Το πρόσφατο πεζό ποίημα του Γιώργου Δουατζή τιτλοφορείται «Τα Κάτοπτρα». Είκοσι τέσσερα δοκίμια, ισάριθμα με τα γράμματα της ελληνικής αλφαβήτου, πραγματεύονται πολυάριθμα θέματα υπαρξιακής ανησυχίας και μεταφυσικής εγρήγορσης όλων μας.

Ποίημα επονόμασα το ανθολόγιο πεζών δοκιμίων του Γιώργου Δουατζή, επειδή πρόκειται για όντως δημιούργημα. Στην αρχέγονη ελληνική γλώσσα λέγεται «ποίημα» από το ρήμα «ποιώ», δηλαδή δημιουργώ, κάνω, πράττω, κατασκευάζω, καθετί που ποιείται  εκ του μηδενός.

Αλλωστε ο συγγραφέας μας είναι γνωστός και καταξιωμένος ποιητής του έμμετρου λόγου με πολλές συλλογές ποιητικών δημιουργημάτων του και μάλιστα με φωτογραφική πλαισίωση, όπως τα φημισμένα «Φωτοποιήματα» που κυκλοφορήθηκαν προ ετών. Ας μην λησμονούμε ότι το ποίημα δεν είναι πια το ομοιοκατάληκτο στιχούργημα του παρελθόντος. Το ποίημα αναφέρεται στον αισθαντικό λόγο της ζωής ο οποίος εκφράζεται ελεύθερα κι απευθύνεται στον κοινό λόγο της ολότητας της κοινωνίας μας και της προσωπικότητας καθενός και καθεμιάς μας.

Ο τίτλος «Τα Κάτοπτρα» είναι απαράμιλλος και εφάμιλλος του περιεχομένου του βιβλίου. Κάτοπτρα είναι οι καθρέφτες δηλαδή καθετί υλικό, στερεό ή υγρό, που αντικατοπτρίζει και καθρεφτίζει το παν στην ζωή μας. Όχι μόνο ο κατασκευασμένος από ανθρώπινα χέρια καθρέπτης ή η επιφάνεια ενός υαλοπίνακα που αντικατοπτρίζει, αλλά  ακόμα και η ακατασκεύαστη μέσα στην φύση επιφάνεια του νερού σε μια ήρεμη λίμνη είναι που αντικαθρεπτίζει τα εικονιζόμενα όντα.

Ολα αυτά νοούνται ως κάτοπτρα. Ανθρωπος και κόσμος γεννούν, επινοούν και ποιούν κάτοπτρα για να κοινωνήσουν την αλήθεια της ζωής. Το ίδιο πράττει και ο Γιώργος Δουατζής σε αυτό το πόνημά του.

ΙΙ.

Θεμελιώδης ελληνική εμπειρία είναι η όραση την οποία το κάτοπτρο καταξιώνει στο έπακρο. Στην ελληνική κοσμοθεωρία ισχύει η ρήση: «ό,τι υπάρχει βλέπεται» και «ό,τι είναι φαίνεται». Η φιλοσοφία ως πρωταρχική ελληνική επινόηση παγκοσμίως και διαχρονικά, τόσο ως λέξη (φιλοσοφία = φιλία σοφίας) που μένει αμετάφραστη στις ευρωπαϊκές γλώσσες, όσο και ως ιστορική πραγματικότητα, θεμελιώνεται στην κριτική επερώτηση της παραπάνω ρήσης: «ό,τι φαίνεται είναι;» ή μήπως «τα φαινόμενα απατούν»; «Τι είναι το όν;» δηλαδή καθετί που είναι και υπάρχει.

Αραγε είναι μόνο οτιδήποτε φαίνεται και βλέπεται ή και κάτι άλλο ακόμα, περισσότερο, βαθύτερο, παραπέρα; Τι είναι στ΄ αλήθεια αυτό που φαίνεται ότι είναι; Η διαστολή του φαίνεσθαι από το είναι και η ζήτηση της αλήθειας σε αυτό που είναι πάντα και, όταν όλα έρχονται και παρέρχονται, αυτό μένει και παραμένει, ακόμα κι όταν δεν φαίνεται πια, σαν την ψυχή του ανθρώπου μέσα στο σώμα του που φθείρεται, είναι το τιτάνιο εγχείρημα που λέγεται και είναι η φιλοσοφία.

Το κάτοπτρο υπηρετεί την όραση. Ο καθρέπτης είναι λειτουργός της θεωρίας, της θωριάς που εμβιώνεται στο «θέατρον», τον τόπο της θεωρίας / θωριάς / ματιάς. Η αλήθεια βλέπεται δηλαδή θεωρείται με κάτοπτρα, ποτέ γυμνή και μόνη της, απ΄ ευθείας. Η αλήθεια είναι σαν τον ήλιο που φωτίζει και θερμαίνει, αλλά τυφλώνει όποιον τον αντικρύσει κατάματα, με γυμνό οφθαλμό, χωρίς ματογυάλια ή δίχως κάτοπτρα.

Ο Γιώργος Δουατζής τιτλοφορεί τα ποιητικά του δοκίμια, που ο Σεφέρης ονόμαζε «δοκιμές», δηλαδή απόπειρες και δοκιμασίες, επακριβέστατα ως «Τα Κάτοπτρα». Όλα όσα γράφει είναι καθρέπτες της αλήθειας της ζωής μας.

ΙΙΙ.

Μόνο με κάτοπτρα βλέπουμε την αλήθεια κι έτσι την πλησιάζουμε χωρίς να την κατέχουμε, την αγαπάμε χωρίς να μας ανήκει και την φιλούμε («φιλο-σοφία) όπως οι ερωτευμένοι φιλούνε και φυλάνε ο ένας τον άλλον. Το φιλί και η φιλία, το «φιλώ» και το «φυλώ», με –ι- ή με –υ- σαν το «φιλάω» και το «φυλάω»,  ο σωματοφύλακας και ο δεσμοφύλακας, ο εραστής κι ο ζηλωτής (ζηλιάρης) απέχουν μόλις μια τρίχα ή ένα γράμμα του αλφαβήτου μας!

Η αρχαιότερη μαρτυρία για τα κάτοπτρα βρίσκεται στην ελληνική μυθολογία με τον εκπάγλου καλλονής νεαρό Νάρκισσο. Ο συνεχής αυτοθαυμασμός του στο κάτοπτρο της λίμνης επέφερε τον θάνατό του. Η αλήθεια δεν εξασφαλίζεται με την ωραιότητα, αλλά αντιθέτως η ομορφιά σώζεται από την αλήθεια που βρίσκεται στο «μέτρον» και όχι στην «ύβριν» του εγωτικού νοσηρού αυτοθαυμασμού.

Επόμενη αρχαία μαρτυρία κατόπτρων είναι η Βίβλος. Στην Παλαιά Διαθήκη απαγορεύεται η ειδωλοποιία: «ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδε παντός ομοίωμα» και ο Θεός μένει αόρατος αλλά όχι αόμματος! Στην Καινή Διαθήκη πάλι γράφεται το εξής: «άρτι γαρ βλέπομεν ως εν εσόπτρω, εν αινίγματι, όταν δε έλθη το τέλειον, οψόμεθα πρόσωπον προς πρόσωπον».

Ο Φρόυντ τοποθετεί τον ναρκισσισμό με βάση τον ομώνυμο ελληνικό μύθο στην απαρχή της ψυχανάλυσης ανατέμνοντας έτσι με ικανοποιητικό τρόπο τον ανθρώπινο ψυχισμό. Το πασίγνωστο  «στάδιο του καθρέφτη» στον Λακάν χαρακτηρίζει τον άνθρωπο σε διαστολή προς το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο.

Με ιδιάζουσα ευαισθησία και αξιοπαρατήρητη καλαισθησία ο Γιώργος Δουατζής κεντάει τον λόγο του έχοντας τις λέξεις για στημόνι και τα βιώματα για υφάδι. Το πεζό ποίημά του θίγει ένα μεγάλο φάσμα υπαρξιακών καταστάσεων με κυριότερες κατά την άποψή μας τις ακόλουθες: την σιωπή (σ. 11), την σκιά  (σ. 16), την ελπίδα  (σ. 21), την ποίηση (σ. 28) και το δίπολο της ζωής μας, τον έρωτα με τον θάνατο (σ. 43 και 78-79).

*

Ακολουθώντας την ρήση ενός σύγχρονου θυμόσοφου ότι «αν θέλεις να εκνευρίσεις ένα  ποιητή, εξήγησε την ποίησή του» (Τ. Ν. Νασσίμ, Η Κλίνη του Προκρούστη, 2011, σ. 83), σπεύδω να διακόψω την παρουσίαση του βιβλίου παραπέμποντας σας σε αυτό το ίδιο το πεζό ποίημα.

 Διατυπώνω εν τέλει μια θερμή παράκληση, αν όχι ικεσία κιόλας, που έχει ως εξής: οι αποψινοί ακροατές να γίνετε οι αυριανοί αναγνώστες του Γιώργου Δουατζή.

Η Μάρθα Παπαδοπούλου για τα Κάτοπτρα

Ο Μάριος Μπέγζος για τα Κάτοπτρα του Γ. Δουατζή

Η Διώνη Δημητριάδου για τα Κάτοπτρα στο bookpress.gr

Ο Γιώργος Ρούσκας για τα Κάτοπτρα

Μάριος Μπέγζος

Δυο λόγια για το βιβλίο Αξελός

 “Εφημερίδα των Συντακτών” Αθήνα, Μάιος 2013

– Τι μπορεί να υπηρετήσει σήμερα η φιλοσοφία; Έχετε γράψει ότι «ο φιλόσοφος δεν κατέχει τη σοφία, αλλά προχωρεί με αγάπη να τη συναντήσει». Mε ποιο κίνητρο;

– Δεν μπορεί να υπηρετήσει τίποτα και κανέναν η φιλοσοφία. Σήμερα, ως πλανητική σκέψη μπορεί να τα θέσει όλα υπό ερώτηση και να δώσει αινιγματικές απαντήσεις. Η φιλία για τη σοφία έχει αντικατασταθεί από τη φιλία για τη σκέψη. Το άσκεφτο το συναντάει κανείς κατά στιγμές, ενώ η αναζήτηση και η διερεύνηση αποτελούν το συνεχές κίνητρο του στοχαστή.

– Ζούμε το τέλος της φιλοσοφίας, λέτε. Ποιά στοιχεία έχει η “μέση απατηλή νοοτροπία” για την οποία κάνετε λόγο στο έργο σας;

– Η εποχή μας έχει πέσει χαμηλά και η φιλοσοφία ζει το τέλος της. Οι ιδεολογίες πεθαίνουν γενικευόμενες. Μετά από αυτές, μια μέση απατηλή νοοτροπία θα κυριαρχήσει για πολύ. Αυτή η νοοτροπία έχει στοιχεία από όλα. Στοιχεία λίγο φιλελεύθερα, λίγο σοσιαλιστικά, λίγο χριστιανικά, λίγο εβραϊκά, λίγο προλεταριακά, λίγο αστικά, λίγο από τις φιλοσοφίες, αλλά θα καταστεί ένα μπέρδεμα, μία ομελέτα δηλαδή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι σκέψη. Κάνει τους ανθρώπους να νομίζουν ότι σκέπτονται. Μετά τις ιδεολογίες και τη φιλοσοφία υπάρχει χώρος για μια ανοιχτή ποιητική σκέψη.

– «Το ψάξιμο του εαυτού γίνεται με την ελπίδα της ανακάλυψης», λέτε. Τι μπορεί να ανακαλύπτει ένας Αξελός, «ξεπερνώντας τα όρια του ιδιωτικού του κόσμου;»

– Το παιχνίδι που, πέρα από τις ιδιωτικές ζωές, μας κρατάει δεμένους.

– Έχετε καταστήσει φιλοσοφικό όρο τη λέξη παιχνίδι. Τι είναι το παιχνίδι;

– Μπορεί ο άνθρωπος να προχωρήσει μέσα από αυτό το θολό τοπίο;

– Δεν νομίζω ότι είναι το καθήκον του ανθρώπου να προχωρήσει. Η τεχνική προχώρησε αναμφισβήτητα, με ταχύτητα και με γιγαντιαία βήματα. Ο άνθρωπος όμως, αμφιβάλλω πολύ.

“Το σπασμένο παιχνίδι”
Γ. Δουατζής

“Είναι σαν ένα σπασμένο παιχνίδι ο άνθρωπος». Στέκομαι στην ποιητικότατη φράση του Κώστα Αξελού και έρχεται στο νου μου η έκφραση του προσώπου του, η πλημμυρισμένη τρυφερή συμπόνοια. Έκφραση συμπόνοιας, λες ακόμα και για τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά, κυρίως, συμπόνοιας για τον άνθρωπο, αυτό το σπασμένο παιχνίδι…

Βλέπω τον Κώστα Αξελό με ορθωμένο το κορμί και το χέρι υψωμένο εμφαντικά να απαγγέλλει τον αφορισμό του ως ποίημα εξαίσιο «Να ζεις με ορμή τη ζωή σου και να ετοιμάζεσαι ήρεμα για τον θάνατο. Να είσαι έτοιμος να πεθάνεις κάθε στιγμή. Με επιθυμίες ανεκπλήρωτες». Ορθωμένο, να λέει: “ Αν ήταν κανείς εντελώς έτοιμος να πεθάνει, θα ήταν επίσης έτοιμος να ζήσει”. Ο Αξελός με την πορεία του απέδειξε ότι ήταν έτοιμος και για τα δύο.

Τον βλέπω να στέκεται στο άνοιγμα του Κόσμου, να διακτινίζεται στο σύμπαν, να κατασπείρεται στο άπειρο και συνεχώς να επανέρχεται με το αινιγματικό χαμόγελο του πλάνητα και με τρυφερή χειρονομία πρόσκλησης στην μεγάλη περιπλάνηση. Στην περιπλάνηση, η οποία δεν μπορεί παρά να συνεχίζεται όσο υπάρχει ανθρώπινη σκέψη.

Τον βλέπω σε συνεχή επικοινωνία με το αίνιγμα της τέχνης, το οποίο ξετυλίγεται σε μια κοινωνία «ανυπόφορα μέτρια και απατηλή», να μας προσκαλεί στο δρόμο προς τον κόσμο “που μας ανοίγεται και δεν μας ανοίγεται παρά μόνον αν του ανοιγόμαστε”. Να μας προσκαλεί να εισέλθουμε στο είναι “εν τω γίγνεσθαι της ολότητας, που ξετυλίγεται σαν το παιχνίδι του χρόνου”.

Τον βλέπω σε κίνηση αποχαιρετισμού, να συνεχίζει την πορεία στα δύσβατα του νου. Είναι ο στοχαστής, που ξέρει ότι για να υπάρχει το έργο του πρέπει να το μοιράζεται και αναγνωρίζει τον άνθρωπο ως “μεγάλο συμπαίκτη του παιχνιδιού του κόσμου, αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνον ο παίκτης, είναι επίσης ο “εμπαιζόμενος’, το άθυρμα”.

Τον βλέπω, να λέει ποιητικότατα: “Ομολογώ ότι έχω μια θεμελιακή νοσταλγία, εκείνη του μέλλοντος”, σαν Ιανό με τα πρόσωπα του στοχαστή και του ποιητή αδιάσπαστα, ισοβίως ταυτισμένα, ως σκεπτόμενο, εσαεί υπάρχοντα, γεννήτορα νέων και πάντα ανανεούμενων ιδεών.

Επίμετρο
Μάριος Μπέγζος

Κεντρική ιδέα του έργου του Κώστα Αξελού και θεμελιώδες βίωμα της ζωής του ήταν το άνοιγμα, δηλαδή η μετάβαση από το κλειστό σύμπαν στον ανοικτό κόσμο. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που η εκδήλωση τιμής και μνήμης στην γενέτειρά του Αθήνα, την 16η Μαρτίου 2010, περίπου σαράντα ημέρες μετά την απώλειά του, έχει ως εύστοχο τίτλο: «Μια σκέψη ανοιχτή και ερωτηματική». Είχα το συγκινητικό «προνόμιο» να πρωτοστατήσω την προετοιμασία και διενέργειά της εκδήλωσης, στην «Στοά του Βιβλίου» των Αρσακείων Εκπαιδευτηρίων. Γι’ αυτό και το βιβλίο μου για τον Κώστα Αξελό που πρωτοκυκλοφορήθηκε το 2002 από τις Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα» φέρει τον χαρακτηριστικό υπότιτλο: «Το Άνοιγμα της Σκέψης».

΄Αλλωστε και όχι τυχαία ούτε συμπτωματικά το τελευταίο κείμενο του Κώστα Αξελού τιτλοφορείται από τον ίδιο ως: «Το άνοιγμα στο επερχόμενο και το αίνιγμα της τέχνης» (Εκδόσεις Νεφέλη 2009). Δεν χρειάζεται βέβαια να υπενθυμίσουμε ότι το συστηματικότερο έργο του επιγράφεται «Ανοιχτή Συστηματική» (γαλλικά 1984, ελληνικά 1989).

Δεν είναι ανάγκη να επιχειρηματολογήσουμε για να δείξουμε ότι ζωή και σκέψη στον Κώστα Αξελό ήταν δυο όψεις μιας και της αυτής πραγματικότητας. Δικαίως ο Γάλλος βιογράφος του Ερίκ Αβιλάν υποτιτλίζει το βιβλίο του για τον Κώστα Αξελό ως «Βίος στοχαστικός – Βιωμένη σκέψη» (γαλλικά 1995, ελληνικά 1998).

Δεν ανήκει στην δική μας αρμοδιότητα να καταδείξουμε την σπουδαιότητα της έννοιας του ανοίγματος στην σκέψη του Κώστα Αξελού, αυτού του μεγάλου και όντως τελευταίου ΄Ελληνα στοχαστή διεθνούς εμβέλειας. Σε εμάς ανήκει το ταπεινό έργο να δείξουμε την σημασία του ανοίγματος στην ίδια την ζωή του Κώστα Αξελού.

Ως τώρα τα βιβλία του φιλοσόφου μας έδιναν το στίγμα της σκέψης του σε ένα συγκεκριμένο θέμα. Εδώ μιλά για πολλά θέματα, εκθέτει την οπτική του σε ζητήματα καίριας σημασίας, όπως η κοινωνία, ο άνθρωπος, ο έρωτας, ο θάνατος. Μιλά ως και για θέματα που έχουν απασχολήσει την προσωπική του ζωή. Απογράφει ψήγματα της προσωπικότητάς του. Και βέβαια τα λόγια του ενδιαφέρουν κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο.

Θεώρησα χρέος μου την δημοσιοποίηση της πλήρους απομαγνητοφώνησης της τελευταίας συνέντευξης του Κώστα Αξελού, ως παρακαταθήκη για τους επερχόμενους, ιδιαίτερα αυτήν την στείρα εποχή στην οποία ζει η πατρίδα μας, την γεμάτη με δυσκολίες στα όρια του τραγικού. Είναι ο ελάχιστος φόρος τιμής στα δύο χρόνια από τον θάνατό του.

Το βιβλίο περιέχει ολόκληρη την τελευταία συνέντευξη που μου παραχώρησε ο μεγάλος στοχαστής – με την συγκινητική φροντίδα της συντρόφου του Κατερίνας Δασκαλάκη – στις 5 Μαρτίου 2009, πριν φύγει οριστικά στις 4 Φεβρουαρίου 2010, σε ηλικία ογδόντα έξι ετών. Μέρος του υλικού αυτού (περίπου το ένα πέμπτο) είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό “Κ” της κυριακάτικης έκδοσης της εφημερίδας “Καθημερινή”, περιορισμένο σε έκταση για τις ανάγκες του περιοδικού, με εξαίρετες φωτογραφίες του Αλέξανδρου Αβραμίδη.

Στην εισαγωγή του βιβλίου, περιπλανιέμαι ανάμεσα στον απόηχο του «παιχνιδιού του κόσμου» και της «ποιητικότητας», έννοιες που αποτελούν καίριες συνισταμένες της σκέψης του μεγάλου φιλοσόφου.

Στο επίμετρο καταγράφονται συνοπτικά οι φιλοσοφικές θέσεις του Κώστα Αξελού. Την επιστημονικά δύσκολη αυτή εργασία ανέλαβε ο καθηγητής Συγκριτικής Φιλοσοφίας της Θρησκείας Μάριος Μπέγζος, ο οποίος επί χρόνια έχει ασχοληθεί με το έργο του Κώστα Αξελού.