Η ιστορία του Γιώργου Δουατζή είναι ένα κατακερματισμένο μυθιστόρημα –71 στον αριθμό σύντομα αφηγήματα ως κεφάλαια– με πρόσωπα που έχουν ονοματεπώνυμο: Κώστας Μοίρας, Ελένη Καρτάλου, Γιώργος Δεπάστας, Νίκος Τσαρής, Ιάσονας και Ισμήνη Καρτάλου, Νικόλαος Μοίρας, Άρτεμις Παπαθεοδώρου. Άνθρωποι κανονικοί, κοινωνικά όντα του σήμερα που αναπνέουν το χθες και ξεφυσούν το αύριο.

Τα πρόσωπα δοκιμάζονται μέσα σε μια σύγχρονη κοινωνία, αναγκάζοντάς τα να υποβάλλονται συνεχώς σε πράξεις θελημένες ή αθέλητες. Οι ανθρώπινες σχέσεις τοποθετούνται κάτω από το συγγραφικό μικροσκόπιο και εξετάζονται προσεχτικά, φανερώνοντας κυριότατα τις πληγές των προσώπων και κατ’ επέκταση της κοινωνίας που δρουν.

Η κάθε ιστορία-κεφάλαιο είναι ένα σύγχρονο ψυχογράφημα του ατόμου ή των ατόμων· ο κάθε ήρωας είναι αυτός και ο άλλος του εαυτός μαζί· κάθε άνθρωπος επικοινωνεί πρωτίστως με τις σκέψεις του και ακολούθως με τους μυθιστορηματικούς του συνανθρώπους. Άλλωστε, κάπως έτσι δεν συμβαίνει και στην Πραγματικότητα; Άλλωστε, κάπως έτσι δεν γράφονται και οι Αληθινές Ιστορίες; Άλλωστε, κάπως έτσι δεν εννοούμε τη Ζωή;

Οι χαρακτήρες συχνά μονολογούν, ψιθυρίζουν ή αναρωτιούνται, αναδεικνύοντας ένα στοιχείο μονοατομικότητας που τους κατακλύζει, ενώ παραμένουν σημαντικοί στο περιθώριο και στη μοναξιά τους.

(Ενδιαφέρον συγγραφικό τρικ στην πλοκή του βιβλίου: ένα μπλοκάκι. Το μπλοκάκι του Κώστα που αποκαλύπτει τις μύχιες προσωπικές απόκρυφες σκέψεις του –έτσι ξεκινά άλλωστε και η ιστορία του μυθιστορήματος).

Η γλώσσα του Δουατζή χαρακτηρίζεται με τρεις λέξεις: λιτή, απέριττη, ανθρώπινη. Γλώσσα και ύφος υποκύπτουν στην πλοκή και την αφήγηση δίχως ιδιαίτερες εξάρσεις και υπερβολές. Κυριαρχούν όμως στιγμές αμηχανίας και σιωπής, δημιουργώντας μια ιστορία μυστήριο όπως συμβαίνει σε κινηματογραφικά επεισόδια σύγχρονων σκηνών.

ΜΙΑ ΕΜΒΟΛΙΜΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ:

Παραθέτω μια άποψη του συγγραφέα για το έργο και τους ήρωες του και ανταπαντώ με τη δική μου τοποθέτηση:

«Η Ανάσα από πηλό γράφτηκε χωρίς σχεδιασμό, με πήγαιναν οι ήρωες κι εγώ ακολουθούσα. Δεν είχα προβλέψει αρχή, μέση, τέλος, δεν είχα καταφέρει να διαβλέψω πού με πήγαιναν οι κατασκευασμένοι μου ήρωες… Αφότου έφτιαξα τα πρόσωπα του έργου, εκείνα με οδηγούσαν, εκείνα έκαναν τους διαλόγους. Τα έβλεπα να ζουν, να δρουν κι ένιωθα καταγραφέας όσων, ερήμην μου λες, διαδραματίζονταν. Ένιωθα να βλέπω μια κινηματογραφική ταινία και να την περιγράφω».

Συμφωνώ, αφού η δομή του βιβλίου δεν ομοιάζει με την κλασική φόρμα ενός μυθιστορήματος, αλλά είναι κομμένη και ραμμένη σαν να είναι σκηνές από μια ταινία: μικρά κεφάλαια σαν οπτικά γυρίσματα και απότομες εναλλαγές εικόνων σαν πραγματικά στιγμιότυπα αναπολήσεων. Η χρυσή τομή της «αρχής-μέσης-τέλους» παραβιάζεται είτε ακούσια είτε εκούσια προκειμένου να αποδοθεί ένα λογοτέχνημα πιο σύγχρονο προς τον αναγνώστη και πιο άμεσο προς ανάγνωση.

Ένα μεγάλο ερώτημα που πλανάται μέσα στο μυθιστορηματικό αφήγημα του Δουατζή αποτυπώνεται διά στόματος του Ιάσονα Καρτάλου:

Εντός, εκτός και επί αυτής της ερωτηματολογικής απορίας περιπλέκεται η αφήγηση του μυθιστορήματος, που στην ουσία είναι η αφήγηση μικρών ιστοριών του κάθε προσώπου ξεχωριστά και σε αλληλεπίδραση μεταξύ τους.

Η κύρια απάντηση στην απορία του Ιάσονα –που τελικά η θέση του ενισχύεται στο τελευταίο κεφάλαιο– είναι πως το περιβάλλον, οικογενειακό, προσωπικό και διαπροσωπικό, διαμορφώνει κατά κύριο λόγο την εξέλιξη της προσωπικότητας και του χαρακτήρα ενός ανθρώπου. Κάθε άτομο μπολιασμένο από τις επιρροές και τις επιδράσεις δύναται να αλλάξει και να βελτιώσει την πορεία του –εφόσον το επιθυμεί.

Καταληκτικά, σημειώνεται η διαπίστωση πως οι λογοτεχνικοί ήρωες του Δουατζή είναι –πράγματι– καμωμένοι από πηλό· με λίγα λόγια από χώμα και νερό, γη και ουρανό –όπως περιγράφει και ό ίδιος ο συγγραφέας. Πήλινοι ήρωες: εύθραυστοι όπως το υλικό που είναι κατασκευασμένοι και πολύτιμοι όπως το ομοίωμα που είναι πρόπλασμα.

Ο τίτλος του μυθιστορήματος επιβεβαιώνεται σε κάθε συγγραφική σκηνή, αφού οι συστατικές του λέξεις περιγράφουν τους δύο βασικούς ήρωες και τις σχέσεις του: ο Κώστας ως πηλός, αφού είναι ένας ναΐφ γλύπτης και η Ελένη ως ανάσα, αφού είναι άρρωστη από άσθμα. Ό,τι είναι για τον Κώστα ο πηλός, είναι για την Ελένη η ανάσα: δηλαδή Ζωή, ο Έρωτας και ο Θάνατος –μαζί.

Το Ανάσα από πηλό είναι μια απλή ιστορία σύνθετων ανθρώπινων διαδικασιών. Επίκεντρο της ιστορίας ο άνθρωπος. Πυρήνας της αφήγησης οι ανθρώπινες σχέσεις·

«Τριών ειδών σχέσεις: Σχέση πρόσωπο με πρόσωπο, δηλαδή η πραγματική σχέση, η σπάνια, η ειλικρινής. Σχέση πρόσωπο με προσωπείο. Οδυνηρή σχέση, αφού ο ένας έχεις άριστες προθέσεις και συμπεριφορές και ο άλλος φοράει μια απροσπέλαστη μάσκα. Τρίτη, και άκρως νοσηρή, η σχέση προσωπείο με προσωπείο. Μια μη σχέση, μια συνύπαρξη δύο ξένων».

Πηγή: fractalart.gr

Η Ποίηση δεν είναι μια απλή καταγραφή όσων συναισθηματικά και μόνον συμβαίνουν “εντός” του ποιητή. Η Ποίηση δεν έχει σκοπό την περίτεχνη χρησιμοποίηση λέξεων που χαρίζουν αισθητική απόλαυση χωρίς περιεχόμενο.

Η Ποίηση δεν απέχει από τα τεκταινόμενα στην κοινωνία και τον κόσμο. Η Ποίηση αφουγκράζεται τις αγωνίες του διπλανού και προσφέρει βάλσαμο στην ψυχή του τα τραγούδια της. Η Ποίηση δεν μπορεί να συνεχίσει να κλείνεται στην ασφυκτική “ιδιωτική εσωστρέφεια*” των τελευταίων δεκαετιών.

Η Ποίηση δεν υπάρχει, παρά ταυτισμένη με την αποδοχή της μοναχικότητας του δημιουργού, τη διεισδυτική σκέψη, τα πετάγματα του νου, την ανακάλυψη νέων αληθειών, τη συμπόρευση με τη φιλοσοφία. Η μοναχικότητα όμως δεν μπορεί να συνιστά στοιχείο, δικαιολογία, ουσιαστικής απομόνωσης. Η Ποίηση από τη φύση της σκύβει με αγάπη στον άνθρωπο, στον αδύναμο, στον διεκδικούντα και αντιστρατεύεται κάθε μορφή εξουσίας.

Ο ποιητής προσλαμβάνει, αναλύει, καταγράφει όσα γίνονται γύρω του και συχνά διαβλέπει τα επερχόμενα. Ο ποιητής αγαπάει με ανιδιοτέλεια τους ανθρώπους. Έχει πλήρη επίγνωση της τραγικότητας της ανθρώπινης ύπαρξης. Τραγικότητας, όχι για την τελευταία πράξη ζωής, το θάνατο, αλλά για την ποιότητα της ίδιας της ζωής. Μιας ζωής, η οποία δεν μπορεί να υπάρχει χωρίς αξίες και ιδανικά και με πάγια αιτούμενα την ελευθερία, το δικαίωμα στην εργασία, την υγεία, την Παιδεία, τη γνώση και σε ό,τι αποτελεί συστατικό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Η σαφής αντιεξουσιαστική τάση, η υπεράσπιση των κάθε λογής αδυνάτων, η ανιδιοτέλεια, η αγάπη στον άνθρωπο, η στήριξη κάθε προσπάθειας για καλύτερη ζωή, ήταν πάντοτε και είναι συστατικά πολιτικής στάσης και στοιχεία που χαρακτηρίζουν κάθε γνήσιο δημιουργό, πόσο περισσότερο τους ποιητές.

Νομίζω ότι πρέπει έστω και τόσο αργά, τώρα, να δούμε την καταστροφική έως σήμερα εσωστρέφεια – αδιαφορία για τον διπλανό μας, που χαρακτήρισε τα τελευταία τριάντα χρόνια την ποιητική παραγωγή, να κάνουμε την αυτοκριτική μας ως μονάδες του κοινωνικού συνόλου, μακριά από επάρσεις και μικρόψυχες αλαζονείες και επιτέλους να στρέψουμε το ποιητικό μας έργο στον άνθρωπο και όχι στον …μέγα εαυτό μας.

Ευτυχώς για τον τόπο και για την Ποίηση, υπάρχουν πολλές εξαιρέσεις στον κανόνα της “ιδιωτικής εσωστρέφειας”, η οποία οδήγησε στο τραγικό σημείο που έφτασε σήμερα η χώρα μας. Μπορούν και οφείλουν οι ποιητές μας να ξεφύγουν από την προσήλωση στο προσωπικό, ώστε να στραφούν δημιουργικά στο συλλογικό, διότι αυτή η στροφή αποτελεί μονόδρομο για κάθε γνήσιο δημιουργό και κυρίως την απαιτούν οι καιροί, ώστε να γίνουν παραγωγικές οι ευαισθησίες μας κι εμείς ακόμα πιο χρήσιμοι.

Γιώργος Δουατζής
www.douatzis.gr

* Στην αρχαιότητα ιδιώτης ήταν αυτός που ασχολείται μόνον με τα προσωπικά του και αγνοεί τα κοινά και γι αυτό χαρακτηρίζονταν – και ήταν υψίστη προσβολή – ιδιώτες, ήτοι κουτοί, διότι μόνον ένας βλάκας ήταν δυνατόν να “ιδιωτεύει”.

Την ιστορία δεν την γράφουν – όσο κι αν το επιδιώκουν – οι παρέες, τα κυκλώματα, οι συντεχνίες, οι κάθε λογής κρίνοντες, αλλά ελεύθερα σκεπτόμενοι άνθρωποι που διαθέτουν την ικανότητα συμμετοχής στην δημιουργία και παράλληλα την ικανότητα συμμετοχής στον διάλογο, ο οποίος πάντα οδηγούσε την ανθρωπότητα μπροστά. Η συλλειτουργία αυτών των δύο στοιχείων, συνιστά μιαν άτυπη, αλλά ουσιαστική συμμετοχή στην ποιητικότητα του κόσμου. Και στις κρίσιμες στιγμές της ιστορίας, το πηδάλιο χειρίστηκαν τα στιβαρά χέρια των ελαχίστων.

Η ικανότητα συμμετοχής στη δημιουργία προϋποθέτει ένα γνωστικό πεδίο, ως βάση διερεύνησης ευρύτερων χώρων, όχι μόνο σε επίπεδο γνώσης, αλλά κυρίως σε επίπεδο διαχείρισης της γνώσης – που νομίζω είναι το πρώτιστο αιτούμενο για κάθε γνήσιο δημιουργό – διαχείρισης ικανής να ανακαλύπτει, και όχι να επινοεί, νέες αλήθειες. Αλήθειες – βάσεις για τη νέα διερεύνηση η οποία θα τις αναιρέσει αυτομάτως σχεδόν, τη στιγμή της γέννησής τους, για να συνεχιστεί το αέναο ταξείδι του ανθρώπινου νου.

Η ικανότητα συμμετοχής στον διάλογο προϋποθέτει άνοιγμα ψυχής που σέβεται χωρίς μικροψυχία τις αλήθειες των άλλων, τις συγκρίνει, τις μελετά, τις απορρίπτει ή τις αποδέχεται. Κύρια προϋπόθεση εδώ, η παραδοχή της ύπαρξης και των προτάσεων των άλλων, ως σημαντικών. Την ίδια στιγμή, αυτονόητη είναι η αντίστοιχη πρόσληψη – συμπεριφορά των άλλων μελών, αλλιώς δεν μπορεί να υπάρξει διάλογος.

Υπάρχουν μερικές περίοδοι της ιστορίας, όπου ή παρατηρείται στασιμότητα με διάχυτη την “Ιδιωτική εσωστρέφεια” ή σημειώνονται άλματα, ανάλογα με τις συγκυρίες, το περιβάλλον, τις δυνατότητες των ανθρώπων να εργαστούν και να παράγουν κ.ο.κ.

Σε όλες όμως τις ιστορικές περιόδους, υπήρχαν οι “μικροί”, χωρίς ίχνος ανάγκης ή δυνατότητας για ελεύθερη σκέψη και από την άλλη πνεύματα ελεύθερα, που χάραζαν δρόμους και στη μοναχική τους πορεία άφηναν έργο – ύψιστη δωρεά στους επερχόμενους.

Νομίζω πως στην κοινωνία μας, κυρίως τα τελευταία τριάντα χρόνια, παρατηρείται μια στροφή στην “ιδιωτική εσωστρέφεια” ήτοι η τάση μιας ιδιότυπης μόνωσης των ανθρώπων, η στροφή στους τέσσερις τοίχους των σπιτιών τους και η ενσυνείδητη αποστροφή σε ό,τι έχει σχέση με τα αποκαλούμενα κοινά. Οι περισσότεροι, εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων, καταλήφθηκαν από εγωπάθεια, έγνοια για εύκολο πλουτισμό και κατασπατάληση της μοναδικής ζωής τους μόνον στο “φαίνεσθαι”. Μοναδική τους έγνοια τα ψυχοπροβλήματά τους και οι αποτυχημένοι έρωτες, με συνεπακόλουθη την αφόρητη μοναξιά τους.

Κανείς, εκτός ελαχίστων, δεν δονήθηκε από όσα συμβαίνουν γύρω του, δεν είδε, δεν κατέγραψε, δεν ένιωσε την ανάγκη να μετέχει στην όποια μορφή αγώνα κατά όσων εξουσιάζουν αφανώς ή μη τη ζωή μας. Έτσι άνοιξε και ο δρόμος στους καταστροφικούς “μικρούς”, οι οποίοι με τη σειρά τους άνοιξαν το δρόμο στην καταστροφή της χώρας, του κοινωνικού ιστού, των όποιων αξιών ζωής μας έδιναν ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Η διάχυση στην κοινωνία, της “ιδιωτικής εσωστρέφειας” ως κυρίαρχης τάσης, και η απότοκη διάχυση πολυάριθμων “μικρών”, οι οποίοι βρίσκουν χώρο δράσης λόγω της ιδιώτευσης των ικανών κυρίως, αποτελεί τον χείριστο συνδυασμό. Συνδυασμό που οδηγεί τις κοινωνίες στην καταστροφική αναίρεση ουσιωδών κεκτημένων που στηρίζουν ολόκληρα αξιακά συστήματα και στο κλείσιμο των ανοιγμάτων προοπτικής μιας ανέλιξης σε όλα τα επίπεδα, των στοιχείων που συνθέτουν την στοιχειώδη ευημερία. Αυό δηλαδή που συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα.

Οι “μικροί” δρούσαν, σαπροφυτούσαν, πάντοτε σε όλους τους χώρους. Στον πολιτισμό, την τέχνη, την λογοτεχνία, την ποίηση (!), την πολιτική, την οικονομία, σε κάθε κοινωνικό κύτταρο ή φορέα. Οι “μικροί” δρούσαν πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο και έχουν κοινά χαρακτηριστικά. Συνήθως οσμίζονται τους χώρους εξουσίας και σπεύδουν να υπηρετήσουν τους εκάστοτε ισχυρούς ανενδοίαστα με σκοπό να αναρριχηθούν μετέχοντας στην άσκηση εξουσίας, κρίνοντας τους πάντες ανερυθρίαστα, κυρίως μέσα από μέσα ενημέρωσης που δίνουν δημοσιότητα – άρα ισχύ κατά τον μικρό τους νου – ώστε έτσι να μπορούν άλλους να προβάλλουν ή άλλους να κλείνουν στο σκοτάδι ως μη αρεστούς ή “επικίνδυνους”, δηλαδή συνήθως τους ανθρώπους με έργο και ουσία.

Οι “μικροί” περιχαρακώνουν χώρους με σκοπό να δικαιολογούν την ύπαρξή τους, έμφορτοι φόβου και ανασφάλειας έναντι αόρατων συνήθως εχθρών. Τους εχθρούς τους επινοούν, ώστε να μπορούν να δικαιολογήσουν τις επιθέσεις εναντίον τους με προκάλυμμα… υψηλές αποστολές, όπως ότι είναι ταγμένοι να περιφρουρήσουν χώρους αυτοχριζόμενοι καθοδηγητές της μάζας, για την οποία βεβαίως μιλούν πάντοτε με απαξία.

Οι “μικροί” θεωρούν ότι ασκούν εξουσία και κάνουν επίδειξη ισχύος, εμποδίζοντας τη διάχυση του έργου γνήσιων και συνήθως καθόλα έντιμων δημιουργών. Όπως κάθε αδύναμο και συμπλεγματικό ον, φροντίζουν να συσπειρωθούν με ομοίους τους οι οποίοι κατέχουν αντίστοιχες θέσεις σε μέσα δημοσιότητας και έχουν κοινά χαρακτηριστικά, όπως έργο ανύπαρκτο, μύρια προσωπικά συμπλέγματα, και κατά κανόνα κακή ζωή για την οποία φυσικά δεν φταίει κανείς, πέραν του μικρόψυχου εαυτού τους.

Συνυπεύθυνη σε πολύ μεγάλο βαθμό, κατά την ταπεινή μου γνώμη, αυτή η “ιδιωτική εσωστρέφεια” για το που φτάσαμε ως κοινωνία, για το ποιοι “μικροί” κι ελάχιστοι διαφεντεύουν τη ζωή μας, για τον βομβαρδισμό των τηλεσκουπιδιών σε μύριους εγκεφάλους παραδομένους ως υποχείρια στους κυβερνώντες.

Συνυπεύθυνη η “ιδιωτική εσωστρέφεια” για την κρίση αξιών ζωής, πολιτισμού, αξιοπρέπειας, ώστε να φτάσουμε σε αυτή την οικονομική κρίση που τείνει να διαλύσει ό,τι κατακτήθηκε με αγώνες δεκαετιών όπως δημοκρατία, ισονομία, ελευθερία και τόσα άλλα. Συνυπεύθυνη η “ιδιωτική εσωστρέφεια” για ό,τι επέρχεται, αφού οι κάθε λογής “μικροί” της κάθε μορφής εξουσίας, αφέθηκαν ελεύθεροι και ανεξέλεγκτοι να δρουν, υποτιμώντας επί δεκαετίες τη νοημοσύνη μας, υποθηκεύοντας το παρόν και το μέλλον αυτού του τόπου.

Είθε να διαψευστούν όσοι προδιαγράφουν τραγικές εξελίξεις – καταστροφικές ως και για την εθνική μας κυριαρχία – για τον τόπο, με δεδομένη την απόλυτη αδυναμία που χαρακτηρίζει τη χώρα μας σε όλα τα επίπεδα. Είθε βεβαίως, να διαψευσθώ κι εγώ.

Γιώργος Δουατζής

*Η ετυμο (καταγωγή) -λογία της λέξης ιδιώτης: Στην αρχαιότητα ιδιώτης ήταν αυτός που ασχολείται μόνον με τα προσωπικά του και αγνοεί τα όσα συμβαίνουν γύρω του και γι αυτό χαρακτηρίζονταν – και ήταν υψίστη προσβολή – ιδιώτης, ήτοι κουτός, βλάκας, διότι μόνον ένας βλάκας ήταν δυνατόν να “ιδιωτεύει”. Στην ψυχιατρική ιδιώτης είναι αυτός που πάσχει από ιδιωτεία…