ζωή με την απόκτηση ενός παιδιού.

Θα θέλαμε, τέλος, να μείνουμε σε τρία δρώντα πρόσωπα που είναι φίλοι του πρωταγωνιστή, συμμετέχουν στη δράση και κυρίως σχολιάζουν τα γεγονότα και μιλούν για σύγχρονες καταστάσεις. Λειτουργούν θα λέγαμε ως ο χορός της αρχαίας τραγωδίας που ως θεατής παρακολουθεί το “θέαμα” και ερμηνεύει τη σημασία του, είτε για δικό του λογαριασμό είτε, συχνότερα, για το αναγνωστικό κοινό. 0 λόγος τους μπορεί να αναλυθεί ως λόγος της πειθούς, ο οποίος σκοπό έχει να καταστήσει τους ήρωες ενεργούς, αλλά και να κάνει το κοινό να αποκτήσει μια συγκεκριμένη εικόνα της δικής του ταυτότητας.

Ο Δουατζής με τη συνύπαρξη των αντιθέτων, τους συνεχείς μετασχηματισμούς των ηρώων, την εναλλαγή των οπτικών γωνιών, τη χρήση της τυχαιότητας και το συνεχές πέρασμα από το παρελθόν στο παρόν, δημιουργεί ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα όπου οι ήρωες μετατρέπονται σε σύμβολα της καθημερινής εμπειρίας και της υψηλής τέχνης. Γνωρίζει πολύ καλά την ψυχολογία των ηρώων και την αναδεικνύει σε όλες τις περιπτώσεις. Η αντιπαράθεση δε ζωής-θανάτου δίνει στο κείμενο μια διάσταση αρχετυπική. Και αυτό, νομίζω, πως είναι το επίτευγμά του.

Παλαιότερα, πριν καταπιαστώ με τη μυθιστορία, ξαφνιαζόμουν όταν άκουγα πεζογράφους να μιλούν για τους ήρωες των έργων τους που τους έβλεπαν ζωντανούς και συνομιλούσαν μαζί τους. Τώρα πια, μετά και τη συγγραφή του Μη φεύγετε κύριε Ευχέτη το 2007, θεωρώ φυσικό να βλέπω ζωντανούς τους ήρωές μου, να έχω την εικόνα τους, το ντύσιμο, το βάδισμα, την ομιλία, ως και τη μυρωδιά τους. Φανταστείτε ότι περνούσα έξω από το νοσοκομείο Σωτηρία στη Μεσογείων και έπιασα τον εαυτό μου να αναρωτιέται “τι να γίνεται η Ελένη εκεί μέσα;”. Η Ελένη είναι ηρωίδα του βιβλίου η οποία νοσηλεύτηκε εκεί.

Και σε αυτή την πεζογραφική μου περιπέτεια, αφότου έφτιαξα τα πρόσωπα του έργου, εκείνα με οδηγούσαν, εκείνα έκαναν τους διαλόγους. Τα έβλεπα να ζουν, να δρουν κι ένιωθα καταγραφέας όσων, ερήμην μου λες, διαδραματίζονταν. Ένιωθα να βλέπω μια κινηματογραφική ταινία και να την περιγράφω.

Νιώθω μεγάλη τρυφερότητα για όλους ανεξαιρέτως τους ήρωες του έργου. Επειδή μου επέτρεπαν να κοιτάζω από την πόρτα, και όχι από την κλειδαρότρυπα, σημαντικές στιγμές της ζωής τους; Επειδή αυτοί αποτελούσαν τη δικαιολογία ύπαρξης του έργου, άρα και της συγγραφικής μου ιδιότητας; Αν γνώριζα, θα απαντούσα. Οφείλω να ομολογήσω ότι συχνά νιώθω ιδιαίτερα ευτυχής όταν δεν γνωρίζω μια απάντηση, όπως τώρα.

Η Ανάσα από πηλό γράφτηκε χωρίς σχεδιασμό, με πήγαιναν οι ήρωες κι εγώ ακολουθούσα. Δεν είχα προβλέψει αρχή, μέση, τέλος, δεν είχα καταφέρει να διαβλέψω πού με πήγαιναν οι κατασκευασμένοι μου ήρωες. Ακούγεται ίσως αστείο, αλλά αν ήξερα την εξέλιξη και κυρίως την κατάληξη του έργου, δεν θα μπορούσε να με συνεπάρει η περιπέτεια της γραφής, διότι θα ήταν σαν να ήξερα τον δολοφόνο που αποκαλύπτεται στο τέλος μιας ενδιαφέρουσας αστυνομικής ιστορίας. Και όπως πάντα συμβαίνει με τα γραπτά μου, υπάρχει πλήθος βιωματικών εμπειριών, αλλά κανένα βιογραφικό στοιχείο σε όλη τούτη τη μυθιστορία.

Αυτό που δεν μπόρεσα να κάνω διαβάζοντας αυτό το βιβλίο είναι, να αποφύγω την ματιά του ψυχολόγου. Οι ήρωες, ένας-ένας, με την σειρά που όρισε για αυτούς ο συγγραφέας, κάθισαν απέναντί μου, στην  καρέκλα του θεραπευόμενου και ξεκίνησαν να διηγούνται την προσωπική τους ιστορία. Εξομολογήθηκαν αυτά που δεν είχαν μέχρι εκείνη την στιγμή τολμήσει να πουν, έκλαψαν μπροστά μου, θύμωσαν, θυμήθηκαν ακόμα και αυτά που για χρόνια ήθελαν να ξεχάσουν, παραδέχτηκαν λάθη, έψαξαν για λύσεις. Προσωπικά μπορεί να βρήκα κομμάτια του εαυτού μου στους ήρωες, ή μπορεί κάποια από τις εμπειρίες και τα βιώματά τους να πλησιάζουν την δική μου προσωπική ιστορία, αλλά αυτό, μπορεί να συμβεί σε κάθε αναγνώστη.

Η ιστορία ξεκινά με τον Κώστα, τον βασικό ήρωα του βιβλίου, ο οποίος, διαβάζει ένα παλιό ημερολόγιο, γραμμένο από τον ίδιο χρόνια πριν και θυμάται ξανά, τον θάνατο του πατέρα του. Θυμάται και σημειώνει πως, εκείνος ο πατέρας που έφυγε νωρίς, είχε ένα ύφος ανέκφραστο, λες και φοβόταν μήπως οι άλλοι διαβάσουν την σκέψη του ή αναγνωρίσουν την συναισθηματική του κατάσταση. Αυτό, ήταν ένα σημαντικό γεγονός στην ζωή του μικρού αγοριού, που ήταν πάντα εκεί για να αντέξει, που δεν έκλαψε μπροστά σε κανέναν, και όρισε τον εαυτό του ως έτοιμο να αναλάβει ευθύνες. Πριν ακόμα ολοκληρώσει τον κύκλο της παιδικότητάς του, έγινε ο πατέρας στην θέση του πατέρα του. Τι ρόλο θα παίξει στην διαμόρφωση της προσωπικότητάς του κάτι τέτοιο; Πόσο θα επηρεάσει την προσωπική γραμμή της ενήλικης ζωής του;

Στην πορεία, ο Κώστας, ως ενήλικας πια, αντιλαμβανόμαστε πως έχει δύο ζωές. Μια ανοιχτή στα μάτια των πολλών, που είναι η δουλειά του ως κεραμίστα –φτιάχνει γλάστρες και βιοπορίζεται από αυτό- και μια άλλη, ολότελα δική του, που είναι η γλυπτική με πηλό, τα αγάλματα που δημιουργεί μόνος, κλεισμένος στο εργαστήρι του. Φυλακίζει τα συναισθήματά του στην τέχνη και αυτό είναι η μόνη ανάσα ζωής που έχει.

Αργότερα, γνώρισα και την Ελένη. Είναι όμορφη, νέα, γόνος εύπορης οικογένειας που έχει σπουδάσει Ιστορία της Τέχνης. Οι γονείς της ζούνε εδώ και χρόνια κάτω από την ίδια στέγη, χωρίς να έχουν καμία επαφή μεταξύ τους. Αυτό, της δημιουργεί ερωτηματικά. Η σχέση της με τον πατέρα της Ιάσωνα, κατατάσσεται από την ίδια στις προβληματικές και ζητά βοήθεια από ψυχολόγο.

Οι δύο αυτοί κόσμοι λοιπόν, συναντιούνται και εμπλέκονται συναισθηματικά. Δύο οικογενειακά συστήματα, εμποτισμένα με τις πεποιθήσεις και τις νοοτροπίες που φέρουν από τα οικογενειακά πλαίσια μέσα στα οποία έζησαν οι ήρωες, ολότελα διαφορετικά μεταξύ τους, προσπαθούν να δημιουργήσουν έναν καινούργιο κόσμο. Ο κόσμος της Ελένης, λαμπερός, χωρίς οικονομικές έγνοιες και του Κώστα ο κόσμος της σιωπής του δημιουργού.

Φέρουν και οι δύο, μνημονικά ίχνη που παραπέμπουν σε πληγές αφημένες στην ίδια θέση, από τότε που ήταν παιδιά. Έχουν και οι δύο ερωτηματικά που για χρόνια παρέμειναν αναπάντητα, γιατί στις οικογένειες τους, οι γονείς τους, σπάνια συζητούν, σπάνια αποκαλύπτονται. Ή μάλλον αποκαλύπτονται, όταν πια είναι πολύ αργά για τους ίδιους, αλλά και για την σχέση με τα παιδιά τους, όπως έκανε για παράδειγμα, ο σιωπηλός και απόμακρος πατέρας της Ελένης. Κάποιοι μάλιστα, κυρίως οι μητέρες το κάνουν αυτό, επικαλούνται θυσίες στο όνομα της ισορροπίας των παιδιών τους, χωρίς ποτέ να τα ρωτήσουν αν τα ίδια επιθυμούν κάτι τέτοιο, όπως έκανε η μητέρα της Ελένης, όπως κάνουν πολλές γυναίκες-μανάδες, προκειμένου να καλύψουν τον φόβο τους να ζήσουν, όπως οι ίδιες το επιθυμούν.

Μπήκα για άλλη μια φορά στην διαδικασία να σκεφτώ, με αφορμή την ΑΝΑΣΑ ΑΠΟ ΠΗΛΟ, τον τρόπο με τον οποίο οι περισσότεροι, δίνουμε μάχες για να μην αγγίξουμε κομμάτια μέσα μας που πονάνε, να μην έλθουμε με κανέναν τρόπο σε επαφή μαζί τους. Και αυτό από μόνο του, μας απομακρύνει τόσο από τον ίδιο μας τον εαυτό, τον πραγματικό μας εαυτό, τον οποίο στο τέλος, ξεχνάμε. Ξεχνάμε ποιοι είμαστε. Υποτάσσουμε τα θέλω μας στα πρέπει που μας έχουν επιβληθεί νωρίς από τους πατεράδες και τις μανάδες μας. Έχουμε εκπαιδευτεί να φοβόμαστε τις αλλαγές. Μένουμε σε αυτό που έχουμε μάθει ως φυσιολογικό, και όταν ανακαλύπτουμε πως ίσως και να μην είναι, τι κάνουμε; 

Δεν επιθυμώ να ρωτήσω γιατί συμβαίνει αυτό. Άλλωστε το γιατί, είναι μια ερώτηση, που η απάντησή της, δεν έχει τίποτα περισσότερο να μας  δώσει, από ένα άλλοθι και την απόλυτη ευχέρεια να δείξουμε με το δάχτυλο τον φταίχτη και αυτό να μοιάζει αρκετό, να μας απαλλάξει από την ευθύνη των προσωπικών μας επιλογών, σε θέματα όπως η αδυναμία μας να εμπλακούμε συναισθηματικά με τον άλλο, η παραδοχή των συναισθημάτων μας, όποια και αν είναι αυτά, η δυσκολία να αφεθούμε στην στιγμή, ο φόβος να ζήσουμε, έτσι όπως μας αξίζει. Με ενδιαφέρει ο τρόπος με τον οποίο ο κάθε ένας μας, ενεργεί έτσι ώστε… 

Οι γονείς, μετακυλούν τον δικό τους τραύμα και τον πόνο του, στα παιδιά τους και γίνονται οι γονείς, που οι ίδιοι μίσησαν. Η μετακύληση του τραύματος από γενιά σε γενιά, μπορεί κάπου να σταματήσει; Και τι μπορεί να κάνει πρακτικά κάποιος για να πάψουν οι γενιές να κουβαλάνε αυτό το συστημικό βάρος;

Μ’ αυτό το μυθιστόρημα-ποταμό στήνει μπροστά μας ένα fresco, μια τοιχογραφία σαν εκείνες τις νωπογραφίες του Rivera, όπου τα πρόσωπα του πίνακα παρ’ ότι έχουν υποστεί μία ανηλεή επεξεργασία καθένα χωριστά, δεν απομονώνονται αλλά συνυπάρχουν για να αποδώσουν το σύνολο του πίνακα.

Πράγματι, ο Γιώργος Δουατζής μ’ αυτό το μυθιστόρημα-ποταμό στήνει μπροστά μας ένα fresco, μια τοιχογραφία σαν εκείνες τις νωπογραφίες του Rivera, όπου τα πρόσωπα του πίνακα παρ’ ότι έχουν υποστεί μία ανηλεή επεξεργασία καθένα χωριστά, δεν απομονώνονται αλλά συνυπάρχουν για να αποδώσουν το σύνολο του πίνακα. Έτσι και με το βιβλίο αυτό. Ο Δουατζής, που τον έχω γνωρίσει από τα ποιητικά του δοκίμια και τον θεατρικό του στοχασμό –τα αποκαλώ δοκίμια γιατί δεν παύει να σκέφτεται και να φιλοσοφεί, σαν τα βιβλία του ποιητικά ή αφηγηματικά να είναι ένα πρόσχημα για να ακουστεί ο φιλοσοφικά στοχαζόμενος λόγος του– ο Γιώργος Δουατζής, λοιπόν, παράλληλα αποκαλύπτεται ένας έξοχος ιχνηλάτης της ψυχικής σημειολογίας με την οποία δομεί αληθοφανώς τους χαρακτήρες του με τέτοια ακρίβεια που κάποιες στιγμές να έχουμε την εντύπωση ότι διαβάζουμε, μ’ όλες τις λογοτεχνικές αρετές βέβαια, την γιουγκική τυπολογία των χαρακτήρων ή την ταξινόμηση των προσωπικοτήτων σ’ ένα ψυχιατρικό εγχειρίδιο.

Ο Δουατζής σαν τον Proust και την Μadeleine του εκκινεί το βιβλίο του με την ανάμνηση εκείνη που είχε σημειώσει στο μπλοκάκι του για τον θάνατο του πατέρα. Ο πατέρας, όπως λέει και ο ίδιος ο συγγραφέας, σελ 163, είναι η λέξη κλειδί. Προσέξτε με τι αδιόρατο τρόπο ο Γιώργος Δουατζής, εν αγνοία του ίσως –αλλά αυτό δεν έχει και πολύ σημασία γιατί κάθε βιωματικός συγγραφέας αποδίδει στο έργο του την επιστημονική θεωρία–, γίνεται ένας λακανικός κλινικός προσεγγίζοντας τη πατρική διάσταση ως λέξη, δηλαδή το ανάλογο της λακανικής μεταφοράς για το «όνομα του πατρός». Ο πατέρας και η απουσία του δομούν τη ζωή της οικογένειας και το μέλλον των παιδιών, τη ζωή τους, τη σκέψη τους, την επιλογή του φύλου και την σχέση με την οποία ενδεχομένως θα συνεχίσουν τη ζωή τους.

Παράλληλα, ο βασικός πρωταγωνιστής θα αναδυθεί ο ίδιος σε Θεό-πατέρα. Μέσω της τέχνης του πλάθει τον κόσμο του ο οποίος όμως για να είναι ζωντανός απαιτείται η εμφύσηση πνοής από έναν άλλον άνθρωπο του οποίου ο πατέρας είναι επίσης απών, ψυχολογικά απών. Δύο απουσίες, μια έλλειψη του πατρικού σημαίνοντος ως προϋπόθεση της συνάντησης για να δοθεί νόημα στη ζωή των προσώπων. Αυτό είναι το βιβλίο. Αλλά μέσα σ’ αυτό το βιβλίο ο Γιώργος Δουατζής στήνει ένα πελώριο σκηνικό των ανθρώπινων σχέσεων και ιδιαίτερα των οικογενειακών.

Κάθε οικογένεια έχει μυστικά, κάποιες φορές θανατηφόρα. Έτσι, που όταν κάποιες φορές ένα παιδί παρουσιάζει μια σχιζοφρένεια αυτό να είναι το σύμπτωμα όλης της παθολογίας της οικογένειας.

Πράγματι, κάποιες φορές είχα την εντύπωση ότι αποτυπώνει λογοτεχνικά τα δοκίμια της Selvini Palazzoli για την οικογένεια, την «αντιψυχιατρική» του Laing ή το κείμενο του Lacan για την οικογενειακή δομή. Οικογενειακές σχέσεις που στην περίπτωση της Ελένης τείνουν να καταβροχθίσουν το παιδί, να το βυθίσουν μέσα στα οικογενειακά μυστικά χωρίς αναπνευστήρα. Κάθε οικογένεια έχει μυστικά, κάποιες φορές θανατηφόρα. Έτσι που όταν κάποιες φορές ένα παιδί παρουσιάζει μια σχιζοφρένεια αυτό να είναι το σύμπτωμα όλης της παθολογίας της οικογένειας. Και εδώ ο Δουατζής μας κάνει να σκεφτούμε όχι τόσο τον πατέρα αλλά τη σχιζοφρενογόνο μητέρα της Fromm-Reichmann αλλά και τις απόψεις τις δικές μου όπως τις εξέφρασα στο τελευταίο μου βιβλίο για το ρόλο της μητέρας η οποία επιμελώς στην περίπτωση της Ελένης τής παρουσιάζει μια άλλη πραγματικότητα, μια πραγματικότητα εκτός πραγματικότητας, μια προϋπόθεση, δηλαδή, για μια παραληρηματική πραγματικότητα από την οποία ευτυχώς η Ελένη διαφεύγει. Διαφεύγει; Όχι εντελώς.

Ο Γιώργος Δουατζής σαν καλός ανατόμος της ανθρώπινης ψυχής, σαν τον Rubens όταν παρουσιάζει το «Mάθημα της ανατομίας» ξέρει ότι δεν μπορεί να μην έχει κόστος η κατάσταση αυτή. Έτσι, η Ελένη αποφεύγει μεν τον ψυχικό θάνατο, αλλά δεν αποφεύγει να σωματοποιήσει την απειλή του θανάτου αυτού με την μορφή ενός άσθματος το οποίο αριστοτεχνικά αναλύει ο συγγραφέας έχοντας οδηγό του την «Ψυχοσωματική σχολή του Παρισιού» και τον Marty. Πρόκειται για ένα άσθμα υπαρξιακό, η Ελένη ασθμαίνει στην ζωή. Σαν να μην είχε βρει ποτέ τη θέση της ως παιδί στην ζωή, εκδιωγμένη από έναν κόσμο που της αποκαλύπτεται ψευδής, προχωρά ασθμαίνοντας, βηματίζει ασθμαίνοντας τα χρόνια της, τουλάχιστον έως ότου συναντήσει τον Κώστα.

Το παιδί είναι επίπτωση της επιθυμίας του άλλου, του γονέα. Όπως και ο γονέας είναι επίπτωση της επιθυμίας του δικού του γονέα. Το παιδί, μ’ αυτήν την έννοια είναι υπαρκτό πριν ακόμα γεννηθεί αφού ήδη υπάρχει μέσα στους λογισμούς των γονιών. Η γέννηση απλά θα φέρει στον κόσμο το υλικό μέρος των φαντασιωτικών επενδύσεων των γονιών. Ο Δουατζής μας προσφέρει εξαιρετικές αναλύσεις μέσω μονολόγων, κυρίως μέσω του πατέρα της Ελένης, που ζώντας το άλυτο οιδιπόδειό του το προβάλλει αντιστρόφως στο παιδί του. Η Θήβα-Ελένη σώζεται με τον θάνατο του πατέρα-Οιδίποδα που επιμένοντας στην τυφλότητά του εξορίζεται ναρκισσιστικά στον τόπο του θανάτου.

Θα έλεγα, λοιπόν, ότι πρόκειται για ένα ψυχολογικό μυθιστόρημα με φανερές τις επιδράσεις του Fitzerald, του Faulkner, του Williams και των άλλων σπουδαίων συγγραφέων του αμερικάνικου νότου αλλά ταυτόχρονα και αποτέλεσμα ενός κοσμοπολίτικου ψυχολογισμού που αρδεύει από τον Καραγάτση, τον Ουράνη, τη Μαργαρίτα Λυμπεράκη, όπου οι ήρωες ζουν το δράμα τους φωνάζοντας, ίσως ουρλιάζοντας κάποιες φορές, αλλά χωρίς να ακούγονται παρά μόνον μέσα στους ίδιους. Δεν θα πω περισσότερα πάνω σ’ αυτό. Δεν είναι ώρα σύγκρισης με τις κραυγές του Munch, του Bacon ή του Rodin. Προσώρας θα πω ότι οι εσωτερικές κραυγές των ηρώων μου θύμισαν τις Συμφωνίες του Μahler, όπου η οξύτατη αντιπαράθεση των μερών υποχωρεί για την ανάδυση της αρμονίας.Ο Γιώργος Δουατζής αναδεικνύεται επίσης ένας εξαιρετικός κλινικός σε θέματα βαρύτατα της ψυχικής οργάνωσης όπως η κατάθλιψη. Ακούστε, σελίδα 119: «Η κατάθλιψη συνιστά τραγικό γεγονός». Αλλά προσέξτε, χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα αφ’ ενός ως γλυκιά και τροφοδότης της χαράς, αφ’ ετέρου μας ομολογεί ότι έλκεται από το μη μέτριο, δηλαδή όχι από τον μέσο όρο, μ’ άλλα λόγια όχι από την φυσιολογικότητα. Αυτό τον κάνει και βάζει στο στόμα του Καρτάλου: «Αλλά και να είχα την δύναμη να ζητήσω βοήθεια ψυχιατρική θα είχα το κουράγιο να κάνω ενδοσκοπήσεις σε βάθος;». Αυτό σημαίνει: Θα είχα το κουράγιο να αφήσω το πρόβλημά μου; Γιατί αυτό ακριβώς είναι η κατάθλιψη. Το να θέλουμε να παραμένουμε φαντασιακά με αυτό που έχουμε χάσει αγνοώντας έτσι την απώλεια που έχουμε υποστεί στην πραγματικότητα. Η κατάθλιψη υπόσχεται, και γι’ αυτό είναι ανθεκτική, ότι δεν κινδυνεύουμε να χάσουμε αυτό που ήδη έχουμε χάσει στην πραγματικότητα, αγνοώντας την πραγματικότητα μέσω του φαντασιακού υποκατάστατου.

Θα πω, όμως, γιατί να διαβάσουμε αυτό το βιβλίο. Πρώτον: γιατί μας αφορά. Παρ’ ότι μέσα στην εξέλιξή τους οι χαρακτήρες κινούνται από μια αδιόρατη θλίψη, το ίδιο το βιβλίο μας προσφέρεται ως θεραπεία. Είμαι σίγουρος ότι και ο ίδιος ο συγγραφέας βγήκε περισσότερο θεραπευμένος όταν το τελείωσε.

Παρ’ ότι μέσα στην εξέλιξή τους οι χαρακτήρες κινούνται από μια αδιόρατη θλίψη, το ίδιο το βιβλίο μας προσφέρεται ως θεραπεία. 

Δεύτερον: σ’ αυτούς τους καιρούς που ζούμε, όπου η ευτέλεια,  η εμπορευματοποίηση των σχέσεων υπέρ μιας κοινωνικής επιτυχίας είναι οι σηματωροί της ζωής μας, τούτο το βιβλίο, με την ευγένεια και το ήθος το, με ένταση βάθους όση και η αγωνία της ύπαρξης  –πράγμα περίεργο για τα ελληνικά δεδομένα όπου δεσπόζουν το σεξ, τα δάκρυα και η βία, στις 300 σελίδες δεν υπάρχει ούτε μία σκηνή περιγραφής σεξ–, με γραφή κλασική στα χνάρια των διαχρονικών μεγάλων συγγραφέων γίνεται διαβατήριο που κρατώντας στο σηκωμένο του χέρι ο Γιώργος Δουατζής διανοίγει το μέλλον μιας άλλης ποιότητας στις ανθρώπινες σχέσεις. Εκείνων που το υποκείμενο του Διαφωτισμού ξαναβρίσκει την θέση του στον κόσμο παραμερίζοντας την ηθική των αγορών.

Ο Δουατζής μας παραδίδει το ανθρώπινο ον έτσι όπως είναι, σαν πηλός, ένα χαϊντεγκεριανό ανέστιο και πλανώμενο ον του οποίου η έλλειψη προορισμού το κάνει και επινοεί τον προορισμό του κατοικώντας στην γλώσσα ή, όπως το λέει ο ίδιος ο συγγραφέας, οι άνθρωποι επιζητούν μια αληθοφανή δικαιολογία ύπαρξης. Μάλιστα, στην θέση του Lacan και του Heidegger για την γλώσσα, επικαλείται στην σελίδα 221 τον Λαπαθιώτη: «ο πόνος στέργει για κλουβί του τον χώρο του ανθρώπινου αλφαβήτου». Και δεν μπορώ να μην θυμηθώ εδώ το Nietzsche και τη φράση του: «έχουμε ανάγκη το ψεύδος και την τέχνη για να ζήσουμε» ή το «ζωτικό ψεύδος» του Ibsen. Έτσι, ο άνθρωπος, αυτό το άχρηστο πάθος θα έλεγε ο Sartre μετατρέπεται από άμορφο πηλό (ο πηλός είναι ο ίδιος μου ο εαυτός, λέει o συγγραφέας σελ. 53 και στη σελ 223: ζω πλάθοντας τον πηλό) σε γλυπτό από πηλό υπερθεματίζοντας δοξαστικά για το μόνο που μπορεί να επιζήσει σε μια καταστροφή: το γλυπτό του «έρωτα και της ζωής».

Η ιστορία του Γιώργου Δουατζή είναι ένα κατακερματισμένο μυθιστόρημα –71 στον αριθμό σύντομα αφηγήματα ως κεφάλαια– με πρόσωπα που έχουν ονοματεπώνυμο: Κώστας Μοίρας, Ελένη Καρτάλου, Γιώργος Δεπάστας, Νίκος Τσαρής, Ιάσονας και Ισμήνη Καρτάλου, Νικόλαος Μοίρας, Άρτεμις Παπαθεοδώρου. Άνθρωποι κανονικοί, κοινωνικά όντα του σήμερα που αναπνέουν το χθες και ξεφυσούν το αύριο.

Τα πρόσωπα δοκιμάζονται μέσα σε μια σύγχρονη κοινωνία, αναγκάζοντάς τα να υποβάλλονται συνεχώς σε πράξεις θελημένες ή αθέλητες. Οι ανθρώπινες σχέσεις τοποθετούνται κάτω από το συγγραφικό μικροσκόπιο και εξετάζονται προσεχτικά, φανερώνοντας κυριότατα τις πληγές των προσώπων και κατ’ επέκταση της κοινωνίας που δρουν.

Η κάθε ιστορία-κεφάλαιο είναι ένα σύγχρονο ψυχογράφημα του ατόμου ή των ατόμων· ο κάθε ήρωας είναι αυτός και ο άλλος του εαυτός μαζί· κάθε άνθρωπος επικοινωνεί πρωτίστως με τις σκέψεις του και ακολούθως με τους μυθιστορηματικούς του συνανθρώπους. Άλλωστε, κάπως έτσι δεν συμβαίνει και στην Πραγματικότητα; Άλλωστε, κάπως έτσι δεν γράφονται και οι Αληθινές Ιστορίες; Άλλωστε, κάπως έτσι δεν εννοούμε τη Ζωή;

Οι χαρακτήρες συχνά μονολογούν, ψιθυρίζουν ή αναρωτιούνται, αναδεικνύοντας ένα στοιχείο μονοατομικότητας που τους κατακλύζει, ενώ παραμένουν σημαντικοί στο περιθώριο και στη μοναξιά τους.

(Ενδιαφέρον συγγραφικό τρικ στην πλοκή του βιβλίου: ένα μπλοκάκι. Το μπλοκάκι του Κώστα που αποκαλύπτει τις μύχιες προσωπικές απόκρυφες σκέψεις του –έτσι ξεκινά άλλωστε και η ιστορία του μυθιστορήματος).

Η γλώσσα του Δουατζή χαρακτηρίζεται με τρεις λέξεις: λιτή, απέριττη, ανθρώπινη. Γλώσσα και ύφος υποκύπτουν στην πλοκή και την αφήγηση δίχως ιδιαίτερες εξάρσεις και υπερβολές. Κυριαρχούν όμως στιγμές αμηχανίας και σιωπής, δημιουργώντας μια ιστορία μυστήριο όπως συμβαίνει σε κινηματογραφικά επεισόδια σύγχρονων σκηνών.

ΜΙΑ ΕΜΒΟΛΙΜΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ:

Παραθέτω μια άποψη του συγγραφέα για το έργο και τους ήρωες του και ανταπαντώ με τη δική μου τοποθέτηση:

«Η Ανάσα από πηλό γράφτηκε χωρίς σχεδιασμό, με πήγαιναν οι ήρωες κι εγώ ακολουθούσα. Δεν είχα προβλέψει αρχή, μέση, τέλος, δεν είχα καταφέρει να διαβλέψω πού με πήγαιναν οι κατασκευασμένοι μου ήρωες… Αφότου έφτιαξα τα πρόσωπα του έργου, εκείνα με οδηγούσαν, εκείνα έκαναν τους διαλόγους. Τα έβλεπα να ζουν, να δρουν κι ένιωθα καταγραφέας όσων, ερήμην μου λες, διαδραματίζονταν. Ένιωθα να βλέπω μια κινηματογραφική ταινία και να την περιγράφω».

Συμφωνώ, αφού η δομή του βιβλίου δεν ομοιάζει με την κλασική φόρμα ενός μυθιστορήματος, αλλά είναι κομμένη και ραμμένη σαν να είναι σκηνές από μια ταινία: μικρά κεφάλαια σαν οπτικά γυρίσματα και απότομες εναλλαγές εικόνων σαν πραγματικά στιγμιότυπα αναπολήσεων. Η χρυσή τομή της «αρχής-μέσης-τέλους» παραβιάζεται είτε ακούσια είτε εκούσια προκειμένου να αποδοθεί ένα λογοτέχνημα πιο σύγχρονο προς τον αναγνώστη και πιο άμεσο προς ανάγνωση.

Ένα μεγάλο ερώτημα που πλανάται μέσα στο μυθιστορηματικό αφήγημα του Δουατζή αποτυπώνεται διά στόματος του Ιάσονα Καρτάλου:

Εντός, εκτός και επί αυτής της ερωτηματολογικής απορίας περιπλέκεται η αφήγηση του μυθιστορήματος, που στην ουσία είναι η αφήγηση μικρών ιστοριών του κάθε προσώπου ξεχωριστά και σε αλληλεπίδραση μεταξύ τους.

Η κύρια απάντηση στην απορία του Ιάσονα –που τελικά η θέση του ενισχύεται στο τελευταίο κεφάλαιο– είναι πως το περιβάλλον, οικογενειακό, προσωπικό και διαπροσωπικό, διαμορφώνει κατά κύριο λόγο την εξέλιξη της προσωπικότητας και του χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Κάθε άτομο μπολιασμένο από τις επιρροές και τις επιδράσεις δύναται να αλλάξει και να βελτιώσει την πορεία του –εφόσον το επιθυμεί.

Καταληκτικά, σημειώνεται η διαπίστωση πως οι λογοτεχνικοί ήρωες του Δουατζή είναι –πράγματι– καμωμένοι από πηλό· με λίγα λόγια από χώμα και νερό, γη και ουρανό –όπως περιγράφει και ό ίδιος ο συγγραφέας. Πήλινοι ήρωες: εύθραυστοι όπως το υλικό που είναι κατασκευασμένοι και πολύτιμοι όπως το ομοίωμα που είναι πρόπλασμα.

Ο τίτλος του μυθιστορήματος επιβεβαιώνεται σε κάθε συγγραφική σκηνή, αφού οι συστατικές του λέξεις περιγράφουν τους δύο βασικούς ήρωες και τις σχέσεις του: ο Κώστας ως πηλός, αφού είναι ένας ναΐφ γλύπτης και η Ελένη ως ανάσα, αφού είναι άρρωστη από άσθμα. Ό,τι είναι για τον Κώστα ο πηλός, είναι για την Ελένη η ανάσα: δηλαδή Ζωή, ο Έρωτας και ο Θάνατος –μαζί.

Το Ανάσα από πηλό είναι μια απλή ιστορία σύνθετων ανθρώπινων διαδικασιών. Επίκεντρο της ιστορίας ο άνθρωπος. Πυρήνας της αφήγησης οι ανθρώπινες σχέσεις·

«Τριών ειδών σχέσεις: Σχέση πρόσωπο με πρόσωπο, δηλαδή η πραγματική σχέση, η σπάνια, η ειλικρινής. Σχέση πρόσωπο με προσωπείο. Οδυνηρή σχέση, αφού ο ένας έχεις άριστες προθέσεις και συμπεριφορές και ο άλλος φοράει μια απροσπέλαστη μάσκα. Τρίτη, και άκρως νοσηρή, η σχέση προσωπείο με προσωπείο. Μια μη σχέση, μια συνύπαρξη δύο ξένων».

Πηγή: fractalart.gr