Πηγή: fractalart.gr

(Δημήτρης Ραυτόπουλος)

Διάλεξα την παραπάνω θέση του Δημήτρη Ραυτόπουλου για τον Τάσο Λειβαδίτη, επειδή νομίζω περισσότερο από κάθε τι άλλο που γράφτηκε γι’ αυτόν τον μέγιστο ποιητή δίνει το ακριβές στίγμα της παρουσίας του. Γιατί δεν είναι μόνο το ταλέντο της γραφής που αναδεικνύει το μέγεθος της ποιητικής φωνής. Περισσότερο ακόμη είναι η ψυχική δύναμη που ετοιμάζει τον ποιητή να μπορεί να μιλά όταν πρέπει, χωρίς να υπολογίσει το τίμημα που θα πληρώσει, χωρίς να νοιαστεί για τους ολιγόψυχους που θα τον καταδικάσουν -ξένους και δικούς-  δίχως να αδειάσει από μέσα του ούτε στο ελάχιστο το σθένος της φωνής του, αν η ώρα και η στιγμή τον καλεί σε εγρήγορση. Και είναι αλήθεια ότι ο Λειβαδίτης βρέθηκε σε δύσκολες εποχές, αναμετρήθηκε μαζί τους και ξεχώρισε.

Κι έρχονται τώρα οι εκδόσεις Στίξις να συγκεντρώσουν γνώμες και  μνήμες, κείμενα προσωπικά (τα περισσότερα) παρά κριτικά, που αναδεικνύουν το πρόσωπο του ποιητή και του ανθρώπου, στην επέτειο των τριάντα χρόνων από τον θάνατό του.

Πίσω από τη σύναξη των εκλεκτών προσώπων που μιλούν για τον ποιητή διακριτή η φροντίδα -η αγάπη κυρίως- του Γιώργου Δουατζή για τον δάσκαλο και φίλο του. Μάζεψε τα λόγια και την αγάπη τους για τον ποιητή σε μικρά ή εκτενέστερα κείμενα, κάποια από παλαιότερη έκδοση, κάποια πρόσφατα. Διαβάζουμε τα ονόματα: Χρίστος Αλεξίου, Νικηφόρος Βρεττάκος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργος Δουατζής, Μίκης Θεοδωράκης, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρος Κατσίμης, Κώστας Κουλουφάκος, Κώστας Κρεμμύδας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Απόστολος Μπενάτσης, Γιώργος Παπαλεονάρδος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, Σταύρος Στρατηγάκης, Έλλη Φιλοκύπρου (τα σύντομα βιογραφικά τους υπάρχουν στο τέλος αυτής της προσεγμένης έκδοσης).

Διαβάζοντας τα κείμενα του βιβλίου σχηματίζεται η μορφή του Λειβαδίτη απολύτως συμπληρωματική της εικόνας που έχουμε γι’ αυτόν μέσα από τα ποιήματά του. Προσωπικές στιγμές, λόγια του αποθησαυρισμένα στη μνήμη των φίλων του, το πώς και το γιατί πίσω από το έργο του. Πολλά από αυτά είναι βιωματικά, ικανά έτσι να δώσουν το αίσθημα της μέθεξης με τη σκέψη ενός ποιητή από τους λίγους που μπόρεσαν να αγγίξουν την ψυχή του αναγνώστη. Κι αυτό γιατί γνώριζε το πώς ένα μήνυμα γίνεται στίχος λιτός και πλήρης, το πώς φθάνει να γίνει γνώριμος λόγος στη συλλογική μνήμη της μιας γενιάς μετά την άλλη. Κι ας ένιωθε ο ίδιος μια πίκρα μέσα στην εύλογη   απορία του, όπως μας μεταφέρει ο Σπύρος Κατσίμης στη δική του θύμηση από τον ποιητή:

«Έχω εντυπωσιαστεί» μου είπε σιγά και με ανάμεικτα αισθήματα, «εδώ πέρα όλοι με γνωρίζουν. Γιατροί, νοσοκόμοι, περαστικοί, με πλησιάζουν για να μου σφίξουν το χέρι, να μου ευχηθούν και να με συγχαρούν θερμά για τα τραγούδια μου. Είναι καταπληκτικά, μου λένε, υπονοώντας φυσικά τα ποιήματα που μου μελοποίησε θαυμάσια ο Θεοδωράκης». Και πρόσθεσε με θλίψη, δυναμώνοντας τη φωνή του: «… Αλλά, για πες μου, από το έργο μιας ολόκληρης ζωής, αυτά μόνο γνωρίζουν;»

Πολλά θα μπορούσα να ξεχωρίσω από τα κείμενα του βιβλίου. Θα μείνω όμως σε κάτι από την κατάθεση του Κώστα Κρεμμύδα. Πιο πολύ γιατί τολμά να πει μια αλήθεια και να βάλει κάποια πράγματα στη θέση τους.

«Εκτοπίζοντας πλέον σαφώς τον υπερβολικά αναλυτικό Γιάννη Ρίτσο, ακόμη και τον κοσμοπολίτη Σεφέρη, ο Λειβαδίτης μαζί με τους Καβάφη και Καρυωτάκη φαίνεται να κερδίζουν στη χώρα μας και τη μάχη του 21ου αιώνα. Ίσως κάποιοι να θεωρήσουν ακραία τη θέση αυτή ή ακόμη και αιρετική για τη συμπόρευση του Τάσου Λειβαδίτη με τον Καβάφη (αφήνω την περίπτωση του Καρυωτάκη καθόσον συνηθισμένοι οι αποκλεισμοί του κατά καιρούς) και τη συνακόλουθη εκτόπιση των άλλων μεγάλων. Ωστόσο, όσοι νομίζουν ότι ο Λειβαδίτης ήταν μόνο ο… στιχουργός των τραγουδιών του Μίκη, ας ψάξουν περισσότερο τα ποιητικά κιτάπια για να βρουν τον θησαυρό των ποιημάτων του. Κι ας αποτελέσει το βιβλίο αυτό μια αφορμή για να ανακαλύψουν, έστω καθυστερημένα, έναν από τους μέγιστους ποιητές μας. Για την ευαισθησία της σκέψης του, για την αυθεντική επαναστατική του ψυχή, που ουδέποτε χρειάστηκε ηχηρά συνθήματα και (πολύ περισσότερο) κομματικές επιβεβαιώσεις. Ένας χαμηλόφωνος ποιητής / εργάτης του λόγου, που βίωσε την ήττα μιας γενιάς αλλά είχε την ενάργεια της σκέψης να τοποθετήσει σωστά την έννοια του ηττημένου μέσα του και να δει τη λειτουργία της Τέχνης (μαζί και της επανάστασης) στη σωστή της βάση:

Από μαχητές είχαμε μετατραπεί σε πιστούς. Και τότε φυσικά ένιωσε ο καθένας την προσωπική ήττα μέσα του. […] κι η τέχνη απ’ τις ουσιαστικές λειτουργίες της ανθρώπινης συνείδησης, καταγωγική αιτία και αποστολή της έχει να μας μεταμορφώσει, με την πλατύτερη σημασία της λέξης: να μας ευαισθητοποιήσει […] Τ’ απώτερα  αποτελέσματα της λειτουργίας της αληθινής τέχνης είναι, κατά τη γνώμη μου, το ίδιο πάντοτε επαναστατικά». 

(απόσπασμα από άρθρο του Λειβαδίτη, αποθησαυρισμένο και αυτό σε ένα από τα κείμενα του βιβλίου)

Να επισημάνω ακόμη το πολύ συγκινητικό κείμενο του Μανόλη Πρατικάκη, το αναφερόμενο στις τελευταίες ώρες του Λειβαδίτη στο νοσοκομείο και τις ατελέσφορες προσπάθειες να τον σώσουν. Έμεινα πιο πολύ στα πιο προσωπικά κείμενα ξεχωρίζοντάς τα από τα υπόλοιπα πολύ ενδιαφέροντα που αφορούν την παρουσία του ποιητή στα γράμματα (η τεκμηριωμένη άποψη της Ιλίνσκαγια για παράδειγμα) ή την πολιτική παρουσία του (η αναλυτική κατάθεση του Απόστολου Μπενάτση). Ίσως γιατί αυτό που περισσότερο λείπει για να συμπληρωθεί ψηφίδα την ψηφίδα η εικόνα του ποιητή δεν είναι ακόμη μια κρίση για το έργο του αλλά κάποιες προσωπικές μαρτυρίες για το ποιος αληθινά ήταν αυτός. Στην υπόθεση, λοιπόν, αυτή συνεισφέρει τα μέγιστα η παρούσα έκδοση.

Κλείνοντας θέλω να κάνω μια ιδιαίτερη μνεία σε δύο ποιητικές καταθέσεις (άλλωστε ο ποιητής ως συνολική έννοια είναι το θέμα του βιβλίου). Η πρώτη προέρχεται από τον επιμελητή της έκδοσης (κατ’ ουσίαν τον εμπνευστή και δημιουργό της), τον Γιώργο Δουατζή:

[…]

Έτσι κύλησαν οι αιώνες

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί

να μετράμε μέρες και ποιήματα

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

[…]

 Η ουσία της σκέψης του Λειβαδίτη, η αντιμετώπιση της ποίησης, η Ποιητική του θα λέγαμε, μέσα από τα λόγια ενός συνοδοιπόρου και συνεχιστή στην ίδια ποιητική πορεία.

Η δεύτερη ποιητική κατάθεση από τον Γιάννη Ρίτσο, που καταγράφει την απορία του, εύλογη και εύστοχη για όποιον αγάπησε τον ποιητή:

[…]

Όμως την πίκρα τη δική μας ποιος θα τη λογαριάσει

έτσι που μείναμε έρημοι μπροστά στην πιο κλεισμένη

πόρτα;

Μιλώντας για τον έρωτα, αυτόν που με τον δαφνοσκεπή παραλογισμό του, ως σάρκα αληθινή εισέρχεται στα σώματα, που έτοιμα να τον δεχθούν απογειώνονται στο πάθος τους δοσμένα, πώς μπορεί να μην υψώσει τους τόνους του λόγου του; Και πολύ περισσότερο, όταν αυτή τη δύναμη του έρωτα τη βλέπει να πυροδοτεί με τη σειρά της το έργο του;

Γι’ αυτό, όποιος αποπειραθεί να τιθασεύσει το δημιουργικό μου πάθος, πράγμα που δεν κατάφερε κανείς, αναγορεύεται εχθρός μου. Το πρόβλημα δεν είναι η ένταση του αυτονόητα υπάρχοντος πάθους μου, του αστείρευτου ζωογόνου έρωτα, που επιζητώ κάθε στιγμή. Αλλά το πώς θα μορφοποιηθεί η δύναμη αυτού του πάθους σε έργο, για να μπορέσω να το μοιραστώ, μακριά από φθοροποιά αισθήματα.

Τα άλλα, τα πιο χαμηλόφωνα, προσεγγίζονται αλλιώς. Ο τόνος ψιθυρίζει, και τότε αυτός που μιλά αναζητεί δίπλα του κάποιον συνοδοιπόρο να νιώσει το υπόκωφο της φωνής.

Όμως εγώ θα επιμένω να κοιτάξουμε τους άλλους βαθιά στα μάτια να ψιθυρίσει η ψυχή μας ένα ποίημα, σαν να ήταν το μοναδικό που έχει γραφεί, το τελευταίο ή έστω το πρώτο που έφτασε στα αυτιά τους. Βλέπεις, υπάρχουν ώρες σαν κι αυτήν όπου έχουν ανάγκη οι άνθρωποι μία φωνή, έστω κι αν ψιθυρίζει.

Σε πρώτο πρόσωπο ο Δουατζής, εν είδει εξομολόγησης, ανοίγει τη σκέψη του και τη μοιράζεται μαζί μας. Ποίηση; Πεζές σκέψεις; Ένας λόγος κάπου στο μέσον, εκεί που συναντώνται η λογοτεχνία και το δοκίμιο; Φυσικά και δεν έχει σημασία να κατατάξουμε σε κάποιο είδος τα γραφόμενα, όταν αυτά δεν μας απασχολούν γραμματειακά αλλά μας προσεγγίζουν με τον ανθρώπινο τρόπο που τα λόγια γνωρίζουν. Θα προτιμούσα, λοιπόν, να πω πως εδώ έχουμε μια συνομιλία, όπως αυτές που πρώτα γίνονται απέναντι στο επίπεδο κάτοπτρο του καθρέφτη (που δεν παραλλάσσει καθόλου το προβαλλόμενο είδωλο), και κατόπιν απευθύνονται σε όποιον θα συναντηθεί ευθύβολα και με ειλικρίνεια μαζί τους. Ίσως η γωνία πρόσπτωσης της φωτεινής δέσμης να είναι αυτή που θα καθορίσει και την οπτική. Του συγγραφέα και τη δική μας. Κι εδώ, όπως φαίνεται, έχουμε μια απολύτως μετωπική αντιμετώπιση των θεμάτων (ακόμα και όταν τα κάτοπτρα είναι κοίλα ή κυρτά η αγαθή πρόθεση επιτρέπει τις μικρές παραλλαγές του ειδώλου) ικανή να φέρει συνοδοιπόρους στην πορεία της όσους αντέχουν την αλήθεια των πραγμάτων. Θα μπορούσε, άραγε, όλο αυτό να έχει κάποιο διδακτισμό; Συχνά η πείρα ζωής αρέσκεται στο μοίρασμα, χωρίς να αποκλείεται μέσα σ’ αυτό και μια δόση ματαιοδοξίας. Ευτυχώς γνωρίζουν, όσοι γερά πατούν στα πιο ακραία ρείθρα των δρόμων, ότι καμία πείρα δεν μεταβιβάζεται, καθώς αδυνατεί να βρει το όμοιό της στη βιωμένη ζωή. Κάθε ένας και μόνος του, να αναζητεί τα περάσματα τα ασφαλή. Και όταν δεν τα βρίσκει και κατακρημνίζεται, πάλι να το θεωρεί δικό του κατόρθωμα και συσσώρευση εμπειριών, που κάποτε θα συνιστούν την προσωπική του πείρα ζωής. Όχι, λοιπόν, δεν υπάρχει ίχνος διδακτισμού στα εικοσιτέσσερα κάτοπτρα του Δουατζή.

Αυτό που ανακαλύπτουμε σελίδα τη σελίδα κοιτάζοντας μέσα τους είναι μια κατάθεση απολύτως προσωπική, με όση δύναμη μπορεί ποτέ να έχει σαν τέτοια. Το αν θέλει κάποιος να δει τον εαυτό του να συμπλέει μ’ αυτήν είναι επίσης προσωπική υπόθεση και φυσικά αναμέτρηση με το δικό του μπόι. Πολλές κοινές οι αναφορές, γιατί συνταιριάζουν μεταξύ τους συχνά οι εικόνες που επιλέγουμε για να «γράψουν» μέσα μας. Θα μπορούσαν να είναι απότοκο της πολιτικής πείρας, για όσους βέβαια συμπαραταχθήκαμε κάποτε (ή και ακόμα) με τους κοινούς πόθους και τα οράματα μιας κοινωνίας που αναζητούσε το καλύτερό της πρόσωπο. Μαζί και οι πολλές διαψεύσεις, και η κατάργηση των οραμάτων και οι Εφιάλτες που μας πρόδωσαν. Η αυθεντική μετάλλαξη του ιδιώτη σε πολίτη τα συμπεριλαμβάνει όλα αυτά αναπόφευκτα.

Το παιχνίδι ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο, σωτήριο για να μη βυθιστούν στο γκρι… Γι’ αυτό ενδύθηκα το ομορφότερο ποίημα, περιδιαβαίνω τις γειτονιές διακριτικά τα σούρουπα, σκορπίζω την αχλύ της περίσκεψης, διερωτώμενος πόση δύναμη να κρύβει αυτή η συσσωρευμένη οργή, τι θα επισυμβεί μετά τη νομοτελειακή της έκρηξη. Και βάζω τις ψηφίδες μου στίχο το στίχο, οικοδομώντας την ύψιστη πολιτική μου πράξη, που δεν είναι άλλη από την ευαισθητοποίηση των ψυχών και το κέντρισμα κάθε κριτικής σκέψης. Μήπως και μέσα από όλα αυτά ορθωθεί η δύσμοιρη και ες αεί αιτούμενη αξιοπρέπεια του πολίτη. 

Και μόνον η εντόπιση του κινδύνου να επικρατήσει το γκρι και να χαθεί η σαφής διάκριση του άσπρου από το μαύρο, θα έφτανε για να καταξιωθεί η νέα αυτή συγγραφική κατάθεση του Δουατζή. Η σωτήρια επιλογή του καθενός που καθορίζει τη θέση του στον κόσμο. Ποιος είναι, ποιος ο κόσμος που τον περιβάλλει και πού ακριβώς (και μαζί με ποιους) βρίσκεται ως προς αυτόν. Η πλήρης γνώση/θέση για να προχωρήσει η ζωή. Αξίζει, ωστόσο, να μείνουμε και σ’ αυτήν την ποιητική κατάθεση, που βρίσκει πάντα τον χώρο να σταθεί και να δηλώσει την παρουσία της. Το ποίημα, που έχει την εγγενή δύναμη να πλησιάζει τους ανθρώπους, κι ας μιλά συχνά με υπαινιγμούς και με μεταφορές, και να τους προσφέρει την πολύτιμη θέα του κόσμου από τη φύση του αλλά και την προνομιούχο θέση του να βλέπει τα πράγματα λίγο διαφορετικά. Και ο ποιητής που νιώθει χρέος του να τριγυρνά στους δρόμους και να μοιράζεται τη σκέψη του. Πάνω απ’ όλα αυτό κάνει με τα Κάτοπτρα. Όψεις του κόσμου σε πραγματικές διαστάσεις, σε μεγέθυνση ή σε σμίκρυνση, όπως μπορεί και όσο αντέχουν οι ίδιες οι αλήθειες του.

Τη μία και μοναδική ζωή ιχνογραφεί με τις ενδόμυχες σκέψεις του, αυτήν που οφείλει ο καθένας στον εαυτό του να τη ζήσει χωρίς εκπτώσεις και συμβάσεις φθοροποιές που ανατρέπουν την αξία της. Με τη φωνή, όταν πρέπει, αλλά και με τη σιωπή, την πολύτιμη άηχη κραυγή, όταν κρίνεται απαραίτητο.

Όλοι κάποια στιγμή βυθίζονται στην αιώνια σιωπή, χωρίς ίχνος «εγώ», και το συχνότερο, χωρίς αθανασία. Κι είναι κατάκτηση διδακτική να βυθιστείς στην επιλεγμένη δική σου σιωπή. Για να ’σαι έτοιμος από καιρό να αποδεχθείς γαλήνια την πάγκοινη για όλους αναπόφευκτη αιώνια σιωπή, καθώς και τον αδήριτο κύκλο της μίας και μοναδικής ζωής μας. 

Όταν κατορθώνει ένα βιβλίο ογδόντα μόλις σελίδων να μιλήσει σχεδόν για όλα, «για την απώλεια, την προσφορά, την τέχνη, την ποίηση, τον έρωτα, τη φθορά, το θάνατο, το χρόνο, τη ματαιοδοξία, την ευτυχία. Για όλα όσα συνθέτουν τον παράλογο κόσμο μας και τροφοδοτούν τον πολυκύμαντο ψυχισμό του σύγχρονου ανθρώπου» (όπως γράφεται στο οπισθόφυλλο), τότε λες πως η σκέψη αξίζει να μοιράζεται, έτσι απλά και λιτά με όλο της το περιεχόμενο, με όλη της την αγάπη. Όπως γράφει άλλωστε και ο ίδιος αφήνοντας ανοιχτή τη χαραμάδα της ψυχής του για να δούμε τον στόχο του λόγου του: Έτσι και τότε, παίρνεις δικαιολογία ύπαρξης προσφέροντας στον άλλον.

[…] η μνήμη όταν θέλει μπορεί ως και να σε σκοτώσει

γράφει ο Γιώργος Δουατζής γνωρίζοντας τον τρόπο που η δυναμική της μνήμης εισβάλλει (πάντα απροειδοποίητα) και κανοναρχεί αυτοβούλως τον μέσα κόσμο. Με την επίγνωση αυτή, όταν επιλέγεις να εκθέσεις τα αυθαιρέτως ανακύπτοντα, ταυτόχρονα προσφέρεις τον εαυτό σου στην κοινή θέα του τυπωμένου λόγου. Μήπως, όμως, μόνον έτσι νοείται η γραφή, και μόνον έτσι παρέχεται σε κοινωνία αναγνωστική;

[…] Φτάνει να αναρωτηθείς, τη δύναμη που απαιτεί λιγοστό τράβηγμα μιας κουρτίνας για να χτυπήσεις το σκοτάδι, να έρθει τα απρόσμενο που πάντα με γέμιζε φως κι ελπίδα, όπως η πρώτη ανάσα όταν το κορμί ανεβαίνει στην επιφάνεια μετά τις καταδύσεις

Η Χρόνου Σκιά είναι ένας ποιητικός, στοχαστικός μονόλογος, μια διαδρομή προσωπική του Γιώργου Δουατζή στην αναμέτρησή του με τον χρόνο, που αθέατος στην ουσία υφαίνει το νήμα της ζωής. Μια εξομολόγηση προς εαυτόν, που τείνει ωστόσο σε μια δυνητική συνομιλία προς τον (πάντοτε ανοιχτό σε προκλήσεις) αποδέκτη της γραφής του. Οι εξομολογητικές γραφές έχουν μέσα τους το επικίνδυνο φορτίο μιας εκμυστήρευσης που κοινοποιείται με ανοιχτό το ενδεχόμενο όχι μόνον της ταύτισης με το ποιητικό υποκείμενο (ετούτο θα μπορούσε να εκληφθεί και ως αναμενόμενο ή ευκταίο) αλλά κυρίως της παρερμηνείας της αρχικής συγγραφικής πρόθεσης. Ο ποιητής εκτίθεται γράφοντας και αναλυόμενος μοιράζει τον εαυτό του στους άλλους. Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη ιδέα που υποφώσκει κάτω από κάθε ποιητικό πόνημα που φθάνει στη μορφή μιας έκδοσης. Καθόλου μεμπτό αυτό, ωστόσο ανελέητα γυμνός ο δημιουργός από όποιο κάλυμμα θα προσέδιδε την αχλύ του μυστικού τοπίου στο έργο του. Στην προκειμένη περίπτωση αφήνεται ως σκοτεινός χώρος ο ίδιος ο χρόνος, που στοχαστικά προσεγγίζεται μαζί με την αναλυόμενη ψυχή του ποιητή· ως προς αυτό λίγοι θα κατόρθωναν να προχωρήσουν σε μια αποκαλυπτική ανατομία της έννοιας του χρόνου χωρίς να καταλήξουν σε αδιέξοδες κοινοτοπίες. Εδώ έχουμε, όμως, μια πολύ ενδιαφέρουσα απόπειρα ‘ανάγνωσης’ του μετρητή της ζωής.

Χωρισμένη η γραφή σε τέσσερα κομμάτια (Ι, ΙΙ, ΙΙΙ, ΙV) συνιστά μια ποιητική σύνθεση που θέτει ερωτήματα (σε ευθύ ή πλάγιο λόγο) και ενδεχομένως αποπειράται απαντήσεις. Ερωτήματα που προσδίδουν στην ποίηση έναν απρόσμενο δοκιμιακό χαρακτήρα – όσο φυσικά μπορεί ο φιλοσοφικός στοχασμός να διεισδύσει στον ποιητικό λόγο και να αναδείξει έτσι τη σχέση: η ποίηση που προκαλεί την αυτοανάλυσή της αλλά και ο στοχασμός που περικλείεται στον ολιγόλεκτο (και αρκούντως κρυπτικό) ποιητικό στίχο.

Αναρωτήθηκα τρις
αν έχει κύκλο ζωής η ανθρωπότητα
όπως ο άνθρωπος
αφού ό,τι ζει πεθαίνει
και πανταχού παρούσα
η τελευταία πράξη της ζωής

Τότε ήταν που λάλησε τρις
ένας άγνωστος κόκορας
που ξέμεινε στην πολιτεία
κι οι νύχτες έγιναν μεγάλες
για να αποδεχθώ
μια αυτοχειριαζόμενη ανθρωπότητα
που δεν καταδέχτηκε ποτέ τη σκέψη
των επερχόμενων γενιών
μιας και δεν είχε οίκτο
ούτε και για τον δόλιο εαυτό της

Ο ποιητής σε μια ευθεία αναφορά στην ποίησή του δίνει το στίγμα της γραφής του, τον στόχο του, καταδεικνύοντας έτσι και το προσωπικό του ήθος. Παλεύοντας με λέξεις, που (καλά το γνωρίζει αυτό όποιος καταγίνεται με τη γραφή) σθεναρά αντιστέκονται και απειλούν με κατακρήμνιση την όποια έμπνευση αγωνιά να χωρέσει μέσα στο ελάχιστο σώμα τους, γιατρεύοντας με μια προσωπική αίσθηση ίασης τα δικά του τραύματα βρήκε τον μυστικό δρόμο προς τον (μακάρι) ευρύτερο ιαματικό χαρακτήρα της ποίησης. Δύσκολος δρόμος, απαιτητικός στο συνταίριασμα του προσωπικού πάθους με το πανανθρώπινο, στην αυθεντική μετάλλαξη του ιδιωτικού σε αλλότριο και ανοίκειο πένθος.

Όταν βασανιστείς πυρπολημένος από μυριάδες λέξεις
για να εκφράσεις ένα μικρό ανείπωτο και χάνεις τον
ύπνο σου γιατί παράπεσε μια λέξη αρνούμενος φιλαυτία,
αυταρέσκεια, φτηνές δικαιολογίες

[…]
Τότε ίσως μπορέσεις να κάνεις την αρχή μ’ έναν στίχο
μοναδικό, να σκάψεις τα θεμέλια για ένα εξαίσιο
ποίημα που θα στεγάσει τα δικά σου όνειρα, αλλά και
του κόσμου όλου

Μοναχικός ο ποιητής, ακόμα κι όταν με όσα γράφει αγκαλιάζει τον άνθρωπο ξεφεύγοντας (ή για λίγο ξεγελώντας) την αδυναμία της μοναξιάς εν ώρα δημιουργίας. Ωστόσο συντροφευμένος από εκείνη την αύρα που γεννά καμιά φορά η σχέση των δύο ανθρώπων, τόσο διαφορετική στη δυναμική της, τόσο ξεχωριστή μέσα στην πληθώρα των θορύβων που χαρακτηρίζουν τη συναναστροφή των πολλών. Μια αναζωογόνηση εκεί που ο χρόνος (πάλι αυτός) διαρκώς υπενθυμίζει το κοντινό τέλος μιας διαδρομής. Μήπως, όμως, έχει εντελώς προσωπική διάσταση τότε ακόμη και αυτός ο αδυσώπητος μετρητής;

Ήταν τόσος ο σεβασμός στον χρόνο και τον χώρο μου, που κατάφερνα τις πιο υπόγειες διαδρομές στον εαυτό, έμπαινα στα άδυτα της ψυχής μου, και έφερνα πάντα ένα εύρημα να αποθέσω στα έμπιστα χέρια σου. Ξέρεις, καθώς συμβαίνει όταν ο χρόνος σταματά ή εξαφανίζεται, για να θυμίσει ότι η ζωή έχει πολλούς σταθμούς έγερσης σηματοδότες του αύριο, εκεί όπου χωρά της ύπαρξης κάθε δικαιολογία

Και το γκρίζο γέμιζε χρώματα, μια πανδαισία πλήρωνε τα σωθικά. Είναι οι στιγμές που λες αξίζει να ζω, έτοιμος και δυνατός για κάθε ανηφοριά. Είναι εκεί, στα μικρά πράγματα, όπου συνήθως κρύβεται η ευτυχία και σου δίνει χρόνο πολύ ν’ ασχοληθείς με πράγματα απλά και καθημερινά, πράγματα άλλοτε διάφορα ή βαρετά, που παίρνουν άλλη διάσταση μέσα απ’ τη μοιρασιά

Έξοχο και χειμαρρώδες το τελευταίο κομμάτι της ποιητικής σύνθεσης, δεν αφήνει καμία πλέον αμφιβολία πως η Χρόνου Σκιά, ετούτο το πιο πρόσφατο του Γιώργου Δουατζή, δεν είναι μόνο μια γραφή που αποπνέει εξομολογητική διάθεση, αν και θα αρκούσε αυτό για μια θετική αποτίμηση. Πρόκειται, πιστεύω, για μια κατάθεση εν συνόλω της δημιουργικής του πορείας, που με σαφήνεια προσδιορίζει και το ύφος και το ήθος της γραφής του, μια παρακαταθήκη ποιητική.

Ανάλωσα πολύ χρόνο ξύνοντας σκουριές
από τα κάγκελα της φυλακής μου
κι έτσι δεν πρόλαβα να αρχίσω τα βαψίματα

Ίσως να ήταν πρόσχημα
μιας και η σκουριά τα πάντα κατατρώει
κι επειδή γνώριζα πως άνευ περίφραξης
δεν θα άλλαζε κάτι σ’ αυτή την προαιώνια φυλακή
που έβριθε ελεύθερων χαρούμενων ανθρώπων

Εκείνη τη μεγάλη νύχτα αρνήθηκα να αποδεχθώ
τον νόμο του ισχυρού, να σκύψω το κεφάλι

Αναπόφευκτη η αναφορά στον χρόνο που ρίχνει τη σκιά του πάνω του (με σχεδόν πενηντάχρονη πορεία στα γράμματα και 27 βιβλία), χωρίς όμως να καταργεί τη δημιουργικότητα, χωρίς να μειώνει την ποιητική έμπνευση στον τρόπο που ο στοχασμός γίνεται λέξεις διεγερτικές των αισθήσεων και της σκέψης του κάθε αποδέκτη. Άλλωστε, σημαντική είναι η αίσθηση της κάθε μιας στιγμής, η συνειδητοποίηση πως είναι αυτή η ελάχιστη μέσα στη σοφία της, που μπορεί να συμπυκνώνει όλο το νόημα του χρόνου, η στιγμή που μετουσιώνεται σε σύλληψη του αθέατου, σε καταγραφή της εικόνας, σε κοινοκτημοσύνη του αγαθού ως ποίηση πλέον.

Θαρρώ πως δικαιολογημένα ο ποιητής θα πει:

Άρα καλώς πλανιέμαι
ασφαλής ανάμεσα στο άπειρο και το μηδέν
ώρες νυχτερινές, μοναχικές, ανώνυμες επίσης

Ο Γιώργος Δουατζής στα δικά του «Κάτοπτρα» έφερε σε κοινή θέα και ανάγνωση 24 μικρά ποιητικά δοκίμια· χρησιμοποιώ τον αδόκιμο αυτόν όρο, καθώς ξετυλίγεται μέσα τους εν είδει δοκιμής με τη μείξη ποιητικού και πεζού λόγου η οπτική του, η στάση του, η θέση του απέναντι στο εσωτερικό και εξωτερικό τοπίο. Μια εικόνα του κόσμου -όσο γίνεται πλήρη- μας δίνει ο ποιητής μέσα από τα (καθόλου παραμορφωτικά) «Κάτοπτρά» του.

Η σπουδαία ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ κοιτάζει μέσα από τα δικά του κάτοπτρα, «διηθίζει» τις δικές του εικόνες με τα δικά της φίλτρα-μάτια στον κόσμο και τις δικές της προσλαμβάνουσες ζωής. Το αποτέλεσμα είναι η έξοχη συνομιλία, ή καλύτερα μια νέα συνεργατική δυνάμει ποιητική γραφή.

Επιλέγω τρία αποσπάσματα του ιδιότυπου αυτού ποιητικού διαλόγου, που δείχνουν πώς η παρέμβαση της ποιήτριας στον λόγο του ποιητή γεννά άλλοτε λύσεις, άλλοτε μικρές αντιρρήσεις και άλλοτε μια υπέροχη σύμπλευση:

Η ζωή μού φαινόταν πάντοτε πιο δυνατή τις νύχτες… Με τον καιρό, μου έμαθε να μη βάζω το πιστεύω μπρος από κάθε πρόταση, αλλά το ίσως, το νομίζω, κι έτσι στερημένος από κάθε βεβαιότητα έμαθα να ζω ήρεμος. Το παρόν… συσσωρευόταν σωτήρια στη μνήμη ως ζωογόνα ανάμνηση, μέσα στον άγνωστης διάρκειας χρόνο της ζωής, ανάσα, δώρο πολύτιμο, πνοή δημιουργίας, τρισμέγιστη δικαιολογία ύπαρξης.

Γ. Δ. (από το Κάτοπτρο Έκτο)

“Τη νύχτα η ζωή είναι περισσότερο δική μου, γιατί ή κοιμάμαι κι ονειρεύομαι αυτό που ποθώ και αυτό που φοβάμαι -εφιάλτης-, ή άυπνη με το νου και την καρδιά ζω αυτά που ελπίζω και αυτά που φοβάμαι.

Κ. Α. Ρ.

[Η Κατερίνα Ρουκ μοιάζει να απαντά στον στοχασμό του Γιώργου Δουατζή με τον δικό της τρόπο: η «δυνατή» νύχτα μετατρέπεται σε απολύτως προσωπική εκδοχή ενατένισης και της ελπίδας και του φόβου – χωρίς ίσως αυτές οι δύο συνθήκες να διαφοροποιούνται κατ’ ουσίαν.]

Ανάγκη ολοφάνερη για πέταγμα ψηλά. Αλλά τα εμπόδια αυτής της φυγής μοιάζουν με συμπαγή οροφή και δεν είναι ευκαταφρόνητα… Ίσως πρέπει να κατεβαίνει κάποιος χαμηλά για να μπορεί να ανυψωθεί. Αλλά κι οι οροφές ορθώνονται ερήμην μας, ίδιες τόσες χιλιετίες.

Γ. Δ. (από το Κάτοπτρο Δέκατο)

Το όσο πιο χαμηλά πέφτεις, δεν σημαίνει και το πόσο ψηλά ανεβαίνεις. Το ψηλά είναι θέμα αξίας πραγματικής και όχι μόνο απλής ικανότητας.

Κ. Α. Ρ.

[Ενδιαφέρων «διάλογος» περί ύψους και της αντικειμενικής ή της υποκειμενικής του διάστασης.]

Χαρά. Ναι, χαρά. Μέσα από τις αστοχίες, τις πίκρες, τις αποτυχίες, τις απώλειες, τις απουσίες. Χωρίς αυτές, για ποια χαρά να μιλήσουμε, για ποιαν αντίστιξη;… Χαίρομαι όταν τελειώνει ένα έργο μου, όταν γελάει η αγαπημένη, όταν μπορώ να προσφέρω, να μοιράζομαι. Χαίρομαι όταν βλέπω τον ουρανό, τη θάλασσα, τους ανθρώπους, την ομορφιά. Χαίρομαι που μπορώ να χαίρομαι.

Γ. Δ.

Χαρά. Μια ζωή ολόκληρη έχω ζήσει, μα τώρα ξέρω τι μου δίνει την πιο μεγάλη χαρά: που ζω, που αναπνέω, που δεν πονάω, που αντικρίζω τον ήλιο, τη θάλασσα… Ναι, χαίρομαι που μπορώ ακόμα να χαίρομαι.

[Η κοινή συνειδητοποίηση του δώρου της ζωής. Μια θέα στην απόλυτη αγαλλίαση πέρα από μετρήσεις και υπολογισμούς, πέρα από μια υπέρβαση του μέτρου είτε προς την υπέρμετρη (ίσως απατηλή) χαρά ή το υπέρμετρο (ίσως εγωιστικό) πένθος. Η έννοια της θαυμαστής «αντίστιξης» του ποιητή βρίσκει την ερμηνεία της στον λόγο της ποιήτριας.]

Η Κατερίνα Ρουκ δεν συμπληρώνει απλώς τον λόγο του Γιώργου Δουατζή· δείχνει με τον σχολιασμό της τα όρια του ποιητικού διαλόγου ως να φτάσει στη νέα δημιουργία και αναδεικνύει την αφορμή της ποίησης (εδώ τα «Κάτοπτρα» του Γιώργου Δουατζή) και τη δύναμή της. Ένας διάλογος πρωτότυπος, δημιουργικός, δυναμικός. Μια ευχάριστη έκπληξη για τα λογοτεχνικά πράγματα από τις καλές εκδόσεις Στίξις.

Μιλώντας για τον έρωτα, αυτόν που με τον δαφνοσκεπή παραλογισμό του, ως σάρκα αληθινή εισέρχεται στα σώματα, που έτοιμα να τον δεχθούν απογειώνονται στο πάθος τους δοσμένα, πώς μπορεί να μην υψώσει τους τόνους του λόγου του; Και πολύ περισσότερο, όταν αυτή τη δύναμη του έρωτα τη βλέπει να πυροδοτεί με τη σειρά της το έργο του;

Γι’ αυτό, όποιος αποπειραθεί να τιθασεύσει το δημιουργικό μου πάθος, πράγμα που δεν κατάφερε κανείς, αναγορεύεται εχθρός μου. Το πρόβλημα δεν είναι η ένταση του αυτονόητα υπάρχοντος πάθους μου, του αστείρευτου ζωογόνου έρωτα, που επιζητώ κάθε στιγμή. Αλλά το πώς θα μορφοποιηθεί η δύναμη αυτού του πάθους σε έργο, για να μπορέσω να το μοιραστώ, μακριά από φθοροποιά αισθήματα.

Τα άλλα, τα πιο χαμηλόφωνα, προσεγγίζονται αλλιώς. Ο τόνος ψιθυρίζει, και τότε αυτός που μιλά αναζητεί δίπλα του κάποιον συνοδοιπόρο να νιώσει το υπόκωφο της φωνής.

Όμως εγώ θα επιμένω να κοιτάξουμε τους άλλους βαθιά στα μάτια να ψιθυρίσει η ψυχή μας ένα ποίημα, σαν να ήταν το μοναδικό που έχει γραφεί, το τελευταίο ή έστω το πρώτο που έφτασε στα αυτιά τους. Βλέπεις, υπάρχουν ώρες σαν κι αυτήν όπου έχουν ανάγκη οι άνθρωποι μία φωνή, έστω κι αν ψιθυρίζει.

Σε πρώτο πρόσωπο ο Δουατζής, εν είδει εξομολόγησης, ανοίγει τη σκέψη του και τη μοιράζεται μαζί μας. Ποίηση; Πεζές σκέψεις; Ένας λόγος κάπου στο μέσον, εκεί που συναντώνται η λογοτεχνία και το δοκίμιο; Φυσικά και δεν έχει σημασία να κατατάξουμε σε κάποιο είδος τα γραφόμενα, όταν αυτά δεν μας απασχολούν γραμματειακά αλλά μας προσεγγίζουν με τον ανθρώπινο τρόπο που τα λόγια γνωρίζουν. Θα προτιμούσα, λοιπόν, να πω πως εδώ έχουμε μια συνομιλία, όπως αυτές που πρώτα γίνονται απέναντι στο επίπεδο κάτοπτρο του καθρέφτη (που δεν παραλλάσσει καθόλου το προβαλλόμενο είδωλο), και κατόπιν απευθύνονται σε όποιον θα συναντηθεί ευθύβολα και με ειλικρίνεια μαζί τους. Ίσως η γωνία πρόσπτωσης της φωτεινής δέσμης να είναι αυτή που θα καθορίσει και την οπτική. Του συγγραφέα και τη δική μας. Κι εδώ, όπως φαίνεται, έχουμε μια απολύτως μετωπική αντιμετώπιση των θεμάτων (ακόμα και όταν τα κάτοπτρα είναι κοίλα ή κυρτά η αγαθή πρόθεση επιτρέπει τις μικρές παραλλαγές του ειδώλου) ικανή να φέρει συνοδοιπόρους στην πορεία της όσους αντέχουν την αλήθεια των πραγμάτων. Θα μπορούσε, άραγε, όλο αυτό να έχει κάποιο διδακτισμό; Συχνά η πείρα ζωής αρέσκεται στο μοίρασμα, χωρίς να αποκλείεται μέσα σ’ αυτό και μια δόση ματαιοδοξίας. Ευτυχώς γνωρίζουν, όσοι γερά πατούν στα πιο ακραία ρείθρα των δρόμων, ότι καμία πείρα δεν μεταβιβάζεται, καθώς αδυνατεί να βρει το όμοιό της στη βιωμένη ζωή. Κάθε ένας και μόνος του, να αναζητεί τα περάσματα τα ασφαλή. Και όταν δεν τα βρίσκει και κατακρημνίζεται, πάλι να το θεωρεί δικό του κατόρθωμα και συσσώρευση εμπειριών, που κάποτε θα συνιστούν την προσωπική του πείρα ζωής. Όχι, λοιπόν, δεν υπάρχει ίχνος διδακτισμού στα εικοσιτέσσερα κάτοπτρα του Δουατζή. Αυτό που ανακαλύπτουμε σελίδα τη σελίδα κοιτάζοντας μέσα τους είναι μια κατάθεση απολύτως προσωπική, με όση δύναμη μπορεί ποτέ να έχει σαν τέτοια. Το αν θέλει κάποιος να δει τον εαυτό του να συμπλέει μ’ αυτήν είναι επίσης προσωπική υπόθεση και φυσικά αναμέτρηση με το δικό του μπόι. Πολλές κοινές οι αναφορές, γιατί συνταιριάζουν μεταξύ τους συχνά οι εικόνες που επιλέγουμε για να «γράψουν» μέσα μας. Θα μπορούσαν να είναι απότοκο της πολιτικής πείρας, για όσους βέβαια συμπαραταχθήκαμε κάποτε (ή και ακόμα) με τους κοινούς πόθους και τα οράματα μιας κοινωνίας που αναζητούσε το καλύτερό της πρόσωπο. Μαζί και οι πολλές διαψεύσεις, και η κατάργηση των οραμάτων και οι Εφιάλτες που μας πρόδωσαν. Η αυθεντική μετάλλαξη του ιδιώτη σε πολίτη τα συμπεριλαμβάνει όλα αυτά αναπόφευκτα.

Το παιχνίδι ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο, σωτήριο για να μη βυθιστούν στο γκρι… Γι’ αυτό ενδύθηκα το ομορφότερο ποίημα, περιδιαβαίνω τις γειτονιές διακριτικά τα σούρουπα, σκορπίζω την αχλύ της περίσκεψης, διερωτώμενος πόση δύναμη να κρύβει αυτή η συσσωρευμένη οργή, τι θα επισυμβεί μετά τη νομοτελειακή της έκρηξη. Και βάζω τις ψηφίδες μου στίχο το στίχο, οικοδομώντας την ύψιστη πολιτική μου πράξη, που δεν είναι άλλη από την ευαισθητοποίηση των ψυχών και το κέντρισμα κάθε κριτικής σκέψης. Μήπως και μέσα από όλα αυτά ορθωθεί η δύσμοιρη και ες αεί αιτούμενη αξιοπρέπεια του πολίτη. 

Και μόνον η εντόπιση του κινδύνου να επικρατήσει το γκρι και να χαθεί η σαφής διάκριση του άσπρου από το μαύρο, θα έφτανε για να καταξιωθεί η νέα αυτή συγγραφική κατάθεση του Δουατζή. Η σωτήρια επιλογή του καθενός που καθορίζει τη θέση του στον κόσμο. Ποιος είναι, ποιος ο κόσμος που τον περιβάλλει και πού ακριβώς (και μαζί με ποιους) βρίσκεται ως προς αυτόν. Η πλήρης γνώση/θέση για να προχωρήσει η ζωή.   Αξίζει, ωστόσο, να μείνουμε και σ’ αυτήν την ποιητική κατάθεση, που βρίσκει πάντα τον χώρο να σταθεί και να δηλώσει την παρουσία της. Το ποίημα, που έχει την εγγενή δύναμη να πλησιάζει τους ανθρώπους, κι ας μιλά συχνά με υπαινιγμούς και με μεταφορές, και να τους προσφέρει την πολύτιμη θέα του κόσμου από τη φύση του αλλά και την προνομιούχο θέση του να βλέπει τα πράγματα λίγο διαφορετικά. Και ο ποιητής που νιώθει χρέος του να τριγυρνά στους δρόμους και να μοιράζεται τη σκέψη του. Πάνω απ’ όλα αυτό κάνει με τα Κάτοπτρα. Όψεις του κόσμου σε πραγματικές διαστάσεις, σε μεγέθυνση ή σε σμίκρυνση, όπως μπορεί και όσο αντέχουν οι ίδιες οι αλήθειες του.

Τη μία και μοναδική ζωή ιχνογραφεί με τις ενδόμυχες σκέψεις του, αυτήν που οφείλει ο καθένας στον εαυτό του να τη ζήσει χωρίς εκπτώσεις και συμβάσεις φθοροποιές που ανατρέπουν την αξία της. Με τη φωνή, όταν πρέπει, αλλά και με τη σιωπή, την πολύτιμη άηχη κραυγή, όταν κρίνεται απαραίτητο.

Όλοι κάποια στιγμή βυθίζονται στην αιώνια σιωπή, χωρίς ίχνος «εγώ», και το συχνότερο, χωρίς αθανασία. Κι είναι κατάκτηση διδακτική να βυθιστείς στην επιλεγμένη δική σου σιωπή. Για να ’σαι έτοιμος από καιρό να αποδεχθείς γαλήνια την πάγκοινη για όλους αναπόφευκτη αιώνια σιωπή, καθώς και τον αδήριτο κύκλο της μίας και μοναδικής ζωής μας. 

Όταν κατορθώνει ένα βιβλίο ογδόντα μόλις σελίδων να μιλήσει σχεδόν για όλα, «για την απώλεια, την προσφορά, την τέχνη, την ποίηση, τον έρωτα, τη φθορά, το θάνατο, το χρόνο, τη ματαιοδοξία, την ευτυχία. Για όλα όσα συνθέτουν τον παράλογο κόσμο μας και τροφοδοτούν τον πολυκύμαντο ψυχισμό του σύγχρονου ανθρώπου» (όπως γράφεται στο οπισθόφυλλο), τότε λες πως η σκέψη αξίζει να μοιράζεται, έτσι απλά και λιτά με όλο της το περιεχόμενο, με όλη της την αγάπη. Όπως γράφει άλλωστε και ο ίδιος αφήνοντας ανοιχτή τη χαραμάδα της ψυχής του για να δούμε τον στόχο του λόγου του:

Έτσι και τότε, παίρνεις δικαιολογία ύπαρξης προσφέροντας στον άλλον.

Ασημίνα Ξηρογιάννη για το Αντικατοπτρισμοί στο fractalart.gr

The post Αντικατοπτρισμοί – Είπαν Έγραψαν first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>