Μια έκδοση-φόρος τιμής, με αφορμή τη συμπλήρωση είκοσι χρόνων από το θάνατο του Τάσου Λειβαδίτη. Εκτός από τον Γιώργο Δουατζή, που είχε την επιμέλεια, στις παρούσες σελίδες «συνομιλούν» με τον «Νυχτερινό Επισκέπτη» οι Γιάννης Ρίτσος, Κώστας Βρεττάκος, Γιώργος Μαρκόπουλος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Δημήτρης Τσαλαπάτης, Σπύρος Κατσίμης, Απόστολος Μπενάτσης, Κώστας Κουλουφάκος, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο συνδέθηκαν μαζί του και με το έργο του. Τα κείμενά τους ακολουθούν την ποιητική διαδρομή του από τα δύσκολα χρόνια της εξορίας στη Μακρόνησο και τον Αϊ-Στράτη έως την τελευταία περίοδο της ζωής του. Όλοι ανεξαιρέτως οι συμμετέχοντες συμφωνούν ότι το έργο του χοντρικά χωρίζεται σε τρεις διακριτές περιόδους: την «αγωνιστική» (δεκαετία του ’50), την ωρίμανσή του ως δημιουργού (δεκαετία του ’60 κι εντεύθεν) και στην πιο «στοχαστική», πιο εσωστρεφή (από τη μεταπολίτευση και μετά). Άπαντες επίσης στέκονται στην ακεραιότητα του χαρακτήρα του, στην αδιαφορία του για τις «δάφνες» και τα υλικά αγαθά, στη συντροφικότητά του, καθώς και στον ανθρωπισμό που τον διέκρινε – όπως και το έργο του. Ο Τάσος Λειβαδίτης υπήρξε κι ένας γοητευτικός άντρας. Ο Γιώργος Δουατζής υπογραμμίζει του λόγου το αληθές: «Η αγάπη του για τις γυναίκες και το ποτό ήταν παροιμιώδης. Η φιλαρέσκειά του επίσης. Πάντα κομψός, με το φουλάρι στο λαιμό, γιλέκο, συχνά καπέλο, περιποιημένος, όμορφος». Παιδί της νύχτας. Όπως έγραψε εξάλλου κι ο ίδιος, «η νύχτα είναι μια φωτισμένη πολιτεία που τη λυμαίνονται οι αλήτες κι οι ποιητές» («Διηγήσεις», Τα χειρόγραφα του φθινοπώρου, 1987).

Η πρόσφατη ποιητική σύνθεση του Γιώργου Δουατζή, Πατρίδα των καιρών, αριθμεί 43 ποιήματα, τα οποία έχουν τη δική τους θεματική και αισθητική αυτοτέλεια. Το πρώτο, λοιπόν, ζήτημα που τίθεται είναι αν αποτελείται από ετερογενή στοιχεία ή αν συγκροτεί ένα ομοιογενές σύνολο. Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό πρέπει να ανακαλύψουμε τις εσωτερικές σχέσεις της και τις βασικές αρθρώσεις της.

Το εισαγωγικό ποίημα παρουσιάζει το ποιητικό υποκείμενο, το οποίο μιλά εδώ, όπως και στην υπόλοιπη συλλογή, για τη δική του εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα και για τη θέση του στον κόσμο. Χαρακτηριστικοί είναι, από την άποψη αυτή, οι αρχικοί στίχοι:

 «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;»

ρώτησε

«Ξέρω, είσαι ένα από τα επτά δισεκατομμύρια δίποδα του πλανήτη»

Αποκρίθηκε

Το διαλογικό αυτό σχήμα συνδηλώνει μια βασική στιγμή της ποιητικής έμπνευσης και παραπέμπει στη διπολική σχέση πομπός – δέκτης του μηνύματος. Πρόκειται για μια σαφή θέση και το υπόλοιπο της ποιητικής πορείας θα συνίσταται στη γνωστική  εκμετάλλευση αυτής της αρχικής παρουσίασης. Μόνο που οι ρόλοι του δέκτη ποικίλλουν στο έργο του Δουατζή  και παραπέμπουν σε μια συσσωρευτική τακτική, όπου το ποιητικό υποκείμενο διευθετεί τις «προοπτικές» μιας κατάστασης ή ενός ζητήματος σε ποιητικές σειρές και τις διασχίζει τη μια κατόπιν της άλλης.  Αυτό είναι το δέλεαρ, το οποίο προσελκύει το βλέμμα και την προσοχή του αναγνώστη. 

Ταυτόχρονα, ο λόγος κινείται πάνω σε δυο κλίμακες. Μια ρεαλιστική απεικόνιση της πραγματικότητας και στη συνέχεια μια ανατροπή. Το ποίημα δουλεύει με συνειρμικές εικόνες, οι οποίες εντίθενται η μια πάνω στην άλλη δημιουργώντας έτσι μια τεταμένη κατάσταση:

Έσκαγαν με  ήχους

λοιδορίας αποκρουστικούς

κομμάτια υπερφίαλων εγωισμών

επιταγές κάλπικων ευτυχιών

μετοχές ματαιωμένης χαράς

ομόλογα ανθρώπινων δραμάτων

δίψες και μάσκες δεκαετιών

Ο εκφωνητής εμφανίζεται να είναι τοποθετημένος σε ένα  χώρο: «στο νησί της Κυκλαδικής» του «μόνωσης». Αναλαμβάνει μάλιστα μια συγκεκριμένη αποστολή: να υπηρετήσει τα «πάλλευκα χαρτιά» που του εμπιστεύτηκαν οι πρόγονοι.  Με το μεταφορικό αυτό λόγο μάς παραπέμπει στην ποιητική λειτουργία, η οποία αποτελεί και το προσωπικό του στίγμα.  Ο πομπός λοιπόν του μηνύματος καταφάσκει την αξία της ποίησης και αναλαμβάνει μια πορεία, μια αναζήτηση που θα συνίσταται στην αποκάλυψη,  την οργή και την ελπίδα.

Οι στρατηγικές που εφαρμόζει είναι πολλαπλές. Όλη η συλλογή αποτελεί μια πανοραμική αναπαράσταση των πολιτικών, συγκινησιακών καταστάσεων, αλλά και των καταστάσεων πάθους στην Πατρίδα των καιρών. Η στόχευση του αφηγητή είναι ευρύτατη. Εμφανίζεται εδώ ένα πλήθος  Αντιμάχων που οδηγεί στην διάλυση και  την ανατροπή των αξιών:

Πώς σε κατάντησαν πατρίδα οι δημοκόποι

πώς…

με περιούσιο λαό χωρίς περιουσία

σε εξαπάτησαν με ψεύτικα φτιασίδια

σε κλείσανε στα τείχη τους

   (9)

Πόλεμος σου λέω, πόλεμος

χωρίς πυρομαχικά κι ομοβροντίες

στρατηγοί, τα γκρίζα κοστούμια

και τα κολλαριστά πουκάμισα

όπλα βαριά οι νέας γενιάς υπολογιστές

 (10)

Απεκδύθηκε ανθρωπισμού η ανθρωπότητα

την έπνιξε θάλασσα γκρίζα

μονοδιάστατων κερδοποιών διπόδων

(18)

Εντάξει, με απειλή

και φόβο κυβερνήσατε

με εργαλεία συμπεριφορών ατομικών

χειραγωγήσατε τη μάζα

(25)

Λόγος σκληρός, λόγος κοφτός, που βρίσκει άμεσα το στόχο του. Αυτό αποτελεί το πολιτικό στίγμα της ποίησης του Δουατζή. Δημοκόποι, τεχνολογία,  κερδοσκόποι, χειραγωγοί της μάζας, όλα έχουν σκοπό να καθιερώσουν ένα νέο αξιακό σύστημα, το οποίο αντιστρατεύεται το συμφέρον του συνόλου. Το ποιητικό υποκείμενο, μέσα από αυτή την οπτική, δίνει στη συλλογή μια εσωτερική συνοχή και ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ των συστατικών μερών της.  Επιλέγει σε προσωπικό επίπεδο ένα ρόλο, αυτόν του παρατηρητή του κοινωνικού γίγνεσθαι και ταυτόχρονα ομαδοποιεί τους ρόλους γύρω από έναν απειλητικό Αντίμαχο, ο οποίος με τις διάφορες μορφές του οδηγεί σε μια κατάσταση χάους.

Μπορεί η διάσταση αυτή να αποτελεί ένα από τα εύκολα ανιχνεύσιμα στοιχεία της συλλογής, αλλά δεν είναι το μόνο. Υπάρχει ένα εκτεταμένο πεδίο, το οποίο μας οδηγεί στη συγκινησιακή διάσταση, η οποία συνοδεύεται από μια συναισθηματική ένταση. Θα ανακαλύψουμε εδώ ένα συναισθηματικό και γεμάτο πάθος βάθος:

Ποιος να ακούσει ποιος

φοβισμένοι κι απειλούμενοι

κλείσαν ερμητικά την πόρτα

(6)

Πόσοι

σκοτωμένοι βαδίζουν στους δρόμους

πόσοι να ήξερες

άβουλοι, ρομπότ, νεκροί 

μες τα πανάκριβα κοστούμια

(12)

Παγώσαμε αισθήσεις και αισθήματα

αλληλεγγύη και κοινές επιδιώξεις

γίναμε εύθραυστη σκιά του εαυτού

μόνοι, ευάλωτοι και δυστυχείς

(16)

ως κι οι ποιητές, οι μουσικοί, τα χρώματα

χάθηκαν με τόση ερημία 

(23)

Έχουμε αρχικά μια συναισθηματική αφύπνιση του υποκειμένου. Η ευαισθησία του ξυπνάει. Η αναστολή της δράσης αποκαλύπτει νέες καταστάσεις. Η κόπωση, η δυσφορία και η υποταγή σε νέους κανόνες και ρυθμούς προσελκύουν την προσοχή του αφηγητή. Η διάψευση και η δυσαρέσκεια επικρατούν. Τα στοιχεία αυτά αποτελούν τις βασικές συνισταμένες για την έκρηξη του θυμού, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε επιθετικότητα.

Αλλά πριν εξετάσουμε αυτή την κατεύθυνση του έργου, μπορούμε να ανιχνεύσουμε μια άλλη ουσιαστική παράμετρό του. Μιλάμε ουσιαστικά για τη συμβολή των συναισθηματικών (θυμικών) καταστάσεων  στην εικονοποιία του Γιώργου Δουατζή ή πιο απλά για τη διάσταση του πάθους. Δεδομένου ότι το πάθος συσχετίζεται με τις καταστάσεις της ψυχής παρά με τη δράση, δεν υπακούει στο σχήμα των σχημάτων της αφηγηματικής αναζήτησης.  Έτσι η θετική ή αρνητική αξιοθέτηση των αξιών  εξαρτάται από το ευφορικό ή δυσφορικό πλαίσιο σκέψης του υποκειμένου:

Τούτος ο κόσμος με πνίγει

αυτός που έρχεται με σκοτώνει

μη σας γελάει η ραγισμένη μου φωνή

ίσως να μην υπάρχω

Μιχαήλ Αγγέλου χέρια

απλωμένα χωρίς αφή

τα όνειρά μας

 (15)

περίκλειστοι σε αστραφτερά οχήματα

σαν χάντρες, καθρεφτάκια των ιθαγενών

χάσαμε ανατολή και σούρουπα

ορίζοντες κι ελπίδες

(16)

Εύκολα ανιχνεύει κανείς εδώ ένα «πλεόνασμα» συναισθηματικής έντασης. Τα πάντα είναι χαμένα. Η αίσθηση της απώλειας, του κενού κυριαρχεί. Τα γεγονότα δεν εξετάζονται από την άποψη της αποτελεσματικότητάς τους, αλλά από την άποψη του βάρους, το οποίο έχει η παρουσία τους. Τα ποιήματα αυτά προσδίδουν βαρύτητα στην απουσία  ποθητών αντικειμένων, αξιών δηλαδή για τις οποίες αξίζει να αναλάβει κανείς δράση. Αλλά το ποιητικό υποκείμενο δεν σταματά εκεί:

Και πες μου

θέλω να μάθω την αλήθεια

πόσα χρόνια μετά, τι;

Θα μάθω κάποτε

αν είναι πολύ αργά;

Τελικά ήταν σωτήριοι

τόσοι πολλοί μικροί θάνατοι;    

(20)

Γιατί δεν κάνεις κάτι;

Πώς δεν κάνω. Περιμένω.

(21)

Τι να τραγουδήσω, τι

αναρωτήθηκα

ώρα δύο με φεγγάρι ολόγιομο

απλώθηκαν τα χέρια σε αγκαλιά 

στάζουν αρώματα τα ασπρόρουχα της γης

(5)

Ο αφηγητής ενδιαφέρεται να καθιερώσει την αλήθεια μια για πάντα, προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να εξουσιάσει τη συναισθηματική αβεβαιότητα. Είναι σημαντικό να ανακαλυφθεί μια αλήθεια στην οποία  μπορεί να πιστέψει. Αλλά αυτή η αλήθεια, για να θυμηθούμε τον Stendhal, είναι πραγματικά μόνο ένας στεναγμός, ο οποίος γίνεται πιο έντονος μέσα στην ομορφιά της φύσης. 

Όλες λοιπόν αυτές οι συναισθηματικές καταστάσεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια έκρηξη θυμού;  Η απάντηση έχει πολλές παραμέτρους.

Α, πόσα ποιήματα χρειάζονται

για να στεγάσω τους αδύναμους

πόσα παραμύθια για να διώξω

θεριά και δράκοντες αληθινούς

πόσες αλήθειες για να αφανίσω

ηγέτες κάλπικους απατηλούς

πόσο κουράγιο για να σηκώσω

το βάρος μιας σε βάθος αυτοκριτικής

πόσος πόνος για να κοιτάξουμε

μαζί κατάματα το φως

(4)

Θα νόμιζε κανείς αρχικά ότι ο θυμός του αφηγητή θα οδηγούσε σε μια παραίτηση, σε μια απογοήτευση λόγω του μεγάλου έργου το οποίο πρόκειται να αναλάβει.  Εξάλλου έχει και ο ίδιος τις αμφιβολίες του:

Γιατί να σε ξυπνήσω  

όσο μένεις υπήκοος

δεν  γίνεσαι πολίτης

(22)

Αλλά όλα αυτά συμβαίνουν σε επίπεδο επιφάνειας. Σe επίπεδο βάθους σημαίνουν ότι το ποιητικό υποκείμενο θα αναλάβει το δύσκολο έργο της ανασημασιοδότησης των πραγμάτων· τη μετατροπή του δυσφορικού σε ευφορικό. Για να το πετύχει πρέπει να είναι προικισμένο με τρεις ικανότητες: τη θέληση, τη γνώση και τη δύναμη. Αυτή την κυριαρχία του θέλω παρουσιάζει ανάγλυφα το παρακάτω ποίημα:

Θέλω

να παραβγώ

με το αετίσιο βλέμμα

που ξεπερνάει τους ανθρώπους

να φύγω

πέρα από τις γραμμές των οριζόντων

να φωνάξω

για την ζωοδότρα πλανητική πατρίδα

να διηγηθώ

στιγμές διάλυσης

θρύλων ολόκληρης ζωής

δοξασιών και εύθραυστων μύθων

(21)

Το ποιητικό υποκείμενο θέλει και γνωρίζει τι να κάνει. Η στόχευσή του μάλιστα υπερβαίνει τα ανθρώπινα και αποκτά μια διάσταση συμπαντική.  Έτσι, στο τέλος της ποιητικής σύνθεσης ανακαλύπτουμε ότι ο αφηγητής αναλαμβάνει μια αποστολή αφύπνισης, η οποία ενέχει το στοιχείο της ελπίδας και της προσδοκίας. Η οπτική του εδώ είναι συγκεκριμένη. Το ποιητικό υποκείμενο επιλέγει το καλύτερο δείγμα για να μας παρουσιάσει τις θέσεις του. Επιλέγει, επικεντρώνεται, γνωρίζει και παραπέμπει σε δράση. Θα την έλεγα στρατηγική εκλογής:

Μην ξεχνάς σου λέω μην

και είναι άγια η προτροπή

αφού

έτσι προστάζουν οι Ποιητές

οι ανάγκες, η δίψα, οι ελπίδες

όσοι απέμειναν άνθρωποι

τα αγέννητα, τα τωρινά παιδιά

έτσι προστάζουν

Να ήξερες με πόσο

λίγη αγάπη

θα άλλαζε ο κόσμος…

(43)

Τη μια στιγμή το υποκείμενο είναι χαμένο στους προβληματισμούς του και  έπειτα έρχεται η επίγνωση και όλα γίνονται σαφή. Το ίδιο το ανεπάντεχο της αποκάλυψης γίνεται έτσι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της έντασης, καθώς και της έκτασης της δράσης. Έχουμε εδώ μερικές από τις βασικές παραμέτρους της ποίησης του Γιώργου Δουατζή, τους «Ποιητές»,  «τα αγέννητα, τα τωρινά παιδιά», την ελπίδα και την «αγάπη». Τελικά αποστολή της ποίησης για τον Γιώργο Δουατζή είναι η αποκάλυψη ενός ζοφερού τώρα και η δημιουργία παράλληλα ενός καλύτερου αυριανού κόσμου. Σ’ αυτό το εν εξελίξει γίγνεσθαι συνυπάρχουν η πολιτική οπτική, η συναισθηματική αφύπνιση και η διάσταση του πάθους.

Η ενασχόληση με την «Πατρίδα των καιρών», με την Ελλάδα δηλαδή στη διαχρονική της πορεία, αποκάλυψε τις πολλαπλές διαστάσεις της και την εσωτερική της συνοχή. Σηματοδοτεί μια στροφή προς τον πολιτικό λόγο. Η πολιτική διάσταση της ποίησης του Γώργου Δουατζή, αποτελεί ασφαλώς μια συνέχεια και μια εξέλιξη της πολιτικής ποίησης και παραπέμπει σε βασικούς εκπροσώπους της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς (Λειβαδίτη, Αναγνωστάκη).

Ταυτόχρονα, το έργο διανθίζεται από τις συναισθηματικές εντάσεις και την κυριαρχία των καταστάσεων της ψυχής. Ένα δυσφορικό πλαίσιο θα δώσει τη θέση του σε μια ευφορική προοπτική. Ο θυμός και η απογοήτευση θα οδηγήσουν τελικά όχι σε μια διάθεση εκδικητική, αλλά στην προσδοκία ενός καλύτερου κόσμου. Η ποιητική σύνθεση επομένως δεν έχει μόνο ένα στίγμα, αλλά είναι, για να θυμηθούμε τον Barthes, πληθυντική, δηλαδή πολυσχιδής. Κατά τη γνώμη μας μάλιστα αποτελεί ένα σταθμό και μια κορύφωση στην ποίηση του Γιώργου Δουατζή, η οποία αποκτά τώρα νέες διαστάσεις.  Το γεγονός αυτό επιβάλλει να ξαναδούμε με νέα ματιά την έντονη παρουσία του στο ποιητικό γίγνεσθαι της εποχής μας. Τελικά το ποιητικό υποκείμενο υπερβαίνει καταστάσεις στερήσεων και πτώσεων για να οδηγηθεί σε ένα πανόραμα ελπίδων και προσδοκιών. Αυτό είναι το κυρίαρχο θέλω του, το οποίο θα τραβήξει την παραμορφωτική κουρτίνα του σήμερα  για «να μπει άπλετο φως χαράς/

στα μάτια των ανθρώπων».

Βασικός ιστός του κειμένου, μια συζήτηση ανάμεσα στον νεαρό δημοσιογράφο Τέρπανδρο Σακελλάρη και τον ηλικιωμένο ποιητή Μιχαήλ Ευχέτη. Συζήτηση που άρχισε με την επιδίωξη μιας συνέντευξης και κατέληξε σε μια εκ βαθέων εξομολόγηση, στην οποία συνυπάρχουν η μυθιστορία, η ποίηση και ο δοκιμιακός λόγος. Και αυτή η συνύπαρξη αποτελεί τη συγγραφική πρόταση του Γιώργου Δουατζή. Επομένως θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε βάσιμα ότι το έργο υπερβαίνει τον ορίζοντα προσδοκιών του αναγνώστη.    Το έργο δεν πρέπει να θεωρηθεί ως αντανάκλαση μιας ιστορικής στιγμής, ή μια μίμηση «της πραγματικότητας», αλλά ως πραγματική παρέμβαση στις αντιλήψεις των ανθρώπων για τον κόσμο στον οποίο ζουν.

Τα ευρήματα αυτής της πρότασης είναι εμφανή. Στη ροή του κειμένου παρεμβάλλονται ένθετα ποιητικά κείμενα, συνοδευτικά των όσων διατυπώνονται στη συζήτηση, τα οποία κρατούν τον ρόλο του χορού στην αρχαία τραγωδία. Τα ένθετα αυτά αντανακλούν τα δεδομένα της συνείδησης, και μεταστοιχειώνονται σε λόγο, ιδέες και οράματα. Τα ένθετα αποτελούν αυτόνομες ποιητικές οντότητες, ενταγμένες απολύτως στη δομή του κειμένου.

Το δεύτερο εύρημα, που αποτελεί μια ουσιαστική καινοτομία στη σύγχρονη γραφή, είναι η καταγραφή των σκέψεων που κάνουν οι ήρωες και τις κρατούν για τον εαυτό τους -πράγμα που θυμίζει την τεχνική των κόμικς-, αλλά με διαφορετική γραμματοσειρά από το υπόλοιπο κείμενο. Με τον τρόπο αυτό, μιλώντας με ευθύ λόγο στον αναγνώστη, ο Δουατζής ανοικειώνει την υπόταξη του κειμένου. Ο άρρητος, αλλά καταγεγραμμένος αυτός λόγος υπηρετεί εξίσου αποτελεσματικά το έργο, όσο και ο λόγος που απευθύνουν οι ήρωες μεταξύ τους.  Θα με ερωτήσετε τι σημαίνει ανοικειώνει. Θα πει ξανακαινουργιώνει. Βλέπει με διαφορετικό μάτι τα πράγματα, παίζει ανάμεσα σε δυο επίπεδα, το πραγματικό και το φαντασιακό και μας δίνει μια νέα εικόνα για τον κόσμο. 

Ένα άλλο στοιχείο του έργου είναι η πολλαπλότητα των οπτικών γωνιών. Τα πράγματα, ο λόγος των ηρώων, δεν έχουν μια όψη μόνον. Ο χρόνος δεν έχει μία διάσταση, οι ανθρώπινες σχέσεις ποικίλλουν, το θετικό συνυπάρχει με το αρνητικό και επομένως η αλήθεια δεν είναι δεδομένη. Ο μυθιστορηματικός κόσμος συνεχώς δομείται και αναδομείται. Αυτό το παιχνίδισμα της συναισθηματικής μάζας είναι το γνώρισμα που δίνει στο έργο του Δουατζή την αισθαντικότητα ενός πολυεπίπεδου αφηγήματος.

Η δράση μάλιστα εγκιβωτίζεται μέσα στις πολλαπλές ιστορίες που αφηγούνται οι δύο συνομιλητές, προσδίδοντας με τον τρόπο αυτό μια πολυφωνικότητα στα κείμενα. Το εύρος της θεματικής του Δουατζή είναι τεράστιο. Η τέχνη, η ποίηση, η μουσική, ο έρωτας, ο θάνατος, το πάθος, η μοναξιά, τα γηρατειά, ο ρόλος της δημοσιογραφίας, της πολιτικής, είναι μόνο μερικές όψεις από τα θέματα που συζητιούνται. Αυτό ασφαλώς αποτελεί μια βαθύτατα πολιτική πράξη. Το τονίζουν συχνά στα αμφιθέατρα οι φοιτητές μας όταν ο λόγος στρέφεται στο έργο του Γιώργου Δουατζή. Το «Μη φεύγετε, κύριε Ευχέτη» παρουσιάζει, επενδύει και υπερβαίνει τον πολιτικό λόγο.

Το έργο διατηρεί την καλλιτεχνική του αυτονομία και παράλληλα αναδεικνύει ένα αξιακό σύστημα με τρόπο σχεδόν αφανή, χωρίς ο συγγραφέας να αναλαμβάνει τον ρόλο του κριτή ή του επαΐοντος. Ο αναγνώστης κάνει αναγωγές στα δικά του βιώματα, επιζητώντας τη δική του αλήθεια. Ο λόγος, είτε πεζός είτε ποιητικός, πετυχαίνει πάντοτε τον στόχο του. Ο καλλιτεχνικός μετασχηματισμός της θεματικής του έργου είναι δεδομένος.

Ο αναγνώστης αποτελεί βασικό μέλημα του Γ. Δουατζή. Είναι ειλικρινής απέναντί του, μιλάει για το ποιητικό του εργαστήριο και ταυτόχρονα τον καλεί στην συν-γραφή του κειμένου. Του ζητάει να πάρει κι αυτός θέση στα μεγάλα, τα καίρια ζητήματα του ιστορικού γίγνεσθαι. Η συμμετοχή στην επανεγγραφή, στον χώρο της συνείδησής του, ικανοποιεί το αίτημα του Ρολάν Μπαρτ για «εγγράψιμα» κείμενα που ενέχουν το στοιχείο της νεωτερικότητας και μας απομακρύνουν από τη στατικότητα ενός «κλασικού» κειμένου. Αυτή είναι μια άλλη προσφορά του συγγραφέα στο σύγχρονο συγγραφικό γίγνεσθαι.

Ο «Ευχέτης» έχει τελικά όλα εκείνα τα στοιχεία που μπορούν να παραπέμψουν σε ένα θεατρικό κείμενο. Τα ένθετα, οι σχολιασμοί και οι κώδικες του κειμένου θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και πάνω στη σκηνή.

Στο έργο εμπεριέχεται το στοιχείο του απροσδόκητου και του ευρηματικού. Οι ρόλοι των συνομιλητών ανατρέπονται. Αντί να έχουμε την ψυχογραφική απεικόνιση του ποιητή Ευχέτη, έρχεται σε πρώτο πλάνο ο δημοσιογράφος Τέρπανδρος. Ταυτόχρονα και οι δύο ήρωες στρέφονται εναντίον του συγγραφέα διαμαρτυρόμενοι για τον τρόπο που τους μεταχειρίστηκε στο έργο και για τους ρόλους που τους ανέθεσε. Βρισκόμαστε στον χώρο ενός αγώνα, ο οποίος έχει το στοιχείο του ευτράπελου και του απροσδόκητου. Η διάσταση και η σύγκλιση, η διάζευξη και η σύζευξη συνυπάρχουν.

Χωρίς να είναι παρών στην ιστορία, ο συγγραφέας γίνεται πρόσωπο του έργου και υφίσταται κριτική. Όμως, παρ’ όλα αυτά, οι ήρωες συνεχίζουν να υπάρχουν και πέρα από τον συγγραφέα. Η συζήτησή τους επεκτείνεται στο διηνεκές κι έτσι το προσωπικό και το πρόσκαιρο μεταβάλλονται σε καθολικό, πανανθρώπινο και διαχρονικό. Το ωμό υλικό της πραγματικότητας γίνεται τέχνη. Το μυθιστόρημα αυτό είναι ένα απολαυστικό κείμενο με αλλεπάλληλες προτάσεις, με διαπλοκή ηρώων και προβολή ενός κόσμου καθημερινού, αλλά μη ορατού σε όλους μας.

Όταν ο ιστορικός του μέλλοντος θα ανατρέξει σε μια παλιά εποχή, στην πρώτη δεκαετία του 21^ου αιώνα, θα πληροφορηθεί ότι κάποιοι κριτικοί επέμεναν πώς μια νέα μεθοδολογική και συγγραφική πρόταση εμφανίστηκε στο χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το έργο του Γιώργου Δουατζή «Μη φεύγετε, κύριε Ευχέτη». Νομίζουμε ότι το έργο ικανοποιεί τις προσδοκίες του αναγνώστη και ταυτόχρονα θα αποτελέσει αφετηρία διαλόγου για τον ρόλο της λογοτεχνίας στον σύγχρονο κόσμο.

Μια χαρακτηριστική ιδιότητα του έργου είναι οι συνεχείς μετασχηματισμοί των δρώντων προσώπων. Έχουμε δηλαδή συνεχείς αλλαγές και της ταυτότητας, αλλά και της στάσης των χαρακτήρων. Είναι γνωστό ότι στη λαϊκή αφηγηματική παραγωγή ο ήρωας ξεκινάει από μια ευδαιμονική κατάσταση, η οποία ανατρέπεται και ένα πολύτιμο αντικείμενο χάνεται.  Ο ήρωας αναλαμβάνει δράση, συγκρούεται με τον αντίμαχο και τον νικά. Το ποθητό αντικείμενο επιστρέφει στην κατοχή του. Εδώ τα πράγματα συμβαίνουν διαφορετικά. Ο ήρωας περνάει από δοκιμασίες, εφαρμόζει διάφορα αφηγηματικά προγράμματα, αλλά το τέλος συνήθως είναι καταστροφικό. Έχουμε να κάνουμε λοιπόν με το μύθο της ανατροπής, ο οποίος ωστόσο λαμβάνει διαφορετικές μορφές στο έργο του Δουατζή.

Ας δούμε το πρώτο αφήγημα που επιγράφεται «Χωρίς σκιά». Ο αφηγητής είναι θυμωμένος με τον «Κωστάκη», τον παιδικό του φίλο, ο οποίος σε κάθε στιγμή της ζωής του τον ευεργετεί.  Στα παιδικά τους χρόνια λ.χ. του δίνει χρήματα για να αγοράσει γάλα ή αργότερα τον βοηθάει να απεμπλακεί από την εξάρτηση του αλκοόλ. Θα περίμενε κανείς λοιπόν ο αφηγητής να του οφείλει ευγνωμοσύνη. Η δική του αντίδραση ωστόσο είναι τελείως διαφορετική. Το ομολογεί ο ίδιος: «Όσο με φρόντιζες και μου έδειχνες αγάπη, τόσο σε μισούσα». Τα γεγονότα λοιπόν κρίνονται από δυο διαφορετικές οπτικές γωνίες. Από τη μια η κοινωνική οπτική, που θεωρεί σωστές τις ενέργειες του «Κωστάκη» και από την άλλη η θέση του αφηγητή, ο οποίος πιστεύει ότι όλα αυτά δεν γίνονται  από αγαθή προαίρεση, αλλά για να επιβεβαιώνει  ο υποτιθέμενος φίλος του την καλή του εικόνα: «Απλώς με φρόντιζες για να επιβεβαιώνεις το εγώ σου». Το αποτέλεσμα είναι να τον μισεί θανάσιμα.   Αλλά δεν μένει μόνο εκεί. Περνάει από την δυσαρέσκεια στην επιθετικότητα: “Θυμάσαι που δεν προκρίθηκες στο διαγωνισμό για τη Διαβαλκανική Σύνοδο; Εγώ έβαλα και πάλι το χεράκι μου. Διοχέτευσα τάχα απόρρητες πληροφορίες, ότι ήσουν χρήστης και ενίοτε διακινητής ναρκωτικών και αν έπαιρνες τη δουλειά θα εξέθετες το υπουργείο”.

Τα γεγονότα συνεχίζονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά κάποια στιγμή ο παιδικός φίλος πεθαίνει και σύμφωνα με την επιθυμία του αποτεφρώνεται. Αλλά καθώς σκορπίζουν τη στάχτη του αυτή εισέρχεται στο σώμα του αφηγητή: «και η στάχτη σου, εσύ βρωμερό υποκείμενο, έφτασες στα σωθικά μου. Βαθιά στους πνεύμονες και το στόμα μου βρέθηκαν τα καμένα σου κύτταρα». Έτσι έχουμε μια αλλαγή ταυτότητας. Ο αφηγητής δεν είναι πια ο ίδιος. Αισθάνεται ότι μέσα στο σώμα του υπάρχει ένα άλλο σώμα. Αυτός ο διπλασιασμός έχει αρνητικές συνέπειες. Ο αφηγητής προσπαθεί να βρει ένα μέσο προκειμένου να γίνει και πάλι ένα ενιαίο εγώ, αλλά δεν το κατορθώνει. «Μπήκες στα κύτταρα μου. Και όσο και να βήξω, να φτύσω, να ξεράσω, εσύ είσαι εδώ». Αυτός ο μετασχηματισμός δηλώνει την τιμωρία του αφηγητή που δεν μπορεί πια να απαλλαγεί από το μισητό του σύντροφο. Είναι καταδικασμένος να τον κουβαλάει πάντα μαζί του. Έχουμε επομένως μια περίεργη σύνθεση: το θετικό συνυπάρχει με το αρνητικό.  Ο αφηγητής έχασε την ταυτότητά του. Είναι λοιπόν πολύ θυμωμένος και ξεσπάει: «Αλλά τι περιμένεις από ένα ανθρωπάριο χωρίς ίσκιο. Ούτε έναν ίσκιο δεν αξιώθηκες τόσα χρόνια. Κάθαρμα χωρίς σκιά.  Κάθαρμα ανίσκιο…». Η υποτίμηση του παιδικού φίλου συνεχίζεται. Δίπλα στο «Κωστάκη, που δεν γίνεται ποτέ στο κείμενο «Κώστας» προστίθεται και το λέξημα «ανθρωπάριο». Στη σκέψη του αφηγητή πρόκειται για έναν άνθρωπο που δεν έχει πραγματική υπόσταση, που του λείπουν τα πάθη και δεν μπόρεσε ποτέ να δει ότι στον κόσμο δεν υπάρχει μόνο το «καλό». Ο άνθρωπος είναι μια σύνθετη οντότητα. Σε μια τέτοια οντότητα μετασχηματίζεται ο αφηγητής με έναν τρόπο που ενέχει ωστόσο το στοιχείο του κωμικού και του απροσδόκητου. Ας μη ξεχνούμε πως και αυτός ήταν μονομερής. Και η μονομέρεια απορρίπτεται στο κείμενο.

Σε ένα παρόμοιο κλίμα πραγματικού και φαντασιακού, ονείρου και πραγματικότητας, κινείται και το δεύτερο αφήγημα «Η κούκλα». Ένας νεαρός φοιτητής δουλεύει για να ζήσει. Το αφεντικό του όμως τον τοποθετεί κοντά σε μια κούκλα. Αυτή όμως η άψυχη οντότητα μετασχηματίζεται στα όνειρά του και τον οδηγεί σε μια έξαρση σωματική. Για να απαλλαγεί από την παρουσία της την καίει, αλλά αυτή συνεχίζει εμφανίζεται στα όνειρά του, μόνο που τώρα είναι καμένη. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο νεαρός αυτοκτονεί. Αυτή η βίαιη εισβολή του ονειρικού στην πραγματική ζωή δηλώνει την καθολική στέρηση του πρωταγωνιστή. Για να την καλύψει καταφεύγει σε υποκατάστατα, όπως είναι η κούκλα. Όταν όμως αυτή γίνεται ενοχλητική, την καταστρέφει· έτσι όμως η μοναξιά του γίνεται κυρίαρχη γι’ αυτό και αυτοκτονεί.

Στο αφήγημα «Το τραπέζι» έχουμε μια ιστορία που σε επίπεδο επιφάνειας ψυχαγωγεί τον αναγνώστη. Ο αφηγητής έχει ένα γείτονα το «Μήτσο». Ο Μήτσος έχει τη φαεινή ιδέα να κάνει ένα πάρτι, αλλά διαπιστώνει ότι μεταξύ άλλων του λείπει και ένα τραπέζι. Το ζητάει λοιπόν από το γείτονά του. Το τραπέζι, για να χρησιμοποιήσουμε μια σημειωτική ορολογία, είναι για τον αφηγητή ένα πολύτιμο αντικείμενο γιατί είναι συνυφασμένο με τον τρόπο της ζωής του. Εκεί ακουμπάει τον καφέ του και σημειώνει τις «ιδέες» του. Η κατάντια ωστόσο του τραπεζιού στο σπίτι του Μήτσου είναι απερίγραπτη. Πρόκειται για μια πραγματική υποβάθμιση του ρόλου του. Tη διεκτραγωδεί ο ίδιος ο αφηγητής: φέρνει μεταξύ άλλων πάνω του «κακοτηγανισμένα τσιπς με χημικά αρώματα ρίγανης» και «σταγόνες λίπους από άκρως ανθυγιεινά κατεψυγμένα λουκάνικα». Το πολύτιμο αντικείμενο χάνει την λειτουργικότητά του. Τελικά όμως το πάρτι τελειώνει και ο αφηγητής ζητάει πίσω το τραπέζι του.  Ο Μήτσος όμως αδιαφορεί εντελώς και κωφεύει στην παράκληση του γείτονά του και στο τέλος του ζητάει και το λόγο:

[Αφηγητής:] – Θέλω τα πράγματα που είχα στο τραπέζι μου να πάρουν τη θέση τους, αφού βέβαια καθαριστεί το μάρμαρο του τραπεζιού, το οποίο είναι γεμάτο σκουπίδια.

[Μήτσος:] – Και γι’ αυτό στενοχωριέσαι; Φέρε τα δίπλα και τα βάζεις στο δικό μου τραπέζι που είναι καθαρό.

[Αφηγητής:] – Δεν θέλω το τραπέζι σου ρε, ούτε το δικό μου, ούτε τις καρέκλες μου, ούτε να σε έχω γείτονα, ούτε να σε ακούω, ούτε να σε βλέπω, ούτε να ακούω την άθλια συλλογιστική σου, ούτε τις συμβουλές σου περί καναπέ, ούτε την βοήθεια σου για καλώδιο, ούτε να ξανακάνεις πάρτι και να τσακιστείς να φύγεις από μπροστά μου πανάθλιε γείτονα, που να με πάρει ο διάολος.

[Μήτσος:] – Συγνώμη, αλλά γιατί φωνάζεις; Εγώ σου χτύπησα την πόρτα πρωϊνιάτικα;

Έχουμε εδώ δύο δρώντα πρόσωπα, τον Μήτσο και τον γείτονά του, αλλά και ένα τρίτο στοιχείο, το τραπέζι. Αυτό είναι τελικά το στοιχείο εκείνο που εκτρέπει τη συζήτηση και καθιστά την επικοινωνία αδύνατη. Ο αναγνώστης ασφαλώς θα χαμογελάσει με την «παράξενη» συμπεριφορά το Μήτσου που αδιαφορεί για τα πάντα. Αλλά πίσω απ’ αυτή την χαριτωμένη ιστορία κρύβονται νύξεις για θέματα ιδιοκτησίας καθώς και για τον σύνδεσμο με άψυχα πράγματα, αλλά σημαντικά για τον ιδιοκτήτη τους. Το αφήγημα παραπέμπει σε μια κοινωνία στην οποία λείπουν οι καλοί τρόποι και η ευγένεια. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μη-επικοινωνίας. Παραφράζοντας τη σκέψη του Lacan, μπορούμε να πούμε ότι δύο είδη τρέλας παραμονεύουν την ανθρωπότητα σήμερα: από τη μια μεριά, η σχιζοφρένεια, η έξαρση της ολικής ελευθερίας στην επικοινωνία, που τελειώνει στη μη-επικοινωνία· από την άλλη μεριά, ο εντελώς κοινωνικοποιημένος επαναληπτικός λόγος, το “μιλάς, μιλάς, αυτό είναι το μόνο που ξέρεις να κάνεις” του queneau. Και εδώ ο Μήτσος μιλάει, αλλά ο λόγος του δεν έχει καμιά κατεύθυνση και κανένα προσανατολισμό. Και αυτό είναι μια άλλη μορφή έλλειψης επικοινωνίας. Και να σκεφθεί κανείς ότι όλα αυτά συμβαίνουν σ’ ένα κόσμο που κατακλύζεται από μηνύματα και πληροφορίες. 

Το αφήγημα «Η Αναχώρηση» θα μπορούσε να ιδωθεί ως ένας χάρτης συναισθηματικότητας. Γίνεται λόγος εδώ για το θάνατο της μάνας, μιας μυθικής μορφής στο κείμενο του Δουατζή. Ο επικείμενος θάνατός της σηματοδοτεί τη συναισθηματική αφύπνιση του αφηγητή: «Ένιωσα όπως κάποιος που βρίσκεται στο Διάστημα […] και τον επαναφέρουν με άκρα βιαιότητα στη γη». Αυτή η τροποποίηση της κατάστασης είναι όχι μόνο η προϋπόθεση της πορείας πάθους, αλλά είναι επίσης «η υπογραφή της» και ο μόνιμος δείκτης της. Στη συνέχεια το συγκινησιακά φορτισμένο υποκείμενο είναι σε θέση να φανταστεί αντίστοιχα σχήματα συναισθηματικού δεσίματος. «Έφυγε η μάνα οριστικά. Όσο και να το έχεις πάρει απόφαση, πονάει. Και οδηγεί σε αναπολήσεις. Δεν ξέρω γιατί, αλλά θυμάμαι πάντοτε την εικόνα: Εκείνη καθισμένη με μια μακριά καφέ ρόμπα, εγώ παιδί, όρθιος δίπλα της κι αυτή γειρτή προς εμένα να μου χαϊδεύει το κεφάλι».

Θα ακολουθήσει η συγκίνηση που σχετίζεται με δυο διαφορετικές φάσης της ζωής της μάνας. Η πρώτη έχει σχέση με ενδυματολογικούς κώδικες: «Όμορφη που ήταν η μάνα με τα πλουμιστά της φορέματα με Παρισινά υφάσματα!» και η δεύτερη με την τελική της κατάρρευση: «Από τη δυναμική σιγουριά της περπατησιάς μιας νέας με μπόλικη φιλαρέσκεια, να φτάνει στο αβέβαιο, φοβισμένο για το επόμενο βήμα, βάδισμα της ηλικιωμένης. Και σύντομα, πολύ σύντομα, να φτάνει στο βάδισμα της γριάς γυναίκας, η οποία χωρίς συνοδεία έτρεμε να βγει από το σπίτι της». Έχουμε μια συνεχή συσχέτιση του τότε και του τώρα. Της θελκτικότητας και της αδυναμίας. Της έλξης και της άπωσης σε επίπεδο σωματικό. Εκείνο όμως που είναι κυρίαρχο στο αφήγημα είναι η μυστική συνομιλία μάνας και γιου. «Τη βλέπω. Όσο μπορώ παραμορφώνω τη σημερινή εικόνα της για να φτάσω σε αυτό που ήταν κάποτε. Σε αυτό που ξεχείλιζε ζωή. Την ακούω να μιλάει. Σε βεβαιώνω, την ακούω που συνεχίζει τον μονόλογο».

Το χαρακτηριστικό όμως γνώρισμα του κειμένου είναι η αξιοθέτηση της σχέσης μάνας, παιδιού. Φθάνοντας στο τέλος της πορείας του, ο αφηγητής έχει τη δυνατότητα να εκδηλώσει, για τον εαυτό του και για τους άλλους, τη συναισθηματική κατάσταση που βίωσε. Γνωρίζει ότι το πένθος που συνοδεύεται από ένα υπερβολικό πόνο θα δημιουργούσε την υποψία ότι είναι ψεύτικο. Ο αφηγητής αποκαλύπτει τις αξίες επάνω στις οποίες βασίζεται η τελική του αναγνώριση της προσφοράς της μάνας: «Δεν θυμάμαι να ζήτησε ποτέ κάτι. Η αυταπάρνηση ήταν ταυτόσημη με την παρουσία της. Έδινε συνεχώς και υπήρχε αρχοντικά μέσα από αυτήν τη διαδικασία». Έτσι η μάνα αξιολογείται θετικά. Αποτελεί μια μορφή που πέρα από τη συγκίνηση που προκαλεί στον αφηγητή, εκφράζει μια πλησμονή που υπερβαίνει το καθημερινό και το τετριμμένο. Ίσως συνεχίζει και τώρα να δίνει. Έτσι, ο συναισθηματικά φορτισμένος αφηγητής μπορεί να απαιτήσει το «δικαίωμα» να ζήσει την απώλειά της με τον δικό του τρόπο, αντιλαμβανόμενος πλήρως το ιδιαίτερο «νόημα» που αυτή δίνει στη ζωή του.

Το επόμενο αφήγημα φέρνει τον τίτλο «Ελένη» και διηγείται μια ερωτική περιπέτεια. Το περιεχόμενο της είναι σύντομο. Ένας άντρας και μια γυναίκα συναντιόνται. Βιώνουν την ένταση του έρωτά τους και χωρίζουν χωρίς να ξανασυναντηθούν πάλι.  Σε επίπεδο βάθους όμως σημασιοδοτούν μια ερωτική πληρότητα. Τα αφηγήματα της πληρότητας σπάνια είναι ευτυχή αφηγήματα. Έχουμε το χωρισμό των δυο ηρώων, αλλά ο αφηγητής ξέρει να ξεχωρίζει το στοιχείο εκείνο που δίνει μια διαφορετική διάσταση στα πράγματα. Και αυτό είναι η ουσιαστική ένωση ενός άντρα και μιας γυναίκας που υπερβαίνει το συνηθισμένο και το τετριμμένο. Αυτό είναι τελικά το κέρδος. Οι δυο πρωταγωνιστικές μορφές προσφέρουν στον εαυτό τους ένα ξεχωριστό ερωτικό δώρο.

Κορυφαία στιγμή στην Άλλη λέξη αποτελεί το αφήγημα «Το νόμισμα».  Πρωταγωνιστικές μορφές, ο Νίκος Γεωργίου που συνταξιοδοτήθηκε πριν λίγα χρόνια ως ανώτατο στέλεχος της Εθνικής Τράπεζας και ο βιβλιοπώλης Γεώργιος Νικολάου. Η συνάντηση των δυο αυτών προσώπων γίνεται τυχαία. Ο πρώτος για να προστατευθεί από τη βροχή καταφεύγει στο βιβλιοπωλείο του δευτέρου. Ο βιβλιοπώλης δεν βλέπει θετικά την έλευση του Νίκου Γεωργίου. Ξέρει ότι δεν θα ψωνίσει και όλα έγιναν για να αποφύγει τη βροχή.  Ο αναγνώστης θα διερωτηθεί τι κρύβουν αυτοί οι δυο τύποι, πέρα από τα τυπικά τους χαρακτηριστικά. Η πρώτη παρατήρηση είναι καίρια. Τα ονόματά τους αποτελούν αντιστροφή το ένα του άλλου. Η αντίθεσή τους λοιπόν ξεκινάει από την ονοματοθεσία. Ταυτόχρονα και οι δυο τους βλέπουν τον εαυτό τους από διαφορετική οπτική γωνία. Αυτή την οπτική γωνία την ονομάζει το κείμενο «άλλη ματιά». Να πως παρουσιάζουν τον εαυτό τους. Πρώτα μιλάει ο Νίκος Γεωργίου και μετά ο Γεώργιος Νικολάου.  

“Αγαπητέ κύριε Γεωργίου η άλλη ματιά, αυτή στον εαυτό μου, βλέπει ένα πολυσήμαντο ον, μοναδικό. Με ένα εγώ, που ξεχειλίζει και δεν χωράει στο σώμα μου.

Η άλλη ματιά στον εαυτό μου, βλέπει έναν απειροελάχιστο κόκκο. Ίσα που τον βλέπω. Ένα πραγματάκι με οριακώς ορατά μέλη, που κινούνται αστεία”.

Έχουμε εδώ την προσπάθεια του συγγραφέα να επιλέξει τα πρόσωπα του έργου του και να τα παρουσιάσει κάτω από έναν ιδιαίτερο φωτισμό. Η διαπίστωση είναι άμεση· πρόκειται για δυο διαφορετικά πρόσωπα με αντιθετικές ιδιότητες. Ο πρώτος αντιπροσωπεύει το παν, ο δεύτερος το τίποτε. Ο Γεωργίου αξιοθετείται θετικά και ο Νικολάου αξιοθετείται αρνητικά. Επομένως οι πορείες τους είναι κλειστές και σταθερές και κάθε στάδιο είναι προβλέψιμο εκ των προτέρων. Επομένως αναλαμβάνουν ένα συγκεκριμένο ρόλο που είναι στερεότυπος και η όλη δράση τους θα κινείται γύρω απ’ αυτό το πλαίσιο. Αλλά η έλλειψη ουσιαστικής δράσης μας υποχρεώνει να χαρακτηρίσουμε τα δυο αυτά δρώντα πρόσωπα ως μη-υποκείμενα. Το μη-υποκείμενο μπορεί μόνο να υποδηλώνει: δεν έχει καμία πρωτοβουλία, υπό την έννοια ότι μπορεί μόνο να ακολουθήσει τις καθιερωμένες εκ των προτέρων πορείες του.

Εκείνος όμως που έχει μια ανοικτή πορεία και μια ικανοποιητική ελευθερία ελιγμών είναι ο Αρλεκίνος: «ντυμένος με τα πολύχρωμα κουρέλια του και με το χαρακτηριστικό καπέλο με τις μύτες και τα κουδουνάκια στην άκρη τους. Έρχεται από τον δέκατο έκτο αιώνα. Λέγεται ότι είναι απόγονος των δούλων του δικού μας, του Αριστοφάνη». Ο Αρλεκίνος μάλιστα αποκτά και μια ιδιαίτερη ιδιότητα. Δεν υποτάσσεται πια στη λογική του συγγραφέα, αλλά στέκεται απέναντι του και προβάλλει τις δικές του απαιτήσεις. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που το παρατήρησε ήδη ο Μπαχτίν. Την ίδια αυτονομία θα αποκτήσουν και οι δυο ήρωές μας που θα σταθούν απέναντι στο συγγραφέα:

– Δηλαδή, θα διορθώσουμε τον συγγραφέα;

–  Όχι ακριβώς κύριε Νικολάου. Τις εκδοχές μας θα δώσουμε. Φοβάστε μήπως μας καταργήσει ο συγγραφέας ή μας υποβαθμίσει στο αφήγημα;

– Στο χέρι του είναι. Μπορεί και να μας ξεχάσει τελείως. Από την άλλη, ίσως από τη στιγμή που μας κατασκεύασε, να τον οδηγούμε εμείς.

Είναι η ξεχωριστή εκείνη στιγμή όπου τα δυο αυτά δρώντα πρόσωπα αποκτούν μια ιδιότητα: δύνανται να κάνουν (ικανότητα), μπορούν δηλαδή να αναπλάσουν, να δώσουν τη δική τους εκδοχή για την ιστορία της κούκλας. Τι έχει πράγματι συμβεί; Ο Αρλεκίνος τους μετέφερε στο παζάρι «στην καμάρα της Ιεράς Οδού, που γεμίζει από ρακοσυλλέκτες και πραμάτειες, οι οποίες φαντάζουν άχρηστες, αλλά κρύβουν μέσα τους τη  χρησιμότητα των αναμνήσεων, των επιστροφών». Εκεί γύρω από μια κούκλα δίνονται διαφορετικές εκδοχές για το ποια θα έπρεπε να είναι η ιστορία της και πώς θα αντιδρούσαν οι άνθρωποι αντικρίζοντας της και τι θα έκανε ο ρακοσυλλέκτης πωλητής.

Έχουμε εδώ και πάλι την εμφάνιση της άλλης ματιάς, της διαφορετικής οπτικής γωνίας και σε τελευταία ανάλυση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η τέχνη. Γιατί ο Αρλεκίνος μας παραπέμπει συνειρμικά στη λειτουργία της τέχνης και μάλιστα στη θεατρική της εκδοχή. Ειδικότερα μάλιστα ο χώρος του παζαριού παίρνει την ειδική σημασιοδότησή του: «Ένας ολόκληρος θίασος. Απλωμένος στην καρδιά της πόλης, της χώρας».

Η τέχνη λοιπόν δεν βλέπει τα πράγματα μονοσήμαντα, άλλα υπερβαίνει την μοναδικότητα με την πολλαπλότητα, με τις πολλές εκδοχές του ίδιου πράγματος και για τον λόγο αυτό αντέχει στον χρόνο.  Σ’ αυτή τη λογική δεν εμπίπτουν οι Νικολάου, Γεωργίου.  Αντιπροσωπεύοντας δυο διαμετρικά αντίθετες μορφές, αποτελούν τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος: το μηδέν και το άπειρο. Αλλά η τέχνη δεν ενδιαφέρεται για τέτοιες μονοσήμαντες κατηγοριοποιήσεις και «φαιδρώ τω πρόσωπω», θα λέγαμε, τους ενσωματώνει σ’ ένα νόμισμα που καταλήγει σε μια σχάρα υπονόμου. Η παντοδυναμία της τέχνης, το εκπληκτικό και το θαυμαστό, το υπερρεαλιστικό και το παιγνιώδες συνυπάρχουν εδώ.

Το αφήγημα «Το βλήμα» μας παραπέμπει στην περίοδο των Δεκεμβριανών και του εμφυλίου. Εκεί ο αφηγητής δέχτηκε ένα βλήμα στο στήθος του που το έχει ως τώρα που πεθαίνει. Διηγείται την ιστορία στον γιο του και του ζητά να διατηρήσει αυτό το βλήμα μετά την εκταφή του. Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει την απαίτηση αυτή υπερβολική, αλλά τα πράγματα δε συμβαίνουν έτσι. Το βλήμα αποτελεί το σημάδι, την ένδειξη ότι ο αφηγητής ήταν και αυτός εκεί. Έλαβε μέρος δηλαδή στον αγώνα του λαού για την ελευθερία.  Δεν θέλει επομένως να χαθεί η μνήμη αυτή.

Από την άλλη μεριά διηγείται στον γιο του τον θάνατο του αδελφού του που έγινε κάτω από άγνωστες συνθήκες. Ο αδελφός του ήταν αντάρτης και καπετάνιος στον ΕΛΑΣ. Βρέθηκε νεκρός υπό μυστηριώδεις συνθήκες.  Ο αφηγητής διερωτάται για το ποιος έφταιξε γι’ αυτό, οι αριστεροί ή οι δεξιοί; Βρισκόμαστε λοιπόν σημειολογικά μπροστά στη λύση ενός δύσκολου προβλήματος. Η απάντηση δεν βρίσκεται στο κείμενο. Εμμέσως πλην σαφώς ο αφηγητής καλεί τον αναγνώστη να λύσει το πρόβλημα. Αυτό το παιγνίδι του γνωρίζω – δεν γνωρίζω, πιστεύω – δεν μπορώ να πιστέψω είναι από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του αφηγήματος.

Το τέλος όμως, είναι εξίσου θαυμαστό. Ο πομπός-γιος δεν μιλάει. «Το μόνο που κάνεις, λέει ο αφηγητής, είναι να κουνάς το κεφάλι και να λες χιλιάδες λέξεις με το βλέμμα».

Το αμφίσημο βλέμμα του νεαρού, η άρνησή του να μπει στην προβληματική μιας παλιότερης εποχής είναι ίσως ένα κυρίαρχο θέμα του αφηγήματος. Η λύση ενός παλιότερου προβλήματος στις σημερινές συνθήκες, όπου τα πάντα έχουν αλλάξει, δεν είναι εφικτή. Εκείνο που έχει σημασία είναι να μεταδίδεται το μήνυμα. Αυτό λειτουργεί από μόνο του, γιατί διαφορετικά μια ολόκληρη εποχή αγώνων, θυσιών και συγκρούσεων θα περιέλθει στο χώρο της λησμονιάς. Η γνώση είναι τελικά λυτρωτική.

Χαριτωμένος είναι «Ο μονόλογος του Λου». Εδώ ο Δουατζής ανοικειώνει τα πράγματα, όπως θα έλεγαν οι Ρώσοι φορμαλιστές. Τους δίνει δηλαδή μια καινούρια, μια διαφορετική μορφή. Έτσι αφηγητής δεν είναι ένας άνθρωπος, αλλά ένας σκύλος, ο Λου.  Ο Λου λοιπόν, περιγράφει τη μοναξιά του αφεντικού του από την έλλειψη του αγαπημένου προσώπου. Δεν μπορεί να καταλάβει πώς δυο άνθρωποι, που μπορούσαν να συνυπάρξουν σ’ ένα κοινό βάδισμα και σ’ ένα κοινό προσανατολισμό, προτιμούν την απόκλιση από τη σύγκλιση. Τελικά ο Λου έχει περισσότερη ευαισθησία και περισσότερο μυαλό και μπορεί να συλλάβει το βάθος της στέρησης. Αυτός τελικά εύχεται, ελπίζει, φαντάζεται, προσδοκά την επανένωση. Δεν πιστεύει στις διαζεύξεις, αλλά στις συζεύξεις. Υποθέτω πως ο αναγνώστης είναι με τη μεριά του, γιατί δεν μπορεί και αυτός να αντιληφθεί τον παραλογισμό της έλξης που γίνεται απώθηση και πόνος.

Το τελευταίο αφήγημα «Η πείνα» είναι χαρακτηριστικό για την ελλειπτικότητά του. Μέσα σε λίγες γραμμές ο αφηγητής δίνει μια συγκλονιστική εικόνα της τραγικότητας της έλλειψης φαγητού που παραπέμπει σε ένα διαρκές μαρτύριο. Ασφαλώς οι συσχετισμοί με το σήμερα είναι εμφανείς. Αλλά ενώ θα περίμενε κανείς ο ήρωας να παραιτηθεί και να υποταχθεί στη μοίρα του, αυτός είναι θυμωμένος και οργισμένος και ο θυμός εδώ ενέχει το σπέρμα της ανατροπής μιας κατάστασης που φαίνεται εδραιωμένη, άλλα ήδη έχουν φανεί τα πρώτα σημάδια της ανατροπής της. Τελικά η μυθολογία της ανατροπής έχει πολλαπλές όψεις στο έργο του Δουατζή.

Συμπερασματικά θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε ότι στην Άλλη λέξη θα συναρτήσουμε το υπερρεαλιστικό στοιχείο να συνυπάρχει με τις καταστάσεις του πάθους, το γκροτέσκο, το θαυμαστό και το απροσδόκητο. Η στέρηση, αλλά και η ερωτική πλησμονή εμφανίζονται εδώ. Η έννοια της τέχνης στις πολλαπλές της διαστάσεις εμφανίζεται ως κυρίαρχο στοιχείο. Έχουμε, αν θέλετε, μια εκ βάθους εξομολόγηση του συγγραφέα, ο οποίος μας προσκαλεί στο εργαστήριό του για να μας μιλήσει για την τέχνη του και τον εαυτό του ως οντότητα λογοτεχνική. Ταυτόχρονα μέσα από την οπτική του Λου θα μιλήσει για την ασίγαστη ανάγκη της επικοινωνίας και της εξάλειψης του ερωτικού κενού.

Το έργο έχει μια σημαντική πρωτοτυπία. O Δουατζής καλεί τον αναγνώστη του να αρνηθεί όλα αυτά που ξέρει για τα αντικείμενα και τον χώρο, για τους ανθρώπους και τη δράση τους. Μας καλεί να αρνηθούμε τις κατεστημένες ιδέες μας για την τέχνη και να υπερβούμε τις καθημερινές μας εμπειρίες. Έτσι θα μπορέσουμε να ανακαλύψουμε και να αναδημιουργήσουμε τις μυστικές ισοδυναμίες μεταξύ των πραγμάτων. Αυτή είναι η άλλη ματιά του Γιώργου Δουατζή που βλέπει από μια άλλη οπτική γωνία τον κόσμο, τον χώρο και τη δράση των ανθρώπων. Έτσι δικαιολογείται και ο τίτλος Η άλλη λέξη, η καινούρια πρόταση στο λογοτεχνικό γίγνεσθαι.

Ο Μουσουργός του Γιώργου Δουατζή των νεότευκτων εκδόσεων Στίξις, είναι ένα βιβλίο, το οποίο αιχμαλωτίζει τον αναγνώστη με τη γρήγορη αφηγηματική του πλοκή και τον καθιστά κοινωνό του ιδεολογικού του μηνύματος.

Η όλη ιστορία ξετυλίγεται μέσα από τις αφηγηματικές φωνές του Αλέξανδρου, που είναι και ο βασικός ήρωας του έργου, του αδελφού του Ανδρόνικου, του παππού και της μητέρας. Ειδικότερα μάλιστα δίνεται ξεχωριστή έμφαση στο λόγο των πρωταγωνιστικών μορφών και μάλιστα διαπιστώνουμε μια καινοτομία που σχετίζεται με την έμφαση που δίνεται μέσα από το τυπωμένο κείμενο. Έτσι οι πρωταγωνιστικές μορφές, λόγου χάρη, όταν θέλουν να τονίσουν κάτι  το γράφουν με πλάγια στοιχεία. Ο Αλέξανδρος ειδικότερα χαρακτηρίζεται ως μουσική διάνοια και αλλού ο ήρωας διερωτάται: Δεν θεωρείς σοβαρούς αυτούς που σου δίνουν πνευματική τροφή; Θα έλεγα ότι αυτές οι κειμενικές παρεμβάσεις μεταφέρουν απτά τα πολλαπλά ιδεολογικά μηνύματα του έργου και αποτελούν ξεχωριστά κείμενα μέσα στο κείμενο,  όπως συμβαίνει ευδιάκριτα με το παιγνίδι με τη λέξη συν-ουσία που χαρακτηρίζει τη στάση του Αλέξανδρου απέναντι στο ερωτικό γίγνεσθαι.

Το αφήγημα αποτελεί μια ξεχωριστή περίπτωση διαπροσωπικών σχέσεων, πράγμα που μας οδηγεί στο χώρο των ανθρωπίνων εντάσεων, αλλά και των συμπεριφορών με τις αντιπαραθέσεις και τις συγκλίσεις των ηρώων. Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε στο έργο ένα χάρτη της συναισθηματικότητας που εκτείνεται από την απλή συγκίνηση μέχρι την ισχυρότατη συναισθηματική ένταση. Ο Αλέξανδρος  κινείται στους χώρους της άρνησης να υποταχθεί σε ένα καταπιεστικό καθεστώς που το αντιπροσωπεύει η μητέρα. Ο Ανδρόνικος είναι πιο γήινος και περισσότερο πρακτικός, ενώ ο παππούς αντιπροσωπεύει την πείρα των χρόνων του και μπορεί κάποτε να παίξει το ρόλο του σοφού οδηγού.  Οι διάλογοι μάλιστα των προσώπων, με την εναλλαγή κορύφωσης και χαλάρωσης, προσθέτουν ένα ακόμη στοιχείο στην αληθοφάνεια του έργου.

Έχουμε όμως και κορυφώσεις των ψυχικών καταστάσεων· η πιο χαρακτηριστική είναι η αποκάλυψη της μουσικής. Ο πρωταγωνιστής αποτελεί μια μουσική ιδιοφυΐα και ενώ δεν κοινοποιεί ο ίδιος το έργο του, αυτό έρχεται ερήμην του στη δημοσιότητα, από τον διευθυντή της Φιλαρμονικής ορχήστρας του Βερολίνου.

Και εδώ νομίζουμε πως έχουμε το βασικό μήνυμα του έργου. Τα κορυφαία έργα της τέχνης δεν εξαρτώνται από το όνομα του δημιουργού τους, αλλά αποτελούν τα ίδια μια απόλυτη αξία. Λειτουργούν πέρα από τον τόπο ή το χρόνο που γράφονται και η αναγνώρισή τους είναι πάνδημη.  

Αλλά ο ανθρώπινος παράγοντας υπεισέρχεται σε όλα αυτά. Ο σφετερισμός οδηγεί στην έκρηξη του θυμού, που ενώ θα περιμέναμε να οδηγήσει σε συγκρουσιακές καταστάσεις από τη μεριά του πρωταγωνιστή, οδηγεί σε μια απόλυτη άρνηση να δεχτεί το σφετερισμό. Και στο σημείο αυτό έχουμε ένα είδος έσχατης θυσίας του ήρωα που τον εξυψώνει στα μάτια του αναγνώστη.

Είναι τόσο μεγάλη η ταύτιση του αφηγητή με τον καθοδηγητικό ρόλο της τέχνης και την αναγνώριση του δημιουργού ώστε, όταν φτάνουμε στο κρίσιμο σημείο της απονομής της δικαιοσύνης, χρησιμοποιεί έναν ιεροπρεπή λόγο που παραπέμπει στις Ερινύες και την κάθαρση. Με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας εντάσσει το έργο του σε μια παράδοση που υπερβαίνει το σήμερα και συγκεφαλαιώνει την δραματική ένταση αιώνων. Η ίδια η τέχνη μέσα από τις λειτουργίες της είναι αυτή που αποκαθιστά την κατάσταση ισορροπίας και επαναφέρει τις αξίες στη σωστή τους θέση.

Πέρα όμως από τη βασική αφηγηματική γραμμή υπάρχουν και άλλες καταστάσεις όπως η καταπίεση και η υπέρβασή της, η αδελφική αγάπη, ο λυτρωτικός κάποτε λόγος των μεγαλύτερων, αλλά και το μεγάλο πρόβλημα της εποχής μας που είναι η αναζήτηση τύχης σε χώρους έξω από την Ελλάδα.  Έτσι, μέσα από μια ιστορία γραμμένη για τον καταλυτικό ρόλο της μουσικής έχουμε μια πολυεπίπεδη σύνθεση που καλύπτει καθημερινές καταστάσεις, αλλά και τα κυρίαρχα προβλήματα της εποχής μας.

Πιστεύουμε πως Ο Μουσουργός αποτελεί μια θαυμαστή κορύφωση στη συγγραφική πορεία του Γιώργου Δουατζή. Αποδεικνύεται μάστορας στο λόγο και ανατόμος των ψυχικών καταστάσεων. Η χρήση των διαφορετικών φωνών, αλλά και των διαφορετικών οπτικών είναι τα στοιχεία εκείνα που καταξιώνουν το έργο στη συνείδηση του αναγνώστη. Το έργο προσφέρει εναλλαγές, αλλά πάντα διατηρεί μια αξιοζήλευτη ενότητα. Το μήνυμά του μάλιστα ότι το έργο τέχνης αποτελεί μια απόλυτη αξία και πως η κάθαρση ακολουθεί την παραβίαση ολοκληρώνει θαυμαστά το έργο που ονομάζεται Ο Μουσουργός. Ταυτόχρονα το αφήγημα  μιλάει σε επίπεδο βάθους για την ευτυχία, αλλά και τη δοκιμασία τού να ασχολείσαι με την τέχνη. Η ιδέα υπερβαίνει το παράδειγμα και αυτό αποτελεί ένα από τα βασικά γνωρίσματα του έργου του Γιώργου Δουατζή, ο οποίος  μας αφήνει να χαιρόμαστε ως αναγνώστες τα δημιουργήματά του, αλλά ταυτόχρονα να συνδιαλεγόμαστε νοερά με το μυθικό και ιδεολογικό του σύμπαν.

Έγραψε, μεταξύ άλλων, ο Τάσος Λειβαδίτης στην ΑΥΓΗ στις 9 Ιουλίου του 1976: «Ο Δουατζής πορεύεται με τους συνανθρώπους του στην τρομερή λεωφόρο της εποχής μας και το τραγούδι του, στις μικρές στάσεις αυτής της απεγνωσμένης διαδρομής, ξεκουράζει και δυναμώνει τους συνοδοιπόρους του. Ποίηση ακμαία, ηχηρή, καταιγιστική. Που τη σηκώνει στα χέρια του πότε σαν σημαία και πότε σαν όπλο – και πάντα σαν ανθρώπινη προσφορά. Και συχνά σα νυστέρι για ν’ ανοίξει παλιές πληγές και να βρει μέσα τους την ανθρώπινη κακοδαιμονία”.

Η διεισδυτική ματιά του μεγάλου ποιητή ανακάλυψε το γίγνεσθαι μιας σημαντικής ποιητικής πορείας. ‘Ισως όσα καταγράφει στην κριτική αυτή ο μεγάλος μας ποιητής, θα μπορούσαν να γραφτούν και σήμερα για το έργο του Γιώργου Δουατζή.

Στο τελευταίο έργο του Το κόκκινο κασκόλ, όπως και συνολικά στην ποιητική του δραστηριότητα διακρίνονται κυρίως τρία σκέλη που διαχέονται στην ποιητική του δημιουργία: Ύπαρξη, έρωτας, πολιτική.

Ύπαρξη σημαίνει το βύθισμα σε όλο και ευρύτερα φιλοσοφικά πεδία, με περισσή αγάπη για τον άνθρωπο του οποίου η τραγικότητα της ύπαρξης δεν έχει να κάνει με τον θάνατο, αλλά με την πληγωμένη του αξιοπρέπεια, η οποία δεν του επιτρέπει πνευματικές ανατάσεις και αίσθηση πραγματικής ελευθερίας. Η ύπαρξη του Γιώργου Δουατζή ταυτίζεται με τη δημιουργία μεγάλων οραμάτων και την προβολή αιτουμένων για έναν καλύτερο, ανθρώπινο κόσμο. Η υπόστασή του χαρακτηρίζεται από την ευτυχία της αναζήτησης και της δημιουργίας νέων μορφών στην τέχνη. Ταυτόχρονα, η ποιητική του πορεία ταυτίζεται με την αποκάλυψη των πληγών της εποχής μας, μέσα όμως από μια ιδιαίτερη τρυφερότητα:

Τρέχουν τα τραγούδια / από ψυχή σε ψυχή / για να γίνει ίσκιος ο πόνος / και να μπορεί όσο υπάρχω / να με ακολουθεί / από τραγούδι σε τραγούδι / μήπως κι έτσι πυκνώσει ο χρόνος / Τότε, πιο καθαρός από καθαρός ο λόγος μου / για να μπορέσει να συναντηθεί με τον άλλο / και να μην πέσει στο απόλυτο κενό

Έρωτας σημαίνει για το Γιώργο Δουατζή πολυδιάστατη ευαισθησία στην ομορφιά και στη γυναίκα, χωρίς καμιά ντροπή για τις ευαισθησίες του, χωρίς καμιά αναστολή, υμνώντας το αιώνιο θηλυκό σε κάθε ευκαιρία:

Τα υπέροχα χέρια με τα ευαίσθητα δάχτυλα / σε στέλνουν στους ουρανούς / σε ανασύρουν από τον βαθύτερο λήθαργο / σε βυθίζουν στην υπέρτατη των ηδονών / εξαφανίζουν τόπο και χρόνο / σε στέλνουν με το αλαφρότερο άγγιγμα  / εκεί όπου η ποίηση  / είναι μια αυτονόητη πραγματικότητα

Πολιτική σημαίνει για το Γιώργο Δουατζή διαρκή επαγρύπνηση για το κοινωνικό γίγνεσθαι με πασιφανή την αγάπη στον άνθρωπο, τη φροντίδα για τον διπλανό, όπως συνηθίζει να λέει. Και συχνά γίνεται σκληρά επικριτικός, όπως στο ποίημα της συλλογής του Δόλιοι:

Αδιάφοροι όπως όταν διασχίζεις / τάχα αμέριμνος έναν δρόμο / γεμάτο κηδειόσημα / και γνωρίζεις ότι καθένα κρύβει / ένα ολόκληρο δράμα οριστικής απώλειας / όπως οι δήθεν αμέριμνοι / που υπογράφουν συνθήκες ειρήνης / ετοιμάζοντας αυριανούς πολέμους / Ιδιοτελείς εγωπαθείς και βάρβαροι / χτίζουν είδωλα με ελπίδες και οράματα / προσκυνήματα των αφελών / Και δεν αναρωτήθηκαν οι δόλιοι / για τόσους δύσμοιρους που τους ακολουθούν

Ο Γιώργος Δουατζής και με Το κόκκινο κασκόλ υπερβαίνει, συχνά αυτοκριτικά, το προσωπικό με αναγωγή στο συνολικό, αναλαμβάνωντας λες αυτός την ευθύνη για την αδυναμία μας να φτιάξουμε έναν καλύτερο κόσμο:

Μη με παρεξηγείτε που πάντα βρίσκω έναν τρόπο να χάνομαι/ αλλά πόσο πιο σοβαρά να εκτραπώ στα ιδιοτελή παιχνίδια μου/ όταν η γνώση του ανθρώπινου πόνου δεν μου επιτρέπει / να μπω στην τρέλα της οργής/ όταν αναρωτιέμαι συνεχώς τι θα απογίνω / αν δεν δεχτούνε τη συγνώμη μου / για τον κόσμο που τους παραδίδουμε.

Η πολιτική διάσταση της ποίησης του Γιώργου Δουατζή, αποτελεί ασφαλώς μια συνέχεια και μια εξέλιξη της πολιτικής ποίησης και παραπέμπει σε βασικούς εκπροσώπους της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς (Λειβαδίτη, Αναγνωστάκη). Εκείνο ωστόσο που πρέπει να τονίσουμε, είναι ότι αυτός είναι εκείνος που ξαναφέρνει στο προσκήνιο την πολιτική ποίηση ξαναπιάνοντας την από κει που την άφησαν οι παλιότεροι, αρνούμενος την ιδιωτική εσωστρέφεια που χαρακτηρίζει του ομοτέχνους της γενιάς του. Αυτό, νομίζω, αποτελεί μια προσφορά του, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί ένα σταθμό και μια κορύφωση στην ποίηση του Γιώργου Δουατζή, η οποία αποκτά με τη νέα συλλογή του μεγαλύτερες διαστάσεις.

Διαβάζοντας κανείς το νέο έργο του Γιώργου Δουατζή Ανάσα από πηλό βρίσκεται μπροστά σε χαρακτηριστικές αντιθέσεις. Η ζωή και ο θάνατος, η πληρότητα και η στέρηση, τα πάθη και η υπέρβασή τους αποτελούν μερικές απ’ αυτές. Ασφαλώς όλα αυτά αποτελούν ένα εύφορο έδαφος για να ασχοληθεί ένας σημειωτικός.

Στην αρχική σκηνή περιγράφεται ο θάνατος του πατέρα του Κώστα Μοίρα, πρωταγωνιστή του έργου. Πρόκειται ασφαλώς για μια μετάβαση από την οικογενειακή πληρότητα στην συναισθηματική στέρηση. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί και μια διαδικασία μύησης στη ζωή και ένταξης του ήρωα στον κόσμο των μεγάλων. Μέσα από υπόγειες συζεύξεις και συναρτήσεις ο θάνατος υπερβαίνεται και η προσωπική πληρότητα καθιστούν τον Μοίρα ικανό να συνεχίσει τη ζωή του. Πρόκειται θα λέγαμε για μια δοκιμασία χαρακτηρισμού, όπου ο ήρωας αναδεικνύεται ικανός να αντιμετωπίσει τις μεταγενέστερες προκλήσεις της ζωής.

Από την άλλη μεριά προβάλλει ένα πλήθος οπτικών που φωτίζουν από διαφορετικές γωνίες τα δρώντα πρόσωπα του κειμένου. Αν προσέξουμε την Ελένη θα διαπιστώσουμε τους πολλαπλούς της μετασχηματισμούς. Αρχικά είναι η κόρη του Καρτάλου που βρίσκεται κάτω από μια οικογενειακή πίεση. Στη συνέχεια θα μεταβληθεί σε μια εξαιρετική σύντροφο του ήρωα που με την δράση της τον αναδεικνύει σε εξέχουσα καλλιτεχνική μορφή στο χώρο των πλαστικών τεχνών. Στο τέλος, όμως, θα εμφανιστεί ως ένα πλάσμα που κινδυνεύει και χρειάζεται τη συμπαράσταση του Μοίρα για να υπερβεί τον κίνδυνο του θανάτου. Απ’ αυτή την άποψη οι μετασχηματισμοί θα θεωρηθούν ως δρόμοι που οδηγούν από τη μια κατάσταση στην άλλη και συντελούν και στον μετασχηματισμό της ψυχικής διάθεσης του αναγνώστη, ο οποίος βλέπει τα γεγονότα κάθε φορά, από άλλη σκοπιά. Υπάρχει ακόμη στο κείμενο ένας θυμικός μετασχηματισμός που προκαλείται από τη σύγκρουση του πατέρα της Ελένης με τη μητέρα της. Σ’ αυτή τη φάση της ακολουθίας πάθους οι ήρωες δεν έχουν τίποτε να ανταλλάξουν παρά σημεία σκληρότητας και αδιαφορίας καθώς και θυμικές χειραγωγήσεις.

Σπουδαία είναι και η χρήση του χρόνου. Ο χρόνος κινείται μπρος-πίσω συνδέοντας το παρόν και το παρελθόν των ηρώων και επιτρέπει στο συγγραφέα να τονίζει τα γεγονότα που θεωρεί σημαντικά. Ο τρόπος αυτός γραφής καθιστά το κείμενο εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Σκόπιμο είναι να τονιστεί η λειτουργία της τυχαιότητας σ΄ αυτό το έργο. Ο Δουατζής αναδεικνύει σε βασικό στοιχείο της μυθιστορίας του την αρκετά πρόσφατη ιδέα της τυχαιότητας, σε αντίθεση με το παλιότερο μυθιστόρημα όπου τα γεγονότα είχαν μια συνεχή διαδοχή, όπου το ένα πυροδοτούσε το άλλο. Η αποκοπή του από αυτή την τάση και η αποδοχή μιας καταιγιστικής τυχαιότητας, όπως είναι ο σεισμός, έχει άμεση σχέση με τη διαδικασία διαφοροποίησης των ηρώων, που έχουν πια να αντιμετωπίσουν καινούργιες καταστάσεις και να τις υπερβούν και κυρίως να περάσουν από τον κίνδυνο του θανάτου σε μια νέα ολοκληρωμένη ζωή με την απόκτηση ενός παιδιού.

Θα θέλαμε, τέλος, να μείνουμε σε τρία δρώντα πρόσωπα που είναι φίλοι του πρωταγωνιστή, συμμετέχουν στη δράση και κυρίως σχολιάζουν τα γεγονότα και μιλούν για σύγχρονες καταστάσεις. Λειτουργούν θα λέγαμε ως ο χορός της αρχαίας τραγωδίας που ως θεατής παρακολουθεί το “θέαμα” και ερμηνεύει τη σημασία του, είτε για δικό του λογαριασμό είτε, συχνότερα, για το αναγνωστικό κοινό. 0 λόγος τους μπορεί να αναλυθεί ως λόγος της πειθούς, ο οποίος σκοπό έχει να καταστήσει τους ήρωες ενεργούς, αλλά και να κάνει το κοινό να αποκτήσει μια συγκεκριμένη εικόνα της δικής του ταυτότητας.

Ο Δουατζής με τη συνύπαρξη των αντιθέτων, τους συνεχείς μετασχηματισμούς των ηρώων, την εναλλαγή των οπτικών γωνιών, τη χρήση της τυχαιότητας και το συνεχές πέρασμα από το παρελθόν στο παρόν, δημιουργεί ένα πολυφωνικό μυθιστόρημα όπου οι ήρωες μετατρέπονται σε σύμβολα της καθημερινής εμπειρίας και της υψηλής τέχνης. Γνωρίζει πολύ καλά την ψυχολογία των ηρώων και την αναδεικνύει σε όλες τις περιπτώσεις. Η αντιπαράθεση δε ζωής-θανάτου δίνει στο κείμενο μια διάσταση αρχετυπική. Και αυτό, νομίζω, πως είναι το επίτευγμά του.

Απόστολος Μπενάτσης, Αναπληρωτής Καθηγητής Θεωρίας και Ερμηνείας της Λογοτεχνίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Για τον ποιητή και το έργο του θα μιλήσουν οι:

Κώστας Γεωργουσόπουλος, λογοτέχνης, μεταφραστής, κριτικός

Κατερίνα Δασκαλάκη, συγγραφέας, μεταφράστρια

Απόστολος Μπενάτσης, καθηγητής Πανεπιστημίου

Εσμεράλδα Γκέκα, ποιήτρια

Απαγγελία: Νίκος Γκεσούλης, ηθοποιός, σκηνοθέτης

Πιάνο: Φωτεινή Τσακνάκη

Τραγούδι: Ιωάννα Παπακωνσταντίνου

Ο Απόστολος Μπενάτσης για τον Μουσουργό του Γ. Δουατζή

Η Τούλα Ρεπαπή για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή

Ο Δήμος Χλωπτσιούδης για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή

Ο Γιώργος Ρούσκας για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή

The post Ο Μουσουργός – Είπαν Έγραψαν first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>