Ο Γιώργος Δουατζής, κινούμενος από τη βαθειά εκτίμηση στο έργο του Λειβαδίτη και την αγάπη που τρέφει ο μαθητής για τον Δάσκαλο, θεώρησε ηθικό χρέος -όπως αναφέρει- την επιμέλεια και έκδοση αυτού του βιβλίου, με αφορμή τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων (1988-2018) από τον θάνατο του ποιητή, το έργο του οποίου αποτελεί θεμελιώδες κεφάλαιο στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το ποίημα το Γιώργου Δουατζή «Το χρέος», γραμμένο τον Οκτώβριο του 1990, με το οποίο κλείνει το βιβλίο αυτό. Παραθέτω κάποιους στίχους:

«Έτσι κύλησαν οι αιώνες 

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί 

να μετράμε μέρες και ποιήματα 

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά 

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

ήσυχοι αφού κάποιοι άλλοι 

τραγούδησαν γι’ αυτούς κι απόψε

πληρώνοντας το προαιώνιο χρέος

που θα εκκρεμεί την επόμενη, τη μεθεπόμενη

την κάθε των ανθρώπων νύχτα.»

Με αφορμή αυτή την υπέροχη, πολύπλευρη και εμπεριστατωμένη έκδοση, να πούμε ότι ο Τάσος Λειβαδίτης γεννημένος στην Αθήνα το 1922 και έχοντας χαραγμένα στην ψυχή του τα βιώματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου αγωνίζεται για πανανθρώπινα ιδανικά και για το όραμα της ειρήνης, της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Έγραψε: «Τα ζήσαμε όλα: το μίσος, την ταπείνωση, τη δόξα και τους φόβους της, τον έρωτα και τον εγωϊσμό του και πάνω απ’ όλα την τραχειά, αιώνια πείνα μας για την ελευθερία.»

«Τραγουδάω όλους εσάς που αντισταθήκατε

τραγουδάω τους άσπρους, τους μαύρους, τους κίτρινους

τραγουδάω την ελπίδα που δεν έχει χρώμα

τραγουδάω το αίμα που σ’ όλα τα γεωγραφικά σημεία είναι κόκκινο.

Με το λαρύγγι μου πεταμένο έξω φαρδύ, σαν προκυμαία

τραγουδάω την παγκόσμια αδερφοσύνη.»

Βασανιστήρια, εξορίες, φυλακίσεις, εκτελέσεις, πόνος, φόβος συνθέτουν το σκηνικό ενός αρρωστημένου κόσμου, διαβρωμένου από το χρήμα, την υποκρισία και τον παραλογισμό. Ένας ηθικά χρεωκοπημένος κόσμος, κατακερματισμένος και ασυνάρτητος, που βουλιάζει στις αντιφάσεις, στην ηδονή της ύλης, στο υπαρξιακό κενό. Μια πάσχουσα ανθρωπότητα. Η ποίηση, όμως, ως τέχνη επαναστατική και ύψιστη πολιτική πράξη και ο Τάσος Λειβαδίτης ως επαναστατικός ποιητής, την ώρα της κατάρρευσης του ονείρου αποκάλυψε το δαιδαλώδες εσωτερικό αδιέξοδο  και ανακάλυψε την οδύνη της ανθρώπινης ύπαρξης, που πηγάζει απ’ το απώτατο παρελθόν και δυστυχώς σημαδεύει το παρόν και το μέλλον μας. Επανάσταση για κείνον είναι η συγχώρεση, ο σεβασμός, η αξιοπρέπεια, η τραγικότητα του να γνωρίζει κάποιος τόσο βαθιά την αλήθεια της ήττας και συγχρόνως να την κρύβει από τον ίδιο του τον εαυτό προκειμένου να στηρίξει και να ορθώσει τον Άνθρωπο με άλφα κεφαλαίο. Η μοίρα κοινή για όλους, γι’ αυτό προβάλλει το μοιρασμένο ψωμί, τη συντροφικότητα, την αδελφοσύνη και την αγάπη. Περνάει από το εγώ στο εμείς. Και στο εμείς δικαιώνεται η ακέραιη αυθεντική ζωή.

Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της ποίησης του Λειβαδίτη, που επισημαίνεται και στο βιβλίο αυτό από τους αναλυτές του έργου του, είναι η σχέση του με τους νεκρούς συντρόφους. Διαφαίνεται μια σχέση αλληλοπροστασίας και αλληλοσυμπαράστασης. Οι νεκροί τον εμψυχώνουν και τον ευεργετούν, είναι ο φωτεινός φάρος του αγώνα, ο οποίος συνεχίζεται αδιαλείπτως μέσα σε διαφορετικές συνθήκες κάθε φορά. Η ζωή έχει σημαδευτεί από τον αγώνα. Και η ήττα είναι μέρος του. Οι νεκροί έχουν μια ιεροπρέπεια και μια καθολικότητα ως φορείς ιδεών και κήρυκες του οράματος ενός καλύτερου ευτυχισμένου κόσμου.

«Πάνω στα ματωμένα πουκάμισα των σκοτωμένων

εμείς καθόμασταν τα βράδια

και ζωγραφίζαμε σκηνές από την αυριανή ευτυχία του κόσμου.

Έτσι γεννήθηκαν οι σημαίες μας.»

Με την απλότητα της γραφής του, το φιλοσοφικό βάθος των εννοιών και την υψηλή αισθητική αποτυπώνει ως κήρυγμα ανατρεπτικό τη λύπη, την ήττα, τη μόνωση, τον διωγμό, την αθλιότητα, την αδικία, εξομολογείται την πικρή νύχτα, τα καρφιά του έρωτα, την απώλεια και εκεί πάνω στον Σταυρό του εξαγνίζεται και φωτίζεται ολόκληρος με το φως της αγιοσύνης και τότε θαρρείς πως σώζει την ανθρωπότητα ολάκαιρη. Η δημιουργία μιας τέτοιας μεγάλης ποίησης είναι πορεία προς τον Γολγοθά και συγχρόνως αντίσταση στον Γολγοθά.

«Θυμάμαι παιδί που έγραψα κάποτε τον πρώτο στίχο μου. 

Από τότε ξέρω ότι δε θα πεθάνω ποτέ –

αλλά θα πεθαίνω κάθε μέρα.»

Μέσα στα παραμελημένα, μικρά πράγματα και στη θνητότητα, γεννά την απεραντοσύνη και το ανώτερο νόημα της ζωής, την αρμονία, τη συμπόνια, την ευσπλαχνία, την ομορφιά και τις εκφράζει με μια αμείλικτη ειλικρίνεια, που συνταράζει τον αναγνώστη. Οι στίχοι του είναι γραμμένοι για τον λαό. Θυρωροί, νυχτοφύλακες, ρακοσυλλέκτες, υπηρέτριες, αλκοολικοί, τυφλοί, καταπιεσμένες γυναίκες, γέροι παραδέρνουν μέσα στη μοναξιά, τα πάθη, την απελπισία τους, ηττημένοι από τον ίδιο τους τον εαυτό πρωτίστως. Ο πολιτικοποιημένος στοχασμός του βαδίζει προς τον λαό με υπέρτατο σκοπό να διασώσει την ανθρωπιά.

«Γράφω για κείνους που δεν ξέρουν να διαβάσουν

για τους εργάτες που γυρίζουνε το βράδυ με τα μάτια κόκκινα απ’ την άμμο…

Γράφω για τους καρβουνιάρηδες, για τους γυρολόγους και τις πλύστρες.

Γράφω για σας 

αδέρφια μου στο θάνατο

σύντροφοί μου στην ελπίδα

που σας αγάπησα βαθειά κι απέραντα

όπως ενώνεται κανείς με μια γυναίκα.»

Από την περίοδο της πίστης, στην περίοδο της κρίσης κι έπειτα της ανάκαμψης, δεν παύει να είναι αληθινός, γνήσιος και κυρίως ταπεινός. Η ταπεινότητα έχει βάθος, μηδενίζει το Εγώ και την έπαρση του προσωπείου, κοιτάζει από κάτω προς τα πάνω αναζητώντας την πληρότητα, ενώ, αντιθέτως, η αλαζονεία έχει ελαφρότητα, είναι συνυφασμένη με τη ρηχότητα, την άγνοια και την πνευματική τύφλωση, κοιτάζει απαξιωτικά τους άλλους από πάνω προς τα κάτω. Ο ταπεινός δεν παραιτείται, αγωνίζεται και τρέφει την ψυχή του με φως, ενώ ο εγωιστής αρέσκεται στο είδωλο που έχει φτιάξει για τον εαυτό του και αδρανεί.

Με την έμφυτη ευαισθησία του και την ποιητική του ιδιοφυία ο Τάσος Λειβαδίτης μεταβαίνει φυσικά και αβίαστα από την αίσθηση του πραγματικού στην υπερβατικότητα, από τον θάνατο στην αθανασία, από την ενδοστρέφεια στην εξωστρέφεια, με μια γλώσσα αποκρυσταλλωμένων νοημάτων και ολοκληρωμένης εμπειρίας ζωής προσδίδοντας στην ποίησή του οντολογική διάσταση.

«Ήμουν τόσο μονάχος, που τα σκυλιά που με γαύγισαν στο δρόμο, ανέβαιναν τώρα μαζί μου στον ουρανό. Ήμουν τόσο μονάχος που όλα θα τέλειωναν στην αιωνιότητα.»

Αφοπλιστική αμεσότητα, γοητεία, πάθος, απέραντη τρυφερότητα, νοσταλγική προσήλωση στο απωλεσθέν. Τόσο εύθραυστος μέσα σ’ έναν κόσμο σκληρό και ευτελή. Όλα βυθισμένα στην πένθιμη βροχή ή στο κατάλευκο χιόνι της ματαιότητας και του χρόνου που έληξε ή έδυσε.

«Και τώρα μια μικρή τρύπα, σχεδόν αόρατη, απ’ όπου μπαίνει αθόρυβα κι ανέκλητα όλο το ψύχος της πιο μεγάλης ματαιότητας.»

«Κι αν συνεχίζω να ζω είναι γιατί δεν θέλω να λησμονήσω κι έκανα όρκο να φέρω ως το τέλος το πεπρωμένο μου.»

Αξίζει, επίσης, να επισημανθεί η δύναμη και η γοητεία των λέξεων του Τάσου Λειβαδίτη. Πρόκειται για έναν λόγο, που φέρει μια εσωτερική αλήθεια και συγχρόνως αυτοϋονομεύεται για να προβάλει το άρρητο. Μέσα από παύσεις και σιωπές, φοράει ο λόγος το ρούχο του ανεπαρκούς και αυτοακυρώνεται ηθελημένα, ώστε τελικά να πραγματωθεί. Το αληθινό νόημα των λέξεων βρίσκεται στο ανείπωτο, στο ανεκπλήρωτο και τα πάντα πραγματώνονται, όταν διαψευστούν και δεν θα ειπωθούν ποτέ. Ο λόγος πραγματώνεται, όταν απουσιάζουν τα πράγματα, ο χώρος, ο χρόνος, οι άλλοι, ο εαυτός, όταν αποσυνδεθεί από το βίωμα και την επιθυμία. Πρέπει να είναι κανείς βαθιά τραυματισμένος από το συγκεκριμένο και το ιστορικό για να αρθεί στο παράλογο, το φαντασιακό και να απεγκλωβιστεί από τον προσωπικό λαβύρινθο των λέξεων. Η λέξη είναι περιπλάνηση και αναμέτρηση με το βίωμα, όχι για να το καταγράψει αλλά για να λυτρωθεί απ’ αυτό κατανοώντας το στη σιωπή: «Κι ίσως θα πρέπει να χαθείς ολότελα για να μάθεις κάποτε ποιος είσαι».

Η μαγεία της λέξης έγκειται στο γεγονός, ότι είναι τόπος συνάντησης με τον εαυτό μας, όπου το τοπίο είναι θολό, σαν παραπλάνηση ή αυταπάτη ή σύγχυση που οδηγεί στον εκτροχιασμό. Και την ώρα του εκτροχιασμού η λέξη αποκτά το πραγματικό νόημά της και ναυαγεί ή βυθίζεται στη νύχτα για να βρει την προοπτική της και να αυτοεκπληρωθεί: «Κι όχι, δεν παραλογίζομαι, φίλοι μου, αλλά είναι η μαγεία που έχουν οι λέξεις όταν δεν θέλουν να πουν τίποτα, όπως και το παράδοξο αυτό ταξίδι μας  μέσα  στον κόσμο δε θά ‘χε καμιά σημασία αν ήταν αληθινό».

            Στην έκδοση αυτή (αλφαβητικά):

• Ο Χρίστος Αλεξίου τέως Lecturer της Νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, μας παρουσιάζει με ανάγλυφο τρόπο, πώς βίωσε ο Τάσος Λειβαδίτης ψυχοσυναισθηματικά και πνευματικά το ιστορικό γίγνεσθαι από τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κι έπειτα και πώς εξέφρασε ποιητικά την τραγωδία της μεταπολεμικής ανθρωπότητας.
• Ο ποιητής, πεζογράφος, κριτικός, μεταφραστής, καθηγητής φιλόλογος Κώστας Γεωργουσόπουλος, τονίζει για τον ποιητή, ότι, παρ’ όλη τη μεγάλη στροφή στο ποιητικό του στίγμα, δεν έπαψε ποτέ να είναι πολιτικός ποιητής, να «ασκεί εποχή» διεισδύοντας στον πυρήνα της αλήθειας μέσα από την τραγικότητα του ηρωισμού του ή και τον ηρωισμό της τραγικότητάς του.
• Ο ποιητής, πεζογράφος και δημοσιογράφος Γιώργος Δουατζής,μας εξομολογείται τη γνωριμία του και την πολύχρονη φιλία του με τον «Άγιο της Ποίησης» φωτίζοντας μέσα από περιστατικά και γεγονότα-σταθμούς τη μεγαλοψυχία και την ταπεινότητα της προσωπικότητάς του.
• Ο Μίκης Θεοδωράκης, συνθέτης, συγγραφέας, πολιτικός, ακτιβιστής επικεντρώνεται στο ιστορικό της μελοποίησης των στίχων του Λειβαδίτη και της δημιουργικής τους συνεργασίας. «Μάνα μου και Παναγιά», «Δραπετσώνα», «Βρέχει στη φτωχογειτονιά»…
• Η ομότιμη καθηγήτρια της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σόνια Ιλίνσκαγια υπογραμμίζει τη δύναμη και την εμβέλεια της δημιουργίας και την οντολογική απεραντοσύνη της ποίησης του Λειβαδίτη, ως αντίσταση στις απώλειες, στις ρωγμές, στη ματαιότητα και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
• Ο Σπύρος Κατσίμης, ποιητής, δημοσιογράφος και ζωγράφος επισημαίνει τη μοναχική και ηρωική πορεία του ποιητή ενάντια στην ισοπέδωση και μας αναφέρει χαρακτηριστικούς διαλόγους με τον ποιητή στον προθάλαμο του νοσοκομείου λίγο πριν τη μοιραία εγχείριση.
• Ο ποιητής, δοκιμιογράφος και εκδότης Κώστας Κρεμμύδαςμε μια βαθυστόχαστη ανάλυση αναδεικνύει την ποιητική ιδιοφυΐα του Τάσου Λειβαδίτη και την επαναστατικότητα της τέχνης του.
• Ο ποιητής και δοκιμιογράφος Γιώργος Μαρκόπουλοςκαταγράφει τις λέξεις-έννοιες-κλειδιά και τα θέματα-άξονες του έργου του Τάσου Λειβαδίτη, που αποδεικνύουν τη μεγαλόπνοη σκέψη, την πληθωρική έμπνευση και το ταλέντο του ποιητή.
• Ο πρώην αναπληρωτής καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Απόστολος Μπενάτσηςμας παραθέτει ένα πλήρες βιογραφικό – εργογραφία του ποιητή και αναφέρεται στο αγωνιστικό συντροφικό όραμα του ποιητικού υποκειμένου. Στέρηση, δοκιμασία, πίστη στη μελλοντική δικαίωση.
• Ο Τίτος Πατρίκιος, ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής, μας μιλά για τους έρωτες, το όνειρο της επανάστασης, τις ενοχές και το πάθος του Τάσου Λειβαδίτη για κάθε ποίημα νέου ανθρώπου που έπεφτε στα χέρια του.
• Ο ποιητής και ψυχίατρος Μανόλης Πρατικάκηςμε τρόπο λιτό και δωρικό μας εξιστορεί λεπτομερώς την άνιση μάχη του ποιητή στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο της Αθήνας, όπου άφησε την τελευταία του πνοή και μας μεταφέρει όλο το κλίμα της αγωνίας των γιατρών και του πόνου των φίλων του.
• Ο σκηνοθέτης Σταύρος Στρατηγάκοςμας εξομολογείται τα ανεξίτηλα στιγμιότυπα που έζησε με τον Τάσο Λειβαδίτη και τον σημάδεψαν κατά τα γυρίσματα του τηλεοπτικού αφιερώματος, το οποίο σκηνοθέτησε.
• Η Έλλη Φιλοκύπρου, καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε του ΕΚΠΑ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην επικοινωνιακή δύναμη, στη μαγεία και στην περιπέτεια των λέξεων του ποιητικού λόγου του Λειβαδίτη.
• Στην έκδοση αυτή περιλαμβάνονται, επίσης, το ποίημα τουΓιάννη Ρίτσου (1909-1990) «Στον αδελφό μου Τάσο Λειβαδίτη», το οποίο έγραψε έναν χρόνο μετά τον θάνατο του αδελφικού του φίλου, καθώς και απομαγνητοφωνημένα κείμενα του ποιητή, πεζογράφου και δοκιμιογράφουΝικηφόρου Βρεττάκου (1912-1991), του ποιητή και μεταφραστή Κώστα Κουλουφάκου (1924-1994), και του ποιητή, μεταφραστή, δημοσιογράφου Γιώργου Παπαλεονάρδου (1916-1986).

            ΕιπανΚλείνοντας αυτή την παρουσίαση να δώσουμε θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές για το παρόν πόνημα, που αποτελεί σημαντικό βοήθημα σε όσους θέλουν να μελετήσουν περαιτέρω την ανεξάντλητη γραφή του Λειβαδίτη και στις νεώτερες γενιές, που θέλουν να ξεδιψάσουν με το νερό της ποίησης και του ευ ζην.

Ο λόγος του ποιητή προφητικός:

«Κι όταν πεθάνω και δε θά ‘μαι ούτε λίγη σκόνη πια μέσα στους δρόμους σας

τα βιβλία μου, στέρεα κι απλά

θα βρίσκουν πάντοτε μια θέση πάνω στα ξύλινα τραπέζια

ανάμεσα στο ψωμί 

και τα εργαλεία του λαού.»

Όπως σημειώνει ο Δουατζής στο σημείωμά του, το βιβλίο αυτό το αισθάνεται ως χρέος στον μεγάλο ποιητή που, όμως, επί μια δεκαετία, ήταν και προσωπικός του φίλος. Μάλιστα στο δικό του κείμενο οι μαρτυρίες είναι προσωπικές και αναφέρονται και στον Λειβαδίτη ως άνθρωπο και φίλο. Είχε ξανά το 2008 εκδώσει βιβλίο σχετικό με τον Λειβαδίτη (Τάσος Λειβαδίτης, Συνομιλία με τον Νυχτερινό Επισκέπτη) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.

Σε τούτη την έκδοση συναντάμε απομαγνητοφωνημένα κείμενα των Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Κουλουφάκου, Γιώργου Παπαλεονάρδου από τηλεοπτικές εκπομπές-αφιερώματα που έγιναν στον ποιητή από τους Σπύρο Κατσίμη και Γιώργο Δουατζή. Συναντάμε και ουσιαστικά κείμενα των Xρίστου Αλεξίου, Κώστα Γεωργουσόπουλου, Σόνιας Ιλίνσκαγια, Μίκη Θεοδωράκη, Σπύρου Κατσίμη, Κώστα Κρεμμύδα, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Τίτου Πατρίκιου, Γιώργου Δουατζή, Μανόλη Πρατικάκη, Σταύρου Στρατηγάκου, Έλλης Φιλοκύπρου.    Όλα τονίζουν και φωτίζουν τον άνθρωπο και τον ποιητή Λειβαδίτη που τόσο έχει μιλήσει και μιλάει ακόμα στις καρδιές και το μυαλό των ανθρώπων. Επειδή η ποίησή του ακτινοβολεί αλήθεια και διαθέτει πνευματικότητα σπάνιας ποιότητας. Μέσα από τον «εξανθρωπισμό των λέξεων» (όπως έχω γράψει σε παλαιότερο σχετικό μου δοκίμιο), μέσα από τα λιτά μέσα που χρησιμοποιεί, διδάσκει και διακηρύσσει περίτρανα πως Απλή είναι η Μεγάλη Ποίηση. Πως Απλή είναι κάθε Ποίηση που θέλει να είναι Αυθεντική. Και τούτη η Μεγάλη Ποίηση έχει μια σεμνότητα και μια σοφία που συμπορεύεται με κάθε στίχο και συμπληρώνει και ερμηνεύει κάθε άλλον στίχο μέσα στην εκάστοτε σύνθεση της οποίας αποτελεί μέρος.

Στην έκδοση περιλαμβάνονται και δύο ποιήματα, ένα του Γιάννη Ρίτσου και ένα του Γιώργου Δουατζή, αφιερωμένα στον τιμώμενο ποιητή. Ακόμα: σημείωμα του εκδότη, σημείωμα του ανθολόγου των κειμένων για τον ποιητή, πλήρες βιογραφικό-εργογραφία του ποιητή (φροντίδα Α. Μπενάτση), βιογραφικά σημειώματα των εν ζωή κειμενογράφων και σημαντικό φωτογραφικό υλικό. Αυτά τα αναφέρω επειδή πιστεύω ότι η οργάνωση, η πληρότητα και η ωραία επιμέλεια της έκδοσης μπορούν να συγκινήσουν, αλλά και να συνεπάρουν, κάθε απαιτητικό αναγνώστη. 

Ο Λειβαδίτης, συνδιαλεγόμενος με την ταραγμένη εποχή του, την πραγματικότητα, αλλά και το όνειρο, περιδιαβαίνει ανυπεράσπιστος και ωραίος μέσα στην Ποίηση, κάνοντας λέξεις το ανείπωτο και ας είναι αυτό που φοβάται. 

O Xρίστος Αλεξίου όμορφα αναλύει τον τρόπο που λειτουργεί η βιωματική ποίηση του Λειβαδίτη, ο οποίος πέτυχε με μοναδικό τρόπο να εκφράσει την τραγωδία του ανθρώπου στον αιώνα του. Έζησε τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, το έπος της Αλβανίας, τη βαρβαρότητα της Κατοχής και το μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης. Έχοντας πλούσιες εμπειρίες, είναι πάντα ενδιαφέρον να παρακολουθούμε πώς αναστοχάζεται πάνω σε αυτές και πώς τις φιλτράρει ώστε να μετατρέπει το ατομικό σε καθολικό και πανανθρώπινο. Η ποίησή του ίσως είναι ένα χρονικό στην υπαρξιακή και ιστορική πορεία του ανθρώπου. Μετά τον Α’ τόμο της αγωνιστικής του ποίησης, κατέθεσε στίχους διαφορετικούς από αυτή την πρώτη δημιουργική περίοδο. Είχαν μεσολαβήσει και δέκα χρόνια σιωπής και περισυλλογής που συνετέλεσαν σε αυτή τη μεταστροφή. Ο ποιητής στρέφεται τώρα «στον περίπλοκο έσω κόσμο της ανθρώπινης ύπαρξης, της συναισθηματικής κα ψυχικής ζωής, της υπαρξιακής αγωνίας, της αμφιβολίας για την πραγματοποίηση του ονείρου, και της εκ βάθρων αναθεώρησης των ιδεών για τον κόσμο, για τον άνθρωπο και τη ζωή».

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος τον αποκαλεί ποιητή-πολίτη, έτσι θεωρεί ότι του ταιριάζει να καλείται, να τον αποκαλεί ο κόσμος παρά «πολιτικό ποιητή». Συνοδοιπορώντας με τον Μιχάλη Κατσαρό και τον Άρη Αλεξάνδρου, έγραψε στίχους απελπισίας αλλά και αντίστασης συνάμα, με έντονη κοινωνική απεύθυνση.

Μιλώντας για τον δικό του «άγιο της ελληνικής ποίησης», ο Γιώργος Δουατζής τονίζει την απλότητα αλλά και το βάθος της γραφής του, που είναι σε συνάρτηση πάντα με έναν ουσιαστικό ανθρωποκεντρισμό, όπως αναδεικνύεται από το σύνολο του έργου του Λειβαδίτη, που τιμήθηκε το 1977 με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης για το Βιολί για μονόχειρα και το 1979 για το Εγχειρίδιο  ευθανασίας. Το ενδιαφέρον σε αυτή την κατάθεση είναι ότι ο Δουατζής καταθέτει και περιστατικά από τον προσωπικό βίο του ποιητή, ακριβώς λόγω των φιλικών σχέσεων που διατηρούσαν. Έτσι βλέπουμε και τη στόφα του σαν ανθρώπου, τις σκέψεις, τις αντιδράσεις, τις ανησυχίες του. Οι παρακάτω στίχοι του αποδεικνύουν ότι ίσως είχε διαισθανθεί ότι θα πεθάνει φθινόπωρο:

Όμως εδώ τελείωσα. Ώρα να φύγω.
Όπως θα φύγετε κάποτε και σεις.
Και τα φαντάσματα της ζωής μου
θα με αναζητούν τώρα τρέχοντας μες στη νύχτα
και τα φύλλα θα ριγούν και θα πέφτουν.
Έτσι συνήθως έρχεται το φθινόπωρο.

Γι’ αυτό σας λέω ας κοιτάξουμε τη ζωή μας
με λίγη περισσότερη συμπόνια
μιας και δεν ήτανε ποτέ πραγματική.

Η Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου επισημαίνει πως ο Λειβαδίτης είναι γήινος και συγκεκριμένος. Αλλά έχει τον τρόπο του να προβάλλει το αιώνιο μέσα από απτές ρεαλιστικές λεπτομέρειες. Εδώ να πούμε πως είναι χάρισμα η αποφυγή των βερμπαλισμών και η προσπέραση κάθε τι προσποιητού. Λόγος εύστοχος και απροσδόκητος.

Ο Μίκης Θεοδωράκης αναφέρεται στα Λυρικά, στον φίλο και τον στιχουργό Λειβαδίτη, καθώς και στην ιστορία της μελοποίησης των ποιημάτων, ενώ στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον κείμενό του ο Κρεμμύδας προσπαθεί να ξεκλειδώσει την ποιητική του Λειβαδίτη, ο οποίος, όπως τονίζει με μια αίσθηση μεταφυσικής, κινείται επιδέξια μεταξύ μοναξιάς και θανάτου.

O ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος, με τη σειρά του, στέκεται στην πληθωρική γοητεία του λόγου του, εντοπίζει και σχολιάζει κάποιους βασικούς θεματικούς άξονες στην ποίηση του Λειβαδίτη. Η βαθιά πίστη του, η λειτουργία και ο ρόλος του έρωτα, η σχέση του με τον θάνατο, οι διαρκείς αναφορές στο πρόσωπο της μητέρας, τα έκπτωτα από το κοινωνικό σύνολο άτομα: oι «φτωχοί», οι «ζητιάνοι», οι «τυφλοί», οι «τρελοί», οι «εξωτερικοί χώροι» και η λειτουργία τους, οι «γέροι», η «ταπείνωση», οι «τύψεις», οι «ενοχές» κ.ά.

Ο Απόστολος Μπενάτσης περιδιαβαίνει σε έργα και περιόδους της ποίησης του Λειβαδίτη, αλλά καταθέτει και μια μικρή προσωπική μαρτυρία. Ο Τίτος Πατρίκιος επίσης είναι γενικά προσωπικός, αληθινός, ανθρώπινος. Γράφει για όλα εκείνα τα στοιχεία, από τους έρωτες ως τις ενοχές του, που τροφοδότησαν την ποίησή του.

Δεν μπορεί όμως κανείς να μείνει ασυγκίνητος από όσα εκ βαθέων εξομολογείται ο Μανόλης Πρατικάκης. Περιγράφει με άμεσο τρόπο πώς έφυγε από τη ζωή ο μεγάλος ποιητής και πόση θλίψη άφησε γύρω του. 

Τούτη η έκδοση είναι πολύτιμη για κάθε λάτρη της ποίησης, αλλά κυρίως για το νέο αίμα που έχει ανάγκη να μυηθεί στους κλασικούς ποιητές και στην πνευματική τους προσφορά.

Ο Σταύρος Στρατηγάκος περιγράφει τον Λειβαδίτη από την εντύπωση που του προσκάλεσε η συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια ενός τηλεοπτικού γυρίσματος στο πλαίσιο αφιερώματος.

Η Έλλη Φιλοκύπρου, ιδιαίτερα αναλυτική, αναφέρεται στη σχέση της ποίησης του με το κοινωνικό γίγνεσθαι, υπογραμμίζοντας ότι από αυτή την ποίηση μπορεί ο καθένας να αντλήσει τη δική του σχετική αλήθεια.

Ο Λειβαδίτης, συνδιαλεγόμενος με την ταραγμένη εποχή του, την πραγματικότητα, αλλά και το όνειρο, περιδιαβαίνει ανυπεράσπιστος και ωραίος μέσα στην Ποίηση, κάνοντας λέξεις το ανείπωτο και ας είναι αυτό που φοβάται. Η ουμανιστική διάθεση που διακρίνεται μέσα στους στίχους του αποτελεί αρετή: «Το βράδυ έχω βρει έναν τρόπο να κοιμάμαι / τους συγχωρώ όλους έναν έναν». Το μεγάλο σε έκταση έργο του δίνει την αίσθηση ότι είναι ενιαίο, δίνει την αίσθηση της ολότητας και διακατέχεται από συνέπεια και συνοχή δίνοντας μαθήματα ποιητικής οικονομίας. Γράφω λοιπόν κι εγώ παραφράζοντας τον ίδιο: «Aν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος / αλλά κι αν ευελπιστείς να γίνεις ποιητής / και να γράψεις κάποτε έναν στίχο αληθινό / πρέπει να διαβάζεις Τάσο Λειβαδίτη».

Είναι ελπιδοφόρο να μην ξεχνάμε τους μεγάλους μας ποιητές και να δίνουμε ουσιαστικά ερεθίσματα στους νέους να μαθαίνουν, να ενημερώνονται σχετικά, να διδάσκονται, να λαμβάνουν τροφή για σκέψη σε μια εποχή που τους βομβαρδίζει ανελέητα με χιλιάδες (άχρηστες οι περισσότερες) πληροφορίες και συχνά τους αποπροσανατολίζει κιόλας. Νομίζω πως τούτη η έκδοση είναι πολύτιμη για κάθε λάτρη της ποίησης, αλλά κυρίως για το νέο αίμα που έχει ανάγκη να μυηθεί στους κλασικούς ποιητές και στην πνευματική τους προσφορά.

Ο Γιώργος Δουατζής έχει κάνει κάτι πολύ επίπονο και με μεγάλη αξία, έχει συγκεντρώσει κι έχει επιμεληθεί με ιδιαίτερα επιτυχημένο τρόπο κείμενα δικά του αλλά και των Χρίστου Αλεξίου, Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Γεωργουσόπουλο, Μίκη Θεοδωράκη, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρου Κατσίμη, Κώστα Κουλουφάκου, Κώστα Κρεμμύδα, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Γιώργου Παπαλεονάρδου, Τίτου Πατρίκιου, Μανόλη Πρατικάκη, Γιάννη Ρίτσου, Σταύρου Στρατηγάκη και Έλλης Φιλοκύπρου, τα οποία αναφέρονται τόσο στον ίδιο τον ποιητή όσο και στο έργο του κι έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικό βιβλίο σε συνεργασία με τις εκδόσεις Στίξις.             Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδεικνύεται ο Τάσος Λειβαδίτης ως ολότητα, σκιαγραφείται ο ποιητής που δε δίστασε να θέσει τον εαυτό του μπροστά στο τίμημα που έπρεπε να πληρώσει για να αποτυπώσει με λέξεις δύσκολες τις σκέψεις και την εποχή του, ο άνθρωπος που είχε όνειρα αλλά κι αδυναμίες, ο επαναστάτης κι ο φιλόσοφος που έκανε τρόπο ζωής τα πιστεύω του. Αν και το βιβλίο αυτό, όπως όλα τα βιβλία, δεν έχει ψυχική υπόσταση, θεωρούμε πως, με τη φροντίδα με την οποία το ετοίμασε ο Γιώργος Δουατζής, είναι γεμάτο με την ψυχή δύο αντρών, του ποιητή στον οποίο αναφέρεται αλλά και στον επιμελητή του!

Τα κείμενα δεν είναι μόνο κριτικά, πολλά είναι προσωπικές μνήμες των γραφόντων, είναι γνώμες και απόψεις που ολοκληρώνουν το παζλ της σύνθεσης της προσωπικότητας του Λειβαδίτη. Άλλα μικρά, άλλα μεγάλα, όλα όμως είναι προσεγμένα κι εστιάζουν σε κάποιο σημείο της ζωής ή του έργου του ποιητή σκιαγραφώντας ένα κομμάτι του εσωτερικού του κόσμου. Μπήκαμε στον πειρασμό να ξεχωρίσουμε κάποια από αυτά και να κάνουμε αναφορά εδώ, στην κατάθεση των σκέψεών μας γι’ αυτό το βιβλίο, αλλά η ψύχραιμη δεύτερη σκέψη μας απέτρεψε διότι τούτο θα ήταν ένα σοβαρό ολίσθημα εκ μέρους μας. Κι έτσι θαρρούμε πως πρέπει ο αναγνώστης να δει αυτή την έκδοση, ως μια ολότητα που κάθε κείμενο αποτελεί ένα ξεχωριστό μεν κομμάτι αλλά όλα μαζί συνθέτουν τον πίνακα στον οποίο πρωταγωνιστεί ο Τάσος Λειβαδίτης.

Στον επιμελητή της έκδοσης, τον Γιώργο Δουατζή δεν αξίζει ένα πολύ μεγάλο μπράβο μόνο για την επίπονη κι εξόχως σημαντική δουλειά που έχει κάνει, αλλά κυρίως γιατί -ηθελημένα θεωρούμε- άνοιξε ένα νέο μονοπάτι στις εκδόσεις βιβλίων, ένα μονοπάτι που στηρίζεται πάνω σε δύο σημαντικά θεμέλια. Την αγάπη για τη λογοτεχνία και τη σοβαρότητα και την ευαισθησία με την οποία οφείλει να στοιχειοθετείται κάθε έκδοση αυτού του επιπέδου.

[…]

Πάνω στὰ ὑγρὰ τσαλακωμένα σεντόνια μαραίνονταν τὸ γέλιο
τῶν ἀγέννητων παιδιῶν…
καὶ σμίγουν καὶ χωρίζουν οἱ ἄνθρωποι
καὶ δὲν παίρνει τίποτα ὁ ἕνας ἀπ᾿ τὸν ἄλλον.

Γιατί ὁ ἔρωτας εἶναι ὁ πιὸ δύσκολος δρόμος νὰ γνωριστοῦν.

Γιατί οἱ ἄνθρωποι, σύντροφε, ζοῦν ἀπὸ τὴ στιγμὴ
ποῦ βρίσκουν μιὰ θέση
στὴ ζωὴ τῶν ἄλλων.

Καὶ τότε κατάλαβες γιατί οἱ ἀπελπισμένοι
γίνονται οἱ πιὸ καλοὶ ἐπαναστάτες.

[…]

 (Από τη Συμφωνία ἄρ. 1 του Τάσου Λειβαδίτη)

Πηγή: tovivlio.net

(Δημήτρης Ραυτόπουλος)

Διάλεξα την παραπάνω θέση του Δημήτρη Ραυτόπουλου για τον Τάσο Λειβαδίτη, επειδή νομίζω περισσότερο από κάθε τι άλλο που γράφτηκε γι’ αυτόν τον μέγιστο ποιητή δίνει το ακριβές στίγμα της παρουσίας του. Γιατί δεν είναι μόνο το ταλέντο της γραφής που αναδεικνύει το μέγεθος της ποιητικής φωνής. Περισσότερο ακόμη είναι η ψυχική δύναμη που ετοιμάζει τον ποιητή να μπορεί να μιλά όταν πρέπει, χωρίς να υπολογίσει το τίμημα που θα πληρώσει, χωρίς να νοιαστεί για τους ολιγόψυχους που θα τον καταδικάσουν -ξένους και δικούς-  δίχως να αδειάσει από μέσα του ούτε στο ελάχιστο το σθένος της φωνής του, αν η ώρα και η στιγμή τον καλεί σε εγρήγορση. Και είναι αλήθεια ότι ο Λειβαδίτης βρέθηκε σε δύσκολες εποχές, αναμετρήθηκε μαζί τους και ξεχώρισε.

Κι έρχονται τώρα οι εκδόσεις Στίξις να συγκεντρώσουν γνώμες και  μνήμες, κείμενα προσωπικά (τα περισσότερα) παρά κριτικά, που αναδεικνύουν το πρόσωπο του ποιητή και του ανθρώπου, στην επέτειο των τριάντα χρόνων από τον θάνατό του.

Πίσω από τη σύναξη των εκλεκτών προσώπων που μιλούν για τον ποιητή διακριτή η φροντίδα -η αγάπη κυρίως- του Γιώργου Δουατζή για τον δάσκαλο και φίλο του. Μάζεψε τα λόγια και την αγάπη τους για τον ποιητή σε μικρά ή εκτενέστερα κείμενα, κάποια από παλαιότερη έκδοση, κάποια πρόσφατα. Διαβάζουμε τα ονόματα: Χρίστος Αλεξίου, Νικηφόρος Βρεττάκος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργος Δουατζής, Μίκης Θεοδωράκης, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρος Κατσίμης, Κώστας Κουλουφάκος, Κώστας Κρεμμύδας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Απόστολος Μπενάτσης, Γιώργος Παπαλεονάρδος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, Σταύρος Στρατηγάκης, Έλλη Φιλοκύπρου (τα σύντομα βιογραφικά τους υπάρχουν στο τέλος αυτής της προσεγμένης έκδοσης).

Διαβάζοντας τα κείμενα του βιβλίου σχηματίζεται η μορφή του Λειβαδίτη απολύτως συμπληρωματική της εικόνας που έχουμε γι’ αυτόν μέσα από τα ποιήματά του. Προσωπικές στιγμές, λόγια του αποθησαυρισμένα στη μνήμη των φίλων του, το πώς και το γιατί πίσω από το έργο του. Πολλά από αυτά είναι βιωματικά, ικανά έτσι να δώσουν το αίσθημα της μέθεξης με τη σκέψη ενός ποιητή από τους λίγους που μπόρεσαν να αγγίξουν την ψυχή του αναγνώστη. Κι αυτό γιατί γνώριζε το πώς ένα μήνυμα γίνεται στίχος λιτός και πλήρης, το πώς φθάνει να γίνει γνώριμος λόγος στη συλλογική μνήμη της μιας γενιάς μετά την άλλη. Κι ας ένιωθε ο ίδιος μια πίκρα μέσα στην εύλογη   απορία του, όπως μας μεταφέρει ο Σπύρος Κατσίμης στη δική του θύμηση από τον ποιητή:

«Έχω εντυπωσιαστεί» μου είπε σιγά και με ανάμεικτα αισθήματα, «εδώ πέρα όλοι με γνωρίζουν. Γιατροί, νοσοκόμοι, περαστικοί, με πλησιάζουν για να μου σφίξουν το χέρι, να μου ευχηθούν και να με συγχαρούν θερμά για τα τραγούδια μου. Είναι καταπληκτικά, μου λένε, υπονοώντας φυσικά τα ποιήματα που μου μελοποίησε θαυμάσια ο Θεοδωράκης». Και πρόσθεσε με θλίψη, δυναμώνοντας τη φωνή του: «… Αλλά, για πες μου, από το έργο μιας ολόκληρης ζωής, αυτά μόνο γνωρίζουν;»

Πολλά θα μπορούσα να ξεχωρίσω από τα κείμενα του βιβλίου. Θα μείνω όμως σε κάτι από την κατάθεση του Κώστα Κρεμμύδα. Πιο πολύ γιατί τολμά να πει μια αλήθεια και να βάλει κάποια πράγματα στη θέση τους.

«Εκτοπίζοντας πλέον σαφώς τον υπερβολικά αναλυτικό Γιάννη Ρίτσο, ακόμη και τον κοσμοπολίτη Σεφέρη, ο Λειβαδίτης μαζί με τους Καβάφη και Καρυωτάκη φαίνεται να κερδίζουν στη χώρα μας και τη μάχη του 21ου αιώνα. Ίσως κάποιοι να θεωρήσουν ακραία τη θέση αυτή ή ακόμη και αιρετική για τη συμπόρευση του Τάσου Λειβαδίτη με τον Καβάφη (αφήνω την περίπτωση του Καρυωτάκη καθόσον συνηθισμένοι οι αποκλεισμοί του κατά καιρούς) και τη συνακόλουθη εκτόπιση των άλλων μεγάλων. Ωστόσο, όσοι νομίζουν ότι ο Λειβαδίτης ήταν μόνο ο… στιχουργός των τραγουδιών του Μίκη, ας ψάξουν περισσότερο τα ποιητικά κιτάπια για να βρουν τον θησαυρό των ποιημάτων του. Κι ας αποτελέσει το βιβλίο αυτό μια αφορμή για να ανακαλύψουν, έστω καθυστερημένα, έναν από τους μέγιστους ποιητές μας. Για την ευαισθησία της σκέψης του, για την αυθεντική επαναστατική του ψυχή, που ουδέποτε χρειάστηκε ηχηρά συνθήματα και (πολύ περισσότερο) κομματικές επιβεβαιώσεις. Ένας χαμηλόφωνος ποιητής / εργάτης του λόγου, που βίωσε την ήττα μιας γενιάς αλλά είχε την ενάργεια της σκέψης να τοποθετήσει σωστά την έννοια του ηττημένου μέσα του και να δει τη λειτουργία της Τέχνης (μαζί και της επανάστασης) στη σωστή της βάση:

Από μαχητές είχαμε μετατραπεί σε πιστούς. Και τότε φυσικά ένιωσε ο καθένας την προσωπική ήττα μέσα του. […] κι η τέχνη απ’ τις ουσιαστικές λειτουργίες της ανθρώπινης συνείδησης, καταγωγική αιτία και αποστολή της έχει να μας μεταμορφώσει, με την πλατύτερη σημασία της λέξης: να μας ευαισθητοποιήσει […] Τ’ απώτερα  αποτελέσματα της λειτουργίας της αληθινής τέχνης είναι, κατά τη γνώμη μου, το ίδιο πάντοτε επαναστατικά». 

(απόσπασμα από άρθρο του Λειβαδίτη, αποθησαυρισμένο και αυτό σε ένα από τα κείμενα του βιβλίου)

Να επισημάνω ακόμη το πολύ συγκινητικό κείμενο του Μανόλη Πρατικάκη, το αναφερόμενο στις τελευταίες ώρες του Λειβαδίτη στο νοσοκομείο και τις ατελέσφορες προσπάθειες να τον σώσουν. Έμεινα πιο πολύ στα πιο προσωπικά κείμενα ξεχωρίζοντάς τα από τα υπόλοιπα πολύ ενδιαφέροντα που αφορούν την παρουσία του ποιητή στα γράμματα (η τεκμηριωμένη άποψη της Ιλίνσκαγια για παράδειγμα) ή την πολιτική παρουσία του (η αναλυτική κατάθεση του Απόστολου Μπενάτση). Ίσως γιατί αυτό που περισσότερο λείπει για να συμπληρωθεί ψηφίδα την ψηφίδα η εικόνα του ποιητή δεν είναι ακόμη μια κρίση για το έργο του αλλά κάποιες προσωπικές μαρτυρίες για το ποιος αληθινά ήταν αυτός. Στην υπόθεση, λοιπόν, αυτή συνεισφέρει τα μέγιστα η παρούσα έκδοση.

Κλείνοντας θέλω να κάνω μια ιδιαίτερη μνεία σε δύο ποιητικές καταθέσεις (άλλωστε ο ποιητής ως συνολική έννοια είναι το θέμα του βιβλίου). Η πρώτη προέρχεται από τον επιμελητή της έκδοσης (κατ’ ουσίαν τον εμπνευστή και δημιουργό της), τον Γιώργο Δουατζή:

[…]

Έτσι κύλησαν οι αιώνες

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί

να μετράμε μέρες και ποιήματα

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

[…]

 Η ουσία της σκέψης του Λειβαδίτη, η αντιμετώπιση της ποίησης, η Ποιητική του θα λέγαμε, μέσα από τα λόγια ενός συνοδοιπόρου και συνεχιστή στην ίδια ποιητική πορεία.

Η δεύτερη ποιητική κατάθεση από τον Γιάννη Ρίτσο, που καταγράφει την απορία του, εύλογη και εύστοχη για όποιον αγάπησε τον ποιητή:

[…]

Όμως την πίκρα τη δική μας ποιος θα τη λογαριάσει

έτσι που μείναμε έρημοι μπροστά στην πιο κλεισμένη

πόρτα;

Πράγματι, ο ποιητής, ως άνθρωπος και ως καλλιτεχνική φυσιογνωμία, η ζωή του, η περιπετειώδης ιστορία του, να το πω αλλιώς, και το έργο του αναδεικνύονται σύμμετρα στο βιβλίο αυτό, συναποτελώντας ένα πολύ ενδιαφέρον, χρηστικό και εύληπτο όλο, που δεν αφήνει τον αναγνώστη να το κλείσει, αφού με εξημμένη την περιέργεια θέλει να το τελειώσει. Ο ποιητής, το έργο, η ζωή του Λειβαδίτη είναι τα συστατικά του υπότιτλου και αυτά, όπως έχουν δοθεί, συνθέτουν ένα ιστορικό, λογοτεχνικό και φιλολογικό σύνολο, ερμηνευτικό, μέσα από τη ζωή του Λειβαδίτη, του β΄ μισού του ταραγμένου για την Ελλάδα 20^ού αιώνα, εποχής κρίσιμης για την ιστορία, την ιδεολογική διαμόρφωση, την πολιτική πραγματικότητα και κατεξοχήν τον πολιτισμό της πατρίδας μας, ο οποίος μένει και ως μεγάλη παρακαταθήκη.

Η επιλογή διάφορων, ετερόκλητων εν πολλοίς ειδολογικά κειμένων για τη σύνθεση ενός πανοράματος δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση και αυτό το μέρος πιστώνεται στον επιμελητή του τόμου. Μαρτυρίες, ιστορικές περιγραφές, φιλολογικές μελέτες, ποιήματα, κριτικές αποτιμήσεις, βιογραφικό υλικό και βιώματα από τη συναναστροφή με τον ποιητή συνομιλούν μεταξύ τους, το ένα προοιωνίζεται ή προϋποθέτει το άλλο, εν τέλει συναποτελούν ένα πλούσιο μωσαϊκό, έναν πρωτότυπο συνδυασμό πολλών ειδών του λόγου, που πέρα από την αξία και τη σημασία ενός εκάστου κειμένου μεμονωμένα, διαμορφώνουν ένα νέο είδος, ένα είδος μικτό, αν θεωρηθούν συνθετικά.

Θα θέλαμε να επαληθευτούμε, θεωρώντας το βιβλίο αυτό ως αρχή μιας σειράς από παρεμφερούς λειτουργικότητας έργα, για πρόσωπα των τεχνών και των γραμμάτων μας, που σημάδεψαν την ιστορική διαδρομή της χώρας μας. Είναι το εύληπτο και το απλό που το διακρίνουν, παρά τη συμπερίληψη και ειδικών κειμένων, που όμως δεν κουράζουν διασπειρόμενα έντεχνα μέσα στα άλλα, ερμηνεύοντας φιλολογικά ένα τόσο σπουδαίο έργο, όπως αυτό του Λειβαδίτη.

Είναι ακόμη στα θετικά του βιβλίου το πρόσωπο που επιλέχθηκε. Ευτυχώς, διότι με τέτοιες πρωτοβουλίες επανέρχεται στη μνήμη των επιλησμόνων παλαιοτέρων και αποτελεί ανακάλυψη κρυμμένου θησαυρού για τους νεότερους η ποίηση του Λειβαδίτη. Είναι το ήθος και η ειλικρίνεια που κατασταλάζουν μετά την ανάγνωση κάθε κειμένου του βιβλίου, βασικά ζητούμενα της κρίσιμης εποχής που ζούμε, που περισσότερο από ποτέ έχουμε ανάγκη από διδάγματα ανιδιοτέλειας και θυσίας για τον άνθρωπο. Είναι η τιμιότητα ενός ανθρώπου, εμβαπτισμένη στη χάρη του ποιητή, ο οποίος τήρησε απαρέγκλιτα τη γραμμή της ανθρωπιάς, με στίχους αλλά και έμπρακτα, στην καθημερινή του ζωή. Είναι, ακόμη, η ανάδειξη ενός ιδεολόγου, ενός πολίτη με την κυριολεκτική σημασία, που επέλεξε και θέλησε να μείνει μοναχικός και γι’  αυτό τραγικός.

Έπειτα, είναι η συστράτευση των προσώπων, που προκρίθηκαν να συμμετάσχουν στον τόμο. Διαφορετικές ιδιότητες, διαφορετική οπτική γωνία θεώρησης του ζητούμενου, με κείμενα που δεν επαναλαμβάνονται και δεν επικαλύπτονται. Πρόσωπα που, σύμφωνα με όσα ανέφερα, διαφωτίζουν με τα γραφόμενά τους όλες της πτυχές του έργου και της ζωής του Λειβαδίτη.

Αρχικά είναι οι μαρτυρίες από την προσωπική γνωριμία που είχαν μαζί του, είτε ως σύντροφοι και συμμαχητές είτε ως μαθητές είτε ως κριτικοί και επιστήμονες οι οποίοι μελέτησαν την ποιητική πορεία του και πρόβαλαν την ποίησή του. Δύο ποιήματα αγάπης, φορτισμένα από συγκίνηση, το ένα θρηνητικό, το άλλο υιικό, επιμνημόσυνο, του Γιάννη Ρίτσου και του Γιώργου Δουατζή αντίστοιχα, ανοίγουν και κλείνουν το βιβλίο. Θεμελιωμένα και τα δύο πάνω σε βασικά γνωρίσματα του αγωνιστή, του ιδεολόγου, του άνθρωπου και κατεξοχήν του ποιητή Τάσου Λειβαδίτη. Θρήνος το πρώτο, δικαίωση του νεκρού ποιητή το άλλο.

Στο βιογραφικό πλαίσιο, με άγνωστα στοιχεία από τη φιλία του με τον ποιητή, κινείται το πρόσφατα γραμμένο κείμενο του Μίκη Θεοδωράκη, παρουσιάζοντας μία πτυχή του Λειβαδίτη, στην οποία χρωστά μεγάλο μέρος της αναγνωρισιμότητἀς του, την μελοποίηση των στίχων του, που τους έχουν τραγουδήσει πολλές γενιές, που πολιτικοποίησαν με τη λαϊκή αυθεντικότητά τους πολλούς από μας. Το κείμενο του Σπύρου Κατσίμη έχει δύο όψεις την ανεκδοτολογική-βιωματική, που αναφέρεται σε ένα συμβάν από τη γνωριμία τους, όταν ο Λειβαδίτης προσκλήθηκε στην ΕΡΤ στην τηλεοπτική εκπομπή «Τέχνη και Πολιτισμός». Η άλλη όψη είναι η σύντομη περιδιάβαση που επιχειρεί στο ίδιο κείμενο ο Κατσίμης, δίνοντας κινηματογραφικά την πορεία της ζωής του ποιητή, εξαίροντας τον μοναχικό και ηρωικό προσανατολισμό της. Άμεσα με το προηγούμενο συνδέεται το αναμνηστικό επίσης κείμενο του Σταύρου Στρατηγάκου, προσωπική εμπειρία και αυτή από την επαφή του με τον Λειβαδίτη κατά το γύρισμα της ταινίας για τη ζωή του ποιητή. Κατακλείδα μιας  πλούσιας ζωής αποτελεί η μαρτυρία του γιατρού ποιητή Μανόλη Πρατικάκη, το πένθιμο χρονικό της εισαγωγής στο νοσοκομείο και της τελευτής του Λειβαδίτη. Όποιος διαβάσει τα βιωματικά αυτά κείμενα θα διαπιστώσει τη σύμπτωση των απόψεων όσον αφορά στο ήθος, την ταπεινότητα και το ανθρώπινο μεγαλείο του. Αγαπητικό και βιωματικό, παράλληλα όμως και πυκνό, με μεγάλο επίγραμμα θα το παρομοίαζα, είναι το κείμενο του Τίτου Πατρίκιου. Κρατώ τη γενναιόψυχη φράση για τον φίλο του, ότι ο Λειβαδίτης «ήταν και παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του αιώνα που μας πέρασε».

Θα παρατηρήσουμε στο σημείο αυτό ότι τα κείμενα αυτά, προσφυώς τοποθετημένα, όχι συγκεντρωμένα ειδολογικά μέσα στο βιβλίο, αποκτούν ένα ρόλο εξηγηματικό. Συνομιλούν, για να το πω διαφορετικά, με τα θεωρητικά κείμενα που παρεμβάλλονται, και ερμηνεύουν άτυπα αλλά οργανικά όσα καταγράφει η γραφίδα των θεωρητικών με τον επιστημονικό τρόπο, που δεν είναι εύκολα προσβάσιμος από μη ασχολούμενους συστηματικά με τη θεωρία της λογοτεχνίας.

Δύο κείμενα-μικρογραφίες, πραγματικά ιδιαίτερα, για την πυκνότητα και αποφθεγματικότητά τους, είναι εκείνα του Νικηφόρου Βρεττάκου και του Κώστα Γεωργουσόπουλου. Ο πρώτος σε δύο περίπου σελίδες δίνει ολόκληρη την αλήθεια του ποιητικού λόγου του Λειβαδίτη, τόσο του αγωνιστή όσο και του υπαρξιακού οραματιστή. Πρόκειται για άτυπη εισαγωγή στις θεωρητικές μελέτες των φιλολόγων και των πανεπιστημιακών του βιβλίου. Ο Βρεττάκος, εξαιρετικός κριτικός και συνάμα ποιητής ο ίδιος είχε την ικανότητα να συντέμνει και να συνθέτει σε λίγες γραμμές πολυσέλιδα έργα. Στις γραμμές του κειμένου του πλανάται η ψυχή του Λειβαδίτη και συμπυκνώνεται η ουσία του έργου του. Ο Γεωργουσόπουλος, πάλι, ορμώμενος από  έναν θυμόσοφο στίχο του ποιητή, αναδεικνύει το μεγαλείο της μοναξιάς του, την τραγικότητά του, τον πόνο της διάψευσης, που, παρά ταύτα, γίνεται τραγικότερος, μη οδηγώντας τον στην παραίτηση, αλλά στην ελπίδα της ανθρωπιάς, εμβαπτισμένη στην ύψιστη πολιτική σημασία της. Τέλος, στο ίδιο μήκος κείμενο κινείται ο Γιώργος Παπαλεονάρδος, από τους εν ποιητικοίς όπλοις αδελφούς του Λειβαδίτη, όπως εξάλλου ο Βρεττάκος, ο Κουλουφάκος και ο Πατρίκιος. Ο Παπαλεονάρδος εξετάζει τη μεταφυσική του μόνωση και τη μελαγχολική διάθεση της φωτεινής απαισιοδοξίας του.

Ερχόμαστε στα θεωρητικά κείμενα, μελέτες ορθότερα, αρχίζοντας από τους παλαιότερους, οι οποίοι έχουν έντονα βιώματα και οι ίδιοι από την εποχή του ποιητή και τέτοιες φιλικές σχέσεις μαζί του, που ο λόγος τους περιέχει τη σιγουράδα της προσωπικής εμπειρίας, απαραίτητη ιδίως σε περιπτώσεις όπως αυτή του Λειβαδίτη, όπου θεωρία και πράξη, ζωή και έργο, ποίηση και ζωή δεν συμβαδίζουν απλώς, αλλά συμπίπτουν. Η σύμπτωση αυτή αποτελεί και το ηθικό δίδαγμα της όλης παρουσίας του ποιητή.

Από τους παλαιότερους, λοιπόν, ο Χρίστος Αλεξίου και η Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου είναι από τους εγκυρότερους μελετητές της ποίησης του Λειβαδίτη. Αναλύοντας ο Αλεξίου το έργο του, τονίζοντας τον βιωματικό χαρακτήρα του, τοποθετεί αντικριστά τα ιστορικά συμβάντα και τη ζωή του Λειβαδίτη, ως αποτέλεσμα δε της συνάντησης αυτής, ως ιερή μετάληψη, έρχεται η ποίηση. Είναι η ολοκληρωμένη εικόνα του ποιητή και η μαρτυρική ποίηση ενός κατά άνθρωπον σαλού, ενός αμετανόητου ιδεολόγου. Ο Αλεξίου παρακολουθεί βήμα προς βήμα τον Λειβαδίτη, από την πρώτη αγωνιστική ορμή έως την υπαρξιακή του ενδοστρέφεια. Η Ιλίνσκαγια, παρακολουθώντας επίσης το έργο του ποιητή στη διαχρονία του, αναδεικνύει την ανθρωπιστική προοπτική του, τονίζοντας ότι η ποίηση αποτελεί το μοναδικό όπλο κατά της ματαιοδοξίας και ανακουφίζει την οδύνη των απωλειών που συνοδεύουν απαρέγκλιτα τη ζωή των ανθρώπων. Ο Κώστας Κουλουφάκος, ο τρίτος της σειράς αυτής, κοινωνός των ίδιων με τον Λειβαδίτη εμπειριών, χωρίζει σε τρεις περιόδους την ποίησή του, εξετάζει τα χαρακτηριστικά μιας εκάστης, για να δώσει την αίσθηση του απροσδόκητου που τις χαρακτηρίζει.

Θα κλείσουμε με τους σύγχρονους μελετητές του έργου του, διακρίνοντας δύο ομάδες: είναι οι προερχόμενοι από τη συντεχνία, όπως ο Γιώργος Μαρκόπουλος, ο Γιώργος Δουατζής και ο Κώστας Κρεμμύδας αφενός, και αφετέρου οι θεωρητικοί φιλόλογοι, τους πανεπιστημιακούς εννοώ, τον Απόστολο Μπενάτση και την Έλλη Φιλοκύπρου. Η σχέση του Μαρκόπουλου και του Δουατζή με τον ποιητή ήταν στενή, μαθήτευσαν κοντά του, επηρεάστηκαν από το έργο του. Τα κείμενά τους, εμπλουτισμένα με προσωπικές αναμνήσεις, λειτουργούν αγαπητικά. Οι εμπειρίες των δύο ποιητών είναι καθαρά βιωματικές και τις μεταφέρουν στα γραπτά τους, μαζί με τις εύστοχες κρίσεις και αποτιμήσεις τους για το έργο του, το οποίο είναι εμφανές ότι το έχουν μελετήσει σε βάθος. Ο Μαρκόπουλος είναι γνωστό ότι τόσο στην Εκδρομή στην άλλη γλώσσα, όσο και σε αυτοτελή τόμο, στις εκδόσεις Εκάτη, έχει ασχοληθεί διεισδυτικά με την ποίηση του Λειβαδίτη. Και ο Κρεμμύδας, και αυτός, έμμεσα, εκ πατρός, γνώριζε τον ποιητή, γι’  αυτό και το πληροφοριακό υλικό του, με κοινωνικό κέντρο το Μεταξουργείο, συμπράττει στον αποτιμητικό χαρακτήρα της μελέτης του, εστιάζοντας κυρίως στην αναζήτηση της χαμένης ανθρωπιάς.

Ως προς τα θεωρητικά κείμενα, εκτενή και διαφωτιστικά και τα δύο: ο Μπενάτσης ασχολήθηκε με την ποίηση του Λειβαδίτη στη διδακτορική του διατριβή και τη σφαιρική εικόνα από τη μελέτη αυτή μεταφέρει αναλυτικά στο κείμενό του. Το ίδιο αναλυτική και διεισδυτική είναι και η Φιλοκύπρου, αναλύοντας την ποιητική διαδρομή, την εξέλιξη των θέσεων και την ποιητική του Λειβαδίτη. Και οι δύο εργασίες αποτελούν εκτενείς, πυκνές και κυρίως κατατοπιστικές εισαγωγές στο έργο του ποιητή, παρουσιάζοντάς το σε συνάφεια με την εποχή του, με τα ιστορικά γεγονότα, με την ιδιότυπη μεταπολεμική πραγματικότητα.

Προσπαθήσαμε να δώσουμε μια πανοραμική εικόνα του βιβλίου, όσο μας το επέτρεπε ο χρόνος. Είναι σημαντικό ποιοι και πόσοι έγραψαν‧ είναι επιτυχής ο συγκερασμός της μαρτυρίας με τη θεωρία, σύμφωνος, εξάλλου, με την ποίηση του Λειβαδίτη, που σφύζει από ζωή. Ωστόσο, ένα κατά τη γνώμη μας προέχει: η αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για την ποίηση του Λειβαδίτη, που δίκαια, από ομοϊδεάτες και μη, χαρακτηρίστηκε ως ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του περασμένου αιώνα και από τους κορυφαίους μεταπολεμικούς δημιουργούς. Το βιβλίο που επιμελήθηκε ο Γ. Δουατζής φέρνει στην επιφάνεια, πράγματι, και ανακινεί το εν πολλοίς ξεχασμένο αλλά μεγάλο θέμα «Τάσος Λειβαδίτης».

Διώνη Δημητριάδου για το Τάσος Λειβαδίτης στο fractalart.gr

Ασημίνα Ξηρογιάννη για το Τάσος Λειβαδίτης στο diastixo.gr

Θεοδόσης Πυλαρινός για το Τάσος Λειβαδίτης στο bookpress.gr

Μάρθα Παπαδοπούλου για το Τάσος Λειβαδίτης στο tovivlio.net

The post Λειβαδίτης – Είπαν Έγραψαν first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]> https://douatzis.gr/2013/12/27/leivaditis-2017/ Fri, 27 Dec 2013 21:18:28 +0000 https://douatzis.gr/site/index.php/2013/12/27/%ce%bb%ce%b5%ce%b9%ce%b2%ce%b1%ce%b4%ce%af%cf%84%ce%b7%cf%82-2017/  Δύο Λόγια για το Βιβλίο Δείγμα γραφής  Είπαν Έγραψαν

 Δύο Λόγια για το Βιβλίο

Δείγμα γραφής

 Είπαν Έγραψαν

The post Λειβαδίτης – 2017 first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]> https://douatzis.gr/2013/12/27/leivaditis-vivlio/ Fri, 27 Dec 2013 21:18:28 +0000 https://douatzis.gr/site/index.php/2013/12/27/%ce%bb%ce%b5%ce%b9%ce%b2%ce%b1%ce%b4%ce%af%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b4%cf%8d%ce%bf-%ce%bb%cf%8c%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%af%ce%bf/ Tο συλλογικό έργο Τάσος Λειβαδίτης – Ο Ποιητής, το έργο, η ζωή του, είναι το 27ο βιβλίο μου. Με τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από τον θάνατο του Τάσου Λειβαδίτη, η έκδοση αυτή ήταν χρέος μου να υπάρχει. Είναι το ελάχιστο που θα μπορούσα να κάνω ως ελάχιστη ανταπόδοση των όσων μας πρόσφερε ο υπέροχος άνθρωπος και ποιητής, […]

The post Λειβαδίτης – Δύο λόγια για το βιβλίο first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>

Tο συλλογικό έργο Τάσος Λειβαδίτης – Ο Ποιητής, το έργο, η ζωή του, είναι το 27ο βιβλίο μου. Με τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από τον θάνατο του Τάσου Λειβαδίτη, η έκδοση αυτή ήταν χρέος μου να υπάρχει. Είναι το ελάχιστο που θα μπορούσα να κάνω ως ελάχιστη ανταπόδοση των όσων μας πρόσφερε ο υπέροχος άνθρωπος και ποιητής, αλλά και της επί δεκαετίες τιμητικής για μένα φιλίας του. 

Στην επέτειο των είκοσι χρόνων από τον θάνατό του το 2008, είχα επιμεληθεί και είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Κέδρος το βιβλίο υπό τον τίτλο Τάσος Λειβαδίτης, Συνομιλία με τον Νυχτερινό επισκέπτη, εύστοχο τίτλο που είχε προτείνει τότε ο ποιητής Γιάννης Κοντός. Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας, αποτελεί μια πολύ πιο εμπλουτισμένη και αναθεωρημένη έκδοση, με εννέα επί πλέον ανθρώπους των Γραμμάτων μας να κάνουν πολύτιμες αναφορές στον ποιητή, τη ζωή και το έργο του.

Μέρος του υλικού αυτής της έκδοσης (Βρεττάκος, Κουλουφάκος, Παπαλεονάρδος) προέρχεται από τις τηλεοπτικές εκπομπές της ΕΡΤ Τέχνη και πολιτισμός του Σπύρου Κατσίμη σε σκηνοθεσία Σταύρου Στρατηγάκου και Οι Ποιητές μας – Τάσος Λειβαδίτης με επιμέλεια δική μου σε σκηνοθεσία Λίλας Κουρκουλάκου και από ραδιοφωνικά αφιερώματα που είχα κάνει στην ΕΡΑ και στον Αθήνα 984. Τα υπόλοιπα κείμενα αποτελούν ευγενική προσφορά των συγγραφέων, τους οποίους και ευχαριστώ πολύ για την πολύτιμη συνεισφορά. 

Πρόκειται για μία έκδοση όπου δεκαεπτά άνθρωποι των Γραμμάτων καταθέτουν την ιδιαίτερη ματιά τους για το έργο, τη ζωή, την προσωπικότητα, και τις τελευταίες στιγμές του μεγάλου μας ποιητή, αναλύουν τη σημασία της δημιουργίας του, αποκαλύπτουν γεγονότα και άγνωστες πτυχές της ζωής του. Ο αναγνώστης θα βρει επίσης πολλά ανέκδοτα στοιχεία για σημαντικές στιγμές της ζωής του ποιητή, οι οποίες συνθέτουν το πορτραίτο του, καθώς και βιογραφία και πλήρη εργογραφία.

Γράφουν (αλφαβητικά): Χρίστος Αλεξίου, Νικηφόρος Βρεττάκος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργος Δουατζής, Μίκης Θεοδωράκης, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρος Κατσίμης, Κώστας Κουλουφάκος, Κώστας Κρεμμύδας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Απόστολος Μπενάτσης, Γιώργος Παπαλεονάρδος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, Σταύρος Στρατηγάκος, Έλλη Φιλοκύπρου.

The post Λειβαδίτης – Δύο λόγια για το βιβλίο first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>

Ο Λειβαδίτης ήταν ταπεινός με όλη τη μεγαλοσύνη της έννοιας αυτής. Κι όσοι μικρόψυχοι προσπάθησαν να τον μειώσουν, αγνοούσαν ότι δεν μπορεί ποτέ να ταπεινωθεί ένας επί της ουσίας ταπεινός άνθρωπος. Νομίζω ότι ο Λειβαδίτης ήταν από φιλοσοφικά επιλεγμένη θέση ταπεινός. Ένιωθε μια σε βάθος ελευθερία. Οι πικρίες του δεν είχαν να κάνουν με μικροψυχίες, αλλά με την επίγνωση του τραγικού της ανθρώπινης μοίρας. Είχε φύγει από καιρό από τον μικρόκοσμό μας. Είχε κατακτήσει την ελευθερία που δίνει η επίτευξη του στόχου «να μη θέλεις να αποδείξεις τίποτα στον εαυτό σου, ούτε σε κανέναν άλλο». Και αυτή η άρνηση της επιβεβαίωσης της ύπαρξης, αποτελεί την πιο βαθιά κατάφαση ταπεινοσύνης. Ο μέγας ταπεινός, ο άγιος Λειβαδίτης, δεν έπαψε να ισοπεδώνει ενσυνείδητα το εγώ του, υπήρξε πολυδιάστατα με την Ποίησή του, και με το οριστικό φευγιό του υψώθηκε στην αθανασία. Και πώς ήταν δυνατό να γίνει αλλιώς, όταν μπορεί και κάνει την εξαίσια υπέρβαση βίωμα: «…γι’ αυτό και μέσα σε κάθε ζωή / υπάρχει πάντα κάτι πιο βαθύ / απ’ τον εαυτό της / – η ζωή των άλλων».