Με έργα ποιητικά και πεζά υπηρετεί τα ελληνικά γράμματα από το 1971. Η νέα του νουβέλα, «ο μουσουργός» (στίξις, 2017), έρχεται να προσθέσει ακόμη ένα οχυρό ύψωμα στον πόλεμο απέναντι στον μηδενισμό της υποκουλτούρας.

Πρόκειται για ένα έργο που ξεχωρίζει με την απλότητα της γλώσσας του και την αμεσότητα της έκφρασης. Και είναι ενδιαφέρον ότι μέσα στην εκφραστική απλότητά του ο Δουατζής ενσωματώνει όλες σχεδόν τις αφηγηματικές τεχνικές.

Με επίκεντρο το πρωτοενικό υποκείμενο εκτυλίσσεται μία ιστορία με δύο τριτοπρόσωπους αφηγητές με μηδενική εστίαση –καθώς γνωρίζουν μόνο ό,τι βλέπουν– σε όλα τα κεφάλαια πλην ενός.

Έτσι, εξοβελίζοντας τον παντογνώστη αφηγητή υιοθετεί μία πιο συνειρμική γραφή –σε εξομολογητικό ύφος– στην οποία δομεί τις αναδρομικές αφηγήσεις και τους εγκιβωτισμούς. Ταυτόχρονα, όμως, προσδίδει μία παραστατικότητα, σπάνια σε τέτοια έκταση με αφηγητή-συμμετέχοντα, που θα χαρακτηρίζονταν και σκηνικός υποκριτής. Εντυπωσιάζει δε η απουσία διαλόγου που όμως μέσα στο πλαίσιο του μέτρου και της ισορροπίας ισοσταθμίζεται με τον μονολογικό πρωταγωνιστή αφηγητή.

Η αφηγηματική επιλογή, ωστόσο, τούτη επιτρέπει στο συγγραφέα να απομακρύνεται από την αφήγηση και να ενσωματώνει εμπειρίες και σκέψεις για τη ζωή και τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Έτσι το στοχαστικό στοιχείο εμφανίζεται ως σκέψεις των ηρώων δίχως να αποκτά διδακτικό χαρακτήρα και χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη.

Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο Δουατζής δεν επενδύει στην πλοκή. Προτιμά έναν μύθο απλό, όπως ταιριάζει σε μία νουβέλα, ανάλογο της γλώσσας του. Ο συγγραφέας δίνει έμφαση στην ψυχολογία των ηρώων του, στις αγωνίες και τα πάθη τους. Και σε τούτο τον εξυπηρετεί το α’ ενικό γραμματικό πρόσωπο, καθώς και αφήνει να ρέει με ρεαλισμό η (αυτο)ψυχογράφισή τους και παράλληλα εντείνει τη δραματική ειρωνεία, μια και ο αναγνώστης γνωρίζει την εξέλιξη του μύθου σε αντίθεση με τον ήρωα.

Ιδιαίτερη σημασία όμως έχει να υπογραμμίσουμε και το κεντρικό θέμα: την καλλιτεχνική δημιουργία. Γιατί αν κάτι αναδύεται ως μήνυμα από τη νουβέλα, είναι ακριβώς η εγγενής ανάγκη να ασχοληθεί με την τέχνη ο άνθρωπος, η εσωτερική ώθηση ορισμένων για καλλιτεχνική δημιουργία. Ακόμα και το πιο σκληρό περιβάλλον ή χαρακτήρας δεν μπορεί να θάψει τούτη την ανάγκη κατά τον Δουατζή, χωρίς βέβαια να παραβλέπει το ρόλο του κοινωνικού περιβάλλοντος και τις εσωτερικές και ψυχικές συγκρούσεις που αυτό γεννά.

Η καλλιτεχνική δημιουργία, λοιπόν, για τον συγγραφέα έρχεται ως λύτρωση απέναντι σε όσα πονούν τους ανθρώπους και σε ό,τι τους καταπιέζει. Είναι η διέξοδος στο “κοστούμι που ράβει” η οικογένεια ή η ίδια η ζωή και οι κοινωνικές επιβολές στους ευαίσθητους ανθρώπους, σαν τους ήρωες του.

Η ποίηση, και όχι η φιλοσοφία, κομίζει τη δυνατότητα αποσύνδεσης της γλώσσας από το γίγνεσθαι, του ονόματος από την έννοια. Σύμφωνα με τον Μπρούνο Κάνι «η ποίηση εξερευνά νέα εδάφη τού λέγειν, για να επιχειρήσει μια νίκη έναντι του ανείπωτου -μεγάλος συγγραφέας είναι εκείνος που μας δίνει τη δυνατότητα να διαλαλήσουμε ό,τι ήταν πριν ανέκφραστο-, ενώ η φιλοσοφία εξερευνά εδάφη του λεγόμενου (της σκέψης με την ευρεία έννοια), για να επιχειρήσει μια νίκη έναντι του αδιανόητου». Η ποίηση εμπλέκει μια θεμελιώδη διαδικασία κατανόησης του κόσμου. Η ποίηση δεν αναπαριστά τον κόσμο∙ αναπαριστά μόνο το συναίσθημα και τις αγωνίες του δημιουργού μέσα από το δικό του φίλτρο ως αισθητήριου οργάνου της κοινωνίας. Στο λεπτό σκοινί που διαχωρίζει τα δύο είδη ακροβατεί και ο Γιώργος Δουατζής με την τελευταία του ποιητική συλλογή «χρόνου σκιά» (στίξις, 2018).

Με μία συνειρμική ροή στον ποιητικό του λόγο ο Δουατζής στοχάζεται για τον χρόνο, τη μνήμη, τον άνθρωπο. Φιλοσοφεί για την ποίηση και τη φθορά, τις συμπεριφορές του ανθρώπου. Ο ποιητής δεν χάνει την πίστη του στον ανθρωπισμό. Ο χρόνος απειλεί την ύπαρξη, μα η μνήμη τη θρέφει. Ενηλικιώνεται η απουσία και βάζει συγνώμες στις ρυτίδες. Για τον Δουατζή ο χρόνος όμως δεν είναι μόνο ιστορικός, αλλά ένας ρυθμικός παλμός που κρύβει μέσα του μια εσωτερική δομή. Ο χρόνος είναι αισθητός σαν αλληλουχία εσωτερικών διεργασιών, καταστάσεων και φαινομένων, αντιληπτή από τον ποιητή σε στενή σχέση με τον χώρο και τον εαυτό. Είναι μια διαρκής παλμική κίνηση ζωής, με τις επαναλήψεις και τις επανόδους στις όχθες του δυνατού και του αδύνατου, στο μνήμη και το παρόν, στο τότε και το τώρα. Είναι ο -κατά Jacques-Allain Miller- ο «παλμικός χρόνος» του ανθρώπου, ο σφυγμός του «είναι».

Η ποίηση του Δουατζή είναι μια προβολή της γλώσσας∙ η λογοτεχνικότητα των φιλοσοφικών του αναστοχασμών για τον χρόνο και τον άνθρωπο εντοπίζεται στην οργάνωση της γλώσσας. Ετούτη είναι που προβάλλει τον ίδιο της τον εαυτό ως μεταγλώσσα, διακρινόμενη από την καθαρή φιλοσοφία. Η γλωσσική διαδρομή και οι επιλογές λέξεων ελκύουν την προσοχή στα ηχητικά μοτίβα και τα νοήματα μέσα από τα κενά που αφήνει η αφαιρετική διάταξη του ποιήματος. Η στιχουργική του καταφέρνει να στοχαστεί πάνω στο ανθρώπινο μέσα από μία διαφορετική αισθητική προσέγγιση, ή όπως έλεγε ο Kant για τα αισθητικά αντικείμενα «με προθετικότητα χωρίς πρόθεση»∙ σκοπός είναι η αναγνωστική απόλαυση και μέσα από αυτήν γεννώνται οι στοχαστικοί προβληματισμοί του ακρόαση/αναγνώστη, που ερμηνεύει διαβάζοντας ή ακούγοντας ένα ποιητικό κείμενο. Ο I. A. Richards διέκρινε την αισθητική αξία ως διακριτό στοιχείο της ποίησης και τη συγκινησιακή χρήση της γλώσσας της τονίζοντας έτσι την ιδιαιτερότητα του ποιητικού φαινομένου που εντοπίζεται στη γλωσσική υπόσταση του ποιήματος. Για εκείνον η αξία της λογοτεχνίας έγκειται ακριβώς στην έκκληση συναισθημάτων. Ο Δουατζής επανατοποθετεί τη λειτουργία της ποίησης στο επίπεδο της καθημερινής εμπειρίας, συνδέοντας την με την πρόσληψη του κειμένου από τον αναγνώστη, ακόμα κι αν δεν υπάρχει ο ιδανικό αναγνώστης του Richards.

Επεξεργάζεται στο στίχο του αφηρημένες έννοιες που αποποιούνται στα μάτια του αναγνώστη ώστε να αποκτήσουν νόημα. Την ίδια στιγμή η εικονοποιία του, όπως αναδύεται μέσα από τη ρητορική του στίχου, αισθητοποιεί τον χώρο της σπιτικής αγωνίας. Τόσο η υπαρξιακή όσο και κοινωνική αγωνία συνδέονται πάντα με τον χώρο. Κοινωνικές αναπαραστάσεις και παρομοιώσεις συμφύρονται πλάι σε αφηρημένες έννοιες.

Το φυσικό στοιχείο δεν αποτελεί απλά ένα διακοσμητικό στοιχείο στο ποιητικό κάδρο. Ξεπερνά τη λεκτική εικόνα του φυσικού τοπίου. Η απομόνωση της φύσης αποτελεί δομικό στοιχείο στον ποιητικό στοχασμό και τροφοδοτεί τη φιλοσοφική του ενατένιση. Το τοπίο δεν αποτελεί, κατά τον Malpas, μια απλή αναπαράσταση μιας σκηνής ή μια απλή θέαση, αλλά αντίθετα αποτελεί αναπαράσταση μιας συγκεκριμένης επίδρασης και σύνδεσης του υποκειμένου με το πραγματικό φυσικό τοπίο της άμεσης εμπειρίας. Όπως έγραφε ο Bal, ο δημιουργός προτείνει μια νέα εκδοχή του φυσικού στοιχείου με έναυσμα πάντοτε από την πραγματική ζωή. Η πρωταρχική άποψη επομένως που διατηρεί το υποκείμενο για τον τόπο, εκπορεύεται από τις ίδιες τις αισθήσεις και τις αγωνίες του. Σύμφωνα με τους Ρώσους Φορμαλιστές Φορμαλιστές, η ποίηση δεν είναι σκέψη με εικόνες∙ η εικόνα δεν είναι να μας βοηθήσει να κατανοήσομε το νόημα, αλλά να μας αναγκάσει να δούμε, να ξαναδούμε τον κόσμο με καινούρια μάτια. Στην πραγματικότητα, οι Ρώσοι Φορμαλιστές πρότειναν την εικόνα ως ένα “τέχνασμα”  ώστε η ποίηση  π αραδοξοποιήσει τα πράγματα, να ανοικειώσει την αντίληψή μας, όπως αυτή έχει παγιωθεί και αυτοματοποιηθεί. Στόχος της είναι η διέγερση αναγνώριση; των πραγμάτων. Άλλωστε, η εικόνα είναι φορέας πολιτισμικών κωδίκων (Καψωμένος).

Όπως γράφαμε παλαιότερα «η ποίησή του Δουατζή είναι κοινωνική από την ίδια τη γλώσσα και την εκφραστική της, πριν ακόμα φτάσουμε στο περιεχόμενο. Είναι κοινωνική επειδή απευθύνεται στην ίδια την κοινωνία αδιαμεσολάβητα, με την εξωστρέφεια που απαιτείται για την Τέχνη. Ο Δουατζής εξάγει την ποίηση στην κοινωνία, χωρίς κρυπτικότητα».  Ο Δουατζής μένει σταθερά πιστός στην υβριδική φόρμα στίχου και πεζοποίησης που τον γνωρίσαμε από προηγούμενες συλλογές. Άλλωστε, οι αναγνώστες αντιμετωπίζουν ένα κείμενο ως λογοτεχνικό, επειδή ακριβώς το βρίσκουν μέσα σε ένα πλαίσιο συμφραζομένων που πιστοποιούν τη λογοτεχνική του ταυτότητα (Culler). Το πεζολογικό στοιχείο στη στιχουργική του, όμως, διατηρεί έναν δοκιμιακό χαρακτήρα. Υιοθετεί έναν λόγο φαινομενικά ανεπιτήδευτο, με την οικειότητα του καθημερινού λόγου ενδεδυμένου με την αφαιρετικότητα και τη θεατρικότητα. Η διαρκής παρουσία του α’ ενικού προσδίδει έναν προσωπικό τόνο. Η ποίησή του όμως δεν είναι εσωστρεφής.

______________

Καψωμένος, Ερ. (2009). Εικονοπλασία και πολιτισμικοί κώδικες στη νεοελληνική ποίηση. Πρακτικά 28^ου Συμποσίου Ποίηση. Ποίηση και Εικόνα. Πανεπιστήμιο Πατρών 28-29 Ιουνίου 2008 134-149.

Χλωπτσιούδης, Δ. (2017). Η διαχρονική ποιητική εξωστρέφεια του Γιώργου Δουατζή. Μανδραγόρας, 55, 72-75.

Bal M.(1997). Narratology. Introduction to the Theory of Narrative. Toronto/Buffalo/London: University of Toronto Press, 133 κ.ε.

Culler, J. (2016). Λογοτεχνική θεωρία, μία συνοπτική εισαγωγή, μτφρ. Διαμαντάκου Κ. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Malpas, J. (2011). Place and the problem of landscape. Στο The place of Lanscape. Concepts, Contexts, Studies, edited by Jeff Malpas. Cambridge, Massachusetts: the MIT Press, 13-4.

Richards, I. A. (1964). Practical Criticism. London: Routledge.

Με την εμπειρία της ζωής και την ποιητική πείρα, η νέα του ποιητική συλλογή, «το κόκκινο κασκόλ» (Μανδραγόρας, 2016) έρχεται να ταράξει τα ελληνικά γράμματα. Με ποιητικούς ακροβατισμούς ανάμεσα στην εσωστρέφεια και την εξωστρέφεια και με μία γλωσσική ευγένεια και στιχουργική ολοκλήρωση, ο Δουατζής γράφει για την ποίηση, μιλά για την πολιτική και τις κοινωνικές σχέσεις, το συλλογικό αδιέξοδο και τις ανθρώπινες αγωνίες.

Η ποίηση του Δουατζή διατηρεί μία ιδιαίτερη θεατρικότητα· μονολογική ή διαλογική, μοιάζει να είναι γραμμένη για σκηνική απαγγελία. Τα πεζολογικά στοιχεία, άλλωστε, των συνθέσεών του υποστηρίζουν τη δραματική διάστασή τους. Το πρωτοενικό ποιητικό υποκείμενο και η συχνή παρουσία ενός β΄ γραμματικού προσώπου θεμελιώνουν τη θεατρικότητα· άλλωστε, σε αυτό το “βουβό” δευτεροενικό υποκριτή απευθύνεται ο ποιητής (το χρέος, απούσες ευχές, η κουρτίνα), ενώ δεν είναι λίγοι οι διάλογοι (δικαιολογία, μη λυπηθείς, το υπόγειο, σούρουπο, είπε) ή μονόλογοι με δεύτερη φωνή (μυστήριο).

Τούτη όμως η υποκριτική δυναμική του Δουατζή προσδίδει μία ιδιαίτερη αναπαραστατική ισχύ στην ποιητική του ώστε να υποκαθιστά την απουσία της επιτηδευμένης εικονοπλασίας. Στην πραγματικότητα η ποίησή του είναι αντι-εικαστική. Έτσι δημιουργός και αναγνώστης επικεντρώνονται απερίσπαστοι στο σχολιασμό και το στιχουργικό ρυθμό.

Ωστόσο, από τους στίχους του αναδύονται με έναν συνειρμικό αυθορμητισμό εικόνες “θολές” με χρώματα (τα χέρια, αντίτιμο), ήχους/μουσική (μουσική) και κίνηση (τα χέρια, αντίτιμο, απόσταση) σαν σε θεατρική παράσταση. Αν και σκηνοθετικά η σκηνή του δεν είναι πάντα νυχτερινή, ένα τέτοιο αίσθημα απλώνεται άμεσα (φόβος, αιώρηση, η στέγη, γενναίων απώλεια, θάμβος, οι άγιες νύχτες μου, το χρέος, περίπατος, φανοστάτης) ή ενίοτε συμπεραίνεται συνειρμικά από την απουσία φωτός (στάση, παιδί).

Οι κλειστοί χώροι διαμορφώνουν μία αποπνικτικά μοναχική σκηνή ποιητικής δράσης κάτι στο οποίο συναισθηματικά συνηγορούν και οι πρωτοπρόσωποι μονόλογοι (στολίδια, απούσες ευχές, σπατάλη, η κουρτίνα, υπερηφάνεια, η στέγη). Και η σκηνογραφία τούτη αισθητοποιεί τις υπαρξιακές αναζητήσεις του ποιητή για την κοινωνία (δόλιοι, παιδί, αιώρηση), το χρόνο (είδωλο, νεύματα, υψοβαρής προστασία, φανοστάτης) και τη μνήμη (απούσες ευχές) ή τη μοναξιά και το χωρισμό (η συντροφιά, απόσταση) με τον έρωτα (τα χέρια).

Η ποίηση του Δουατζή όμως διαθέτει μία ιδιότυπη εξωστρέφεια. Αν και κυριαρχεί η ποιητική αυτοαναφορικότητα (τρίπτυχο, το πουκάμισο, περίπατος, δικαιολογία, το χρέος, μη λυπηθείς, στολίδια, ο ακροατής, γύμνια, δρομέας, το υπόγειο, υπερηφάνεια, είπε, αντίτιμο, η στέγη, μυστήριο, οι άγιες νύχτες μου) και η πρωτοενική εκμυστήρευση, η ποιητική του είναι εξωστρεφής. Πολύ συχνά το μήνυμα εμφανίζεται στο τέλος μετά από έναν εσωτερικό περίπατο στις προσωπικές εμπειρίες και τις μνήμες ή μία στοχαστική διαδρομή του ποιητή μ’ αφορμή όσα παρατηρεί (διαφάνεια, μελωδίες, η κουρτίνα, το ήμισυ,  γενναίων απώλεια, αιώρηση).

Το ποιητικό υποκείμενο του Δουατζή σταθερά είναι μέλος μιας κοινότητας που δεινοπαθεί. Εκφράζει με έναν εσωτερικό τόνο και προσωπικό ύφος ένα συναίσθημα αγανάκτησης (κουράστηκα,  δόλιοι, λόγια) και μία γενικότερη πολιτική απογοήτευση και απελπισία (ευλογία, η αντάρα, διαφάνεια, το ήμισυ, λέξεις, ελπίδες, αγορά). Ο ποιητής γράφει με ευαισθησία για τα παιδιά και τη νέα γενιά (παιδί, μανούλες, μελωδίες) χωρίς να προσπερνά άλλα κοινωνικά ζητήματα που τον ενοχλούν (σπατάλη, η ασπίδα, γενναίων απώλεια, νωρίς, μουσική, στάση, ευεργετημένοι) ή για τα όνειρα και τα σχέδια που κατέπεσαν (ασκήσεις, η κουρτίνα).

Και η απλότητα της γραφής του Δουατζή υπηρετεί την εξωστρέφεια τούτη. Τα πεζολογικά χαρακτηριστικά και η προφορικότητα της γλώσσας του, σε συνδυασμό με τη δραματικότητα και την αρτιότητα του στιχουργικού ρυθμού, ενισχύουν την κοινωνικότητα και καθιστούν εύκολη την πρόσληψή της από τον αναγνώστη/ακροατή. Άλλωστε, τούτη η δυναμική του ετερόχρονου διαλόγου με τον αναγνώστη, αποδεικνύει τούτη την εξωστρέφεια του Δουατζή μαζί με η διαχρονικότητα της ποιητικής του.

Ο ποιητικός του λόγος ισορροπεί την εμπλουτισμένη οικεία γλώσσα με το στοχαστικό περιεχόμενο μέσα σε ένα μεγάλο στίχο με έντονα στοιχεία πεζού λόγου· ελευθερόστιχα πεζοποιήματα συνδέονται σε μία ερμαφρόδιτη φόρμα (το πουκάμισο, κενό, αιώρηση) ή υβριδική όπου πεζοποιήματα διακρίνονται σε στροφές (κόκκινο κασκόλ, κουράστηκα, χέρια φτερούγες).

Σημαντικός είναι και ο ρόλος του τίτλου σε κάθε σύνθεση που διατηρεί έναν λειτουργικό ρόλο, καθώς άλλοτε συμπληρώνει νοηματικά τη σύνθεση κι άλλες φορές λειτουργεί ως ένα κλειδί προσέγγισης του ποιητικού περιεχομένου. Χαρακτηριστικό είναι ότι από το σύνολο των συνθέσεων της συλλογή τα 44 έργα έχουν μονολεκτικό τίτλο (ουσιαστικό συνήθως), 12 ποιήματα έναρθρο ουσιαστικό και μόνο 9 έχουν τίτλο με περισσότερες λέξεις.

Η γλώσσα του είναι η οικεία καθημερινή με τη συνήθη αφηγηματική σύνταξη του προφορικού λόγου. Διακρίνονται πολλές δευτερεύουσες ή ελλειπτικές προτάσεις, ασύνδετο σχήμα που ενισχύει την ένταση ή υποτακτική σύνταξη ως στοχαστικό υποστύλωμα· προθετικά σύνολα κι άκλιτα μέρη του λόγου, που τόσο χρησιμοποιούνται στον προφορικό λόγο, επαυξάνουν τις προτάσεις του με την καθημερινή οικειότητα.

Η ποίηση του Δουατζή παραμένει αντιεξουσιαστική. Στέκεται κριτικά απέναντι στην εξουσία και την κοινωνία. Άλλωστε, δε βλέπει την ποίηση ως μία ψυχογραφική διαδρομή του δημιουργού, αλλά μία τέχνη που αφουγκράζεται τις αγωνίες του διπλανού και προσφέρει βάλσαμο στην ψυχή του. Παλεύει να δει την ποίηση να δραπετεύσει από το ατομικό όραμα και τον εκούσιο περιτειχισμό της. Εξάλλου, από τη φύση της σκύβει με αγάπη στον άνθρωπο, στον αδύναμο, στον διεκδικούντα και αντιστρατεύεται κάθε μορφή εξουσίας[1].

Απευθύνεται στο συλλογικό κοινωνικό υποκείμενο. Ο ποιητής ως μέλος μίας δομημένης κοινότητας εκφράζει την κοινωνία και τις αρχές της, τα προβλήματα, τους φόβους και τις αγωνίες της. Θα λέγαμε ότι μεταφράζει την ποιητική εσωστρέφεια ως ατομισμό και αντιανθρωπιστική στάση, αντιτείνοντας μία στροφή στον Άνθρωπο και τους προβληματισμούς του, μακριά από διακρίσεις και χωρισμούς. 

Ο Απόστολος Μπενάτσης για τον Μουσουργό του Γ. Δουατζή

Η Τούλα Ρεπαπή για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή

Ο Δήμος Χλωπτσιούδης για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή

Ο Γιώργος Ρούσκας για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή

The post Ο Μουσουργός – Είπαν Έγραψαν first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]> https://douatzis.gr/2014/01/14/hloptsioudis/ Tue, 14 Jan 2014 16:03:16 +0000 https://douatzis.gr/site/index.php/2014/01/14/2-519/ Η ποιητική εξωστρέφεια του Δουατζή με ένα “κόκκινο κασκόλ” Ο Γιώργος Δουατζής είναι ένας ακάματος εργάτης λόγου και ύφους αδαπάνητος και πολυμορφικός. Ξεχωρίζει στα ελληνικά γράμματα με την ιδιαίτερη ποιητική φωνή του μέσα από την εκφραστική του ποικιλία και το στοχαστικό του ύφος πλουταίνοντας το συναισθηματικό μας κόσμο. Με την εμπειρία της ζωής και την ποιητική πείρα, η […]