Ο Γιώργος Δουατζής, κινούμενος από τη βαθειά εκτίμηση στο έργο του Λειβαδίτη και την αγάπη που τρέφει ο μαθητής για τον Δάσκαλο, θεώρησε ηθικό χρέος -όπως αναφέρει- την επιμέλεια και έκδοση αυτού του βιβλίου, με αφορμή τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων (1988-2018) από τον θάνατο του ποιητή, το έργο του οποίου αποτελεί θεμελιώδες κεφάλαιο στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το ποίημα το Γιώργου Δουατζή «Το χρέος», γραμμένο τον Οκτώβριο του 1990, με το οποίο κλείνει το βιβλίο αυτό. Παραθέτω κάποιους στίχους:

«Έτσι κύλησαν οι αιώνες 

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί 

να μετράμε μέρες και ποιήματα 

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά 

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

ήσυχοι αφού κάποιοι άλλοι 

τραγούδησαν γι’ αυτούς κι απόψε

πληρώνοντας το προαιώνιο χρέος

που θα εκκρεμεί την επόμενη, τη μεθεπόμενη

την κάθε των ανθρώπων νύχτα.»

Με αφορμή αυτή την υπέροχη, πολύπλευρη και εμπεριστατωμένη έκδοση, να πούμε ότι ο Τάσος Λειβαδίτης γεννημένος στην Αθήνα το 1922 και έχοντας χαραγμένα στην ψυχή του τα βιώματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου αγωνίζεται για πανανθρώπινα ιδανικά και για το όραμα της ειρήνης, της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Έγραψε: «Τα ζήσαμε όλα: το μίσος, την ταπείνωση, τη δόξα και τους φόβους της, τον έρωτα και τον εγωϊσμό του και πάνω απ’ όλα την τραχειά, αιώνια πείνα μας για την ελευθερία.»

«Τραγουδάω όλους εσάς που αντισταθήκατε

τραγουδάω τους άσπρους, τους μαύρους, τους κίτρινους

τραγουδάω την ελπίδα που δεν έχει χρώμα

τραγουδάω το αίμα που σ’ όλα τα γεωγραφικά σημεία είναι κόκκινο.

Με το λαρύγγι μου πεταμένο έξω φαρδύ, σαν προκυμαία

τραγουδάω την παγκόσμια αδερφοσύνη.»

Βασανιστήρια, εξορίες, φυλακίσεις, εκτελέσεις, πόνος, φόβος συνθέτουν το σκηνικό ενός αρρωστημένου κόσμου, διαβρωμένου από το χρήμα, την υποκρισία και τον παραλογισμό. Ένας ηθικά χρεωκοπημένος κόσμος, κατακερματισμένος και ασυνάρτητος, που βουλιάζει στις αντιφάσεις, στην ηδονή της ύλης, στο υπαρξιακό κενό. Μια πάσχουσα ανθρωπότητα. Η ποίηση, όμως, ως τέχνη επαναστατική και ύψιστη πολιτική πράξη και ο Τάσος Λειβαδίτης ως επαναστατικός ποιητής, την ώρα της κατάρρευσης του ονείρου αποκάλυψε το δαιδαλώδες εσωτερικό αδιέξοδο  και ανακάλυψε την οδύνη της ανθρώπινης ύπαρξης, που πηγάζει απ’ το απώτατο παρελθόν και δυστυχώς σημαδεύει το παρόν και το μέλλον μας. Επανάσταση για κείνον είναι η συγχώρεση, ο σεβασμός, η αξιοπρέπεια, η τραγικότητα του να γνωρίζει κάποιος τόσο βαθιά την αλήθεια της ήττας και συγχρόνως να την κρύβει από τον ίδιο του τον εαυτό προκειμένου να στηρίξει και να ορθώσει τον Άνθρωπο με άλφα κεφαλαίο. Η μοίρα κοινή για όλους, γι’ αυτό προβάλλει το μοιρασμένο ψωμί, τη συντροφικότητα, την αδελφοσύνη και την αγάπη. Περνάει από το εγώ στο εμείς. Και στο εμείς δικαιώνεται η ακέραιη αυθεντική ζωή.

Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της ποίησης του Λειβαδίτη, που επισημαίνεται και στο βιβλίο αυτό από τους αναλυτές του έργου του, είναι η σχέση του με τους νεκρούς συντρόφους. Διαφαίνεται μια σχέση αλληλοπροστασίας και αλληλοσυμπαράστασης. Οι νεκροί τον εμψυχώνουν και τον ευεργετούν, είναι ο φωτεινός φάρος του αγώνα, ο οποίος συνεχίζεται αδιαλείπτως μέσα σε διαφορετικές συνθήκες κάθε φορά. Η ζωή έχει σημαδευτεί από τον αγώνα. Και η ήττα είναι μέρος του. Οι νεκροί έχουν μια ιεροπρέπεια και μια καθολικότητα ως φορείς ιδεών και κήρυκες του οράματος ενός καλύτερου ευτυχισμένου κόσμου.

«Πάνω στα ματωμένα πουκάμισα των σκοτωμένων

εμείς καθόμασταν τα βράδια

και ζωγραφίζαμε σκηνές από την αυριανή ευτυχία του κόσμου.

Έτσι γεννήθηκαν οι σημαίες μας.»

Με την απλότητα της γραφής του, το φιλοσοφικό βάθος των εννοιών και την υψηλή αισθητική αποτυπώνει ως κήρυγμα ανατρεπτικό τη λύπη, την ήττα, τη μόνωση, τον διωγμό, την αθλιότητα, την αδικία, εξομολογείται την πικρή νύχτα, τα καρφιά του έρωτα, την απώλεια και εκεί πάνω στον Σταυρό του εξαγνίζεται και φωτίζεται ολόκληρος με το φως της αγιοσύνης και τότε θαρρείς πως σώζει την ανθρωπότητα ολάκαιρη. Η δημιουργία μιας τέτοιας μεγάλης ποίησης είναι πορεία προς τον Γολγοθά και συγχρόνως αντίσταση στον Γολγοθά.

«Θυμάμαι παιδί που έγραψα κάποτε τον πρώτο στίχο μου. 

Από τότε ξέρω ότι δε θα πεθάνω ποτέ –

αλλά θα πεθαίνω κάθε μέρα.»

Μέσα στα παραμελημένα, μικρά πράγματα και στη θνητότητα, γεννά την απεραντοσύνη και το ανώτερο νόημα της ζωής, την αρμονία, τη συμπόνια, την ευσπλαχνία, την ομορφιά και τις εκφράζει με μια αμείλικτη ειλικρίνεια, που συνταράζει τον αναγνώστη. Οι στίχοι του είναι γραμμένοι για τον λαό. Θυρωροί, νυχτοφύλακες, ρακοσυλλέκτες, υπηρέτριες, αλκοολικοί, τυφλοί, καταπιεσμένες γυναίκες, γέροι παραδέρνουν μέσα στη μοναξιά, τα πάθη, την απελπισία τους, ηττημένοι από τον ίδιο τους τον εαυτό πρωτίστως. Ο πολιτικοποιημένος στοχασμός του βαδίζει προς τον λαό με υπέρτατο σκοπό να διασώσει την ανθρωπιά.

«Γράφω για κείνους που δεν ξέρουν να διαβάσουν

για τους εργάτες που γυρίζουνε το βράδυ με τα μάτια κόκκινα απ’ την άμμο…

Γράφω για τους καρβουνιάρηδες, για τους γυρολόγους και τις πλύστρες.

Γράφω για σας 

αδέρφια μου στο θάνατο

σύντροφοί μου στην ελπίδα

που σας αγάπησα βαθειά κι απέραντα

όπως ενώνεται κανείς με μια γυναίκα.»

Από την περίοδο της πίστης, στην περίοδο της κρίσης κι έπειτα της ανάκαμψης, δεν παύει να είναι αληθινός, γνήσιος και κυρίως ταπεινός. Η ταπεινότητα έχει βάθος, μηδενίζει το Εγώ και την έπαρση του προσωπείου, κοιτάζει από κάτω προς τα πάνω αναζητώντας την πληρότητα, ενώ, αντιθέτως, η αλαζονεία έχει ελαφρότητα, είναι συνυφασμένη με τη ρηχότητα, την άγνοια και την πνευματική τύφλωση, κοιτάζει απαξιωτικά τους άλλους από πάνω προς τα κάτω. Ο ταπεινός δεν παραιτείται, αγωνίζεται και τρέφει την ψυχή του με φως, ενώ ο εγωιστής αρέσκεται στο είδωλο που έχει φτιάξει για τον εαυτό του και αδρανεί.

Με την έμφυτη ευαισθησία του και την ποιητική του ιδιοφυία ο Τάσος Λειβαδίτης μεταβαίνει φυσικά και αβίαστα από την αίσθηση του πραγματικού στην υπερβατικότητα, από τον θάνατο στην αθανασία, από την ενδοστρέφεια στην εξωστρέφεια, με μια γλώσσα αποκρυσταλλωμένων νοημάτων και ολοκληρωμένης εμπειρίας ζωής προσδίδοντας στην ποίησή του οντολογική διάσταση.

«Ήμουν τόσο μονάχος, που τα σκυλιά που με γαύγισαν στο δρόμο, ανέβαιναν τώρα μαζί μου στον ουρανό. Ήμουν τόσο μονάχος που όλα θα τέλειωναν στην αιωνιότητα.»

Αφοπλιστική αμεσότητα, γοητεία, πάθος, απέραντη τρυφερότητα, νοσταλγική προσήλωση στο απωλεσθέν. Τόσο εύθραυστος μέσα σ’ έναν κόσμο σκληρό και ευτελή. Όλα βυθισμένα στην πένθιμη βροχή ή στο κατάλευκο χιόνι της ματαιότητας και του χρόνου που έληξε ή έδυσε.

«Και τώρα μια μικρή τρύπα, σχεδόν αόρατη, απ’ όπου μπαίνει αθόρυβα κι ανέκλητα όλο το ψύχος της πιο μεγάλης ματαιότητας.»

«Κι αν συνεχίζω να ζω είναι γιατί δεν θέλω να λησμονήσω κι έκανα όρκο να φέρω ως το τέλος το πεπρωμένο μου.»

Αξίζει, επίσης, να επισημανθεί η δύναμη και η γοητεία των λέξεων του Τάσου Λειβαδίτη. Πρόκειται για έναν λόγο, που φέρει μια εσωτερική αλήθεια και συγχρόνως αυτοϋονομεύεται για να προβάλει το άρρητο. Μέσα από παύσεις και σιωπές, φοράει ο λόγος το ρούχο του ανεπαρκούς και αυτοακυρώνεται ηθελημένα, ώστε τελικά να πραγματωθεί. Το αληθινό νόημα των λέξεων βρίσκεται στο ανείπωτο, στο ανεκπλήρωτο και τα πάντα πραγματώνονται, όταν διαψευστούν και δεν θα ειπωθούν ποτέ. Ο λόγος πραγματώνεται, όταν απουσιάζουν τα πράγματα, ο χώρος, ο χρόνος, οι άλλοι, ο εαυτός, όταν αποσυνδεθεί από το βίωμα και την επιθυμία. Πρέπει να είναι κανείς βαθιά τραυματισμένος από το συγκεκριμένο και το ιστορικό για να αρθεί στο παράλογο, το φαντασιακό και να απεγκλωβιστεί από τον προσωπικό λαβύρινθο των λέξεων. Η λέξη είναι περιπλάνηση και αναμέτρηση με το βίωμα, όχι για να το καταγράψει αλλά για να λυτρωθεί απ’ αυτό κατανοώντας το στη σιωπή: «Κι ίσως θα πρέπει να χαθείς ολότελα για να μάθεις κάποτε ποιος είσαι».

Η μαγεία της λέξης έγκειται στο γεγονός, ότι είναι τόπος συνάντησης με τον εαυτό μας, όπου το τοπίο είναι θολό, σαν παραπλάνηση ή αυταπάτη ή σύγχυση που οδηγεί στον εκτροχιασμό. Και την ώρα του εκτροχιασμού η λέξη αποκτά το πραγματικό νόημά της και ναυαγεί ή βυθίζεται στη νύχτα για να βρει την προοπτική της και να αυτοεκπληρωθεί: «Κι όχι, δεν παραλογίζομαι, φίλοι μου, αλλά είναι η μαγεία που έχουν οι λέξεις όταν δεν θέλουν να πουν τίποτα, όπως και το παράδοξο αυτό ταξίδι μας  μέσα  στον κόσμο δε θά ‘χε καμιά σημασία αν ήταν αληθινό».

            Στην έκδοση αυτή (αλφαβητικά):

• Ο Χρίστος Αλεξίου τέως Lecturer της Νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, μας παρουσιάζει με ανάγλυφο τρόπο, πώς βίωσε ο Τάσος Λειβαδίτης ψυχοσυναισθηματικά και πνευματικά το ιστορικό γίγνεσθαι από τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κι έπειτα και πώς εξέφρασε ποιητικά την τραγωδία της μεταπολεμικής ανθρωπότητας.
• Ο ποιητής, πεζογράφος, κριτικός, μεταφραστής, καθηγητής φιλόλογος Κώστας Γεωργουσόπουλος, τονίζει για τον ποιητή, ότι, παρ’ όλη τη μεγάλη στροφή στο ποιητικό του στίγμα, δεν έπαψε ποτέ να είναι πολιτικός ποιητής, να «ασκεί εποχή» διεισδύοντας στον πυρήνα της αλήθειας μέσα από την τραγικότητα του ηρωισμού του ή και τον ηρωισμό της τραγικότητάς του.
• Ο ποιητής, πεζογράφος και δημοσιογράφος Γιώργος Δουατζής,μας εξομολογείται τη γνωριμία του και την πολύχρονη φιλία του με τον «Άγιο της Ποίησης» φωτίζοντας μέσα από περιστατικά και γεγονότα-σταθμούς τη μεγαλοψυχία και την ταπεινότητα της προσωπικότητάς του.
• Ο Μίκης Θεοδωράκης, συνθέτης, συγγραφέας, πολιτικός, ακτιβιστής επικεντρώνεται στο ιστορικό της μελοποίησης των στίχων του Λειβαδίτη και της δημιουργικής τους συνεργασίας. «Μάνα μου και Παναγιά», «Δραπετσώνα», «Βρέχει στη φτωχογειτονιά»…
• Η ομότιμη καθηγήτρια της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σόνια Ιλίνσκαγια υπογραμμίζει τη δύναμη και την εμβέλεια της δημιουργίας και την οντολογική απεραντοσύνη της ποίησης του Λειβαδίτη, ως αντίσταση στις απώλειες, στις ρωγμές, στη ματαιότητα και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
• Ο Σπύρος Κατσίμης, ποιητής, δημοσιογράφος και ζωγράφος επισημαίνει τη μοναχική και ηρωική πορεία του ποιητή ενάντια στην ισοπέδωση και μας αναφέρει χαρακτηριστικούς διαλόγους με τον ποιητή στον προθάλαμο του νοσοκομείου λίγο πριν τη μοιραία εγχείριση.
• Ο ποιητής, δοκιμιογράφος και εκδότης Κώστας Κρεμμύδαςμε μια βαθυστόχαστη ανάλυση αναδεικνύει την ποιητική ιδιοφυΐα του Τάσου Λειβαδίτη και την επαναστατικότητα της τέχνης του.
• Ο ποιητής και δοκιμιογράφος Γιώργος Μαρκόπουλοςκαταγράφει τις λέξεις-έννοιες-κλειδιά και τα θέματα-άξονες του έργου του Τάσου Λειβαδίτη, που αποδεικνύουν τη μεγαλόπνοη σκέψη, την πληθωρική έμπνευση και το ταλέντο του ποιητή.
• Ο πρώην αναπληρωτής καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Απόστολος Μπενάτσηςμας παραθέτει ένα πλήρες βιογραφικό – εργογραφία του ποιητή και αναφέρεται στο αγωνιστικό συντροφικό όραμα του ποιητικού υποκειμένου. Στέρηση, δοκιμασία, πίστη στη μελλοντική δικαίωση.
• Ο Τίτος Πατρίκιος, ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής, μας μιλά για τους έρωτες, το όνειρο της επανάστασης, τις ενοχές και το πάθος του Τάσου Λειβαδίτη για κάθε ποίημα νέου ανθρώπου που έπεφτε στα χέρια του.
• Ο ποιητής και ψυχίατρος Μανόλης Πρατικάκηςμε τρόπο λιτό και δωρικό μας εξιστορεί λεπτομερώς την άνιση μάχη του ποιητή στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο της Αθήνας, όπου άφησε την τελευταία του πνοή και μας μεταφέρει όλο το κλίμα της αγωνίας των γιατρών και του πόνου των φίλων του.
• Ο σκηνοθέτης Σταύρος Στρατηγάκοςμας εξομολογείται τα ανεξίτηλα στιγμιότυπα που έζησε με τον Τάσο Λειβαδίτη και τον σημάδεψαν κατά τα γυρίσματα του τηλεοπτικού αφιερώματος, το οποίο σκηνοθέτησε.
• Η Έλλη Φιλοκύπρου, καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε του ΕΚΠΑ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην επικοινωνιακή δύναμη, στη μαγεία και στην περιπέτεια των λέξεων του ποιητικού λόγου του Λειβαδίτη.
• Στην έκδοση αυτή περιλαμβάνονται, επίσης, το ποίημα τουΓιάννη Ρίτσου (1909-1990) «Στον αδελφό μου Τάσο Λειβαδίτη», το οποίο έγραψε έναν χρόνο μετά τον θάνατο του αδελφικού του φίλου, καθώς και απομαγνητοφωνημένα κείμενα του ποιητή, πεζογράφου και δοκιμιογράφουΝικηφόρου Βρεττάκου (1912-1991), του ποιητή και μεταφραστή Κώστα Κουλουφάκου (1924-1994), και του ποιητή, μεταφραστή, δημοσιογράφου Γιώργου Παπαλεονάρδου (1916-1986).

            ΕιπανΚλείνοντας αυτή την παρουσίαση να δώσουμε θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές για το παρόν πόνημα, που αποτελεί σημαντικό βοήθημα σε όσους θέλουν να μελετήσουν περαιτέρω την ανεξάντλητη γραφή του Λειβαδίτη και στις νεώτερες γενιές, που θέλουν να ξεδιψάσουν με το νερό της ποίησης και του ευ ζην.

Ο λόγος του ποιητή προφητικός:

«Κι όταν πεθάνω και δε θά ‘μαι ούτε λίγη σκόνη πια μέσα στους δρόμους σας

τα βιβλία μου, στέρεα κι απλά

θα βρίσκουν πάντοτε μια θέση πάνω στα ξύλινα τραπέζια

ανάμεσα στο ψωμί 

και τα εργαλεία του λαού.»

Ο Γιώργος Δουατζής έχει κάνει κάτι πολύ επίπονο και με μεγάλη αξία, έχει συγκεντρώσει κι έχει επιμεληθεί με ιδιαίτερα επιτυχημένο τρόπο κείμενα δικά του αλλά και των Χρίστου Αλεξίου, Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Γεωργουσόπουλο, Μίκη Θεοδωράκη, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρου Κατσίμη, Κώστα Κουλουφάκου, Κώστα Κρεμμύδα, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Γιώργου Παπαλεονάρδου, Τίτου Πατρίκιου, Μανόλη Πρατικάκη, Γιάννη Ρίτσου, Σταύρου Στρατηγάκη και Έλλης Φιλοκύπρου, τα οποία αναφέρονται τόσο στον ίδιο τον ποιητή όσο και στο έργο του κι έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικό βιβλίο σε συνεργασία με τις εκδόσεις Στίξις.             Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδεικνύεται ο Τάσος Λειβαδίτης ως ολότητα, σκιαγραφείται ο ποιητής που δε δίστασε να θέσει τον εαυτό του μπροστά στο τίμημα που έπρεπε να πληρώσει για να αποτυπώσει με λέξεις δύσκολες τις σκέψεις και την εποχή του, ο άνθρωπος που είχε όνειρα αλλά κι αδυναμίες, ο επαναστάτης κι ο φιλόσοφος που έκανε τρόπο ζωής τα πιστεύω του. Αν και το βιβλίο αυτό, όπως όλα τα βιβλία, δεν έχει ψυχική υπόσταση, θεωρούμε πως, με τη φροντίδα με την οποία το ετοίμασε ο Γιώργος Δουατζής, είναι γεμάτο με την ψυχή δύο αντρών, του ποιητή στον οποίο αναφέρεται αλλά και στον επιμελητή του!

Τα κείμενα δεν είναι μόνο κριτικά, πολλά είναι προσωπικές μνήμες των γραφόντων, είναι γνώμες και απόψεις που ολοκληρώνουν το παζλ της σύνθεσης της προσωπικότητας του Λειβαδίτη. Άλλα μικρά, άλλα μεγάλα, όλα όμως είναι προσεγμένα κι εστιάζουν σε κάποιο σημείο της ζωής ή του έργου του ποιητή σκιαγραφώντας ένα κομμάτι του εσωτερικού του κόσμου. Μπήκαμε στον πειρασμό να ξεχωρίσουμε κάποια από αυτά και να κάνουμε αναφορά εδώ, στην κατάθεση των σκέψεών μας γι’ αυτό το βιβλίο, αλλά η ψύχραιμη δεύτερη σκέψη μας απέτρεψε διότι τούτο θα ήταν ένα σοβαρό ολίσθημα εκ μέρους μας. Κι έτσι θαρρούμε πως πρέπει ο αναγνώστης να δει αυτή την έκδοση, ως μια ολότητα που κάθε κείμενο αποτελεί ένα ξεχωριστό μεν κομμάτι αλλά όλα μαζί συνθέτουν τον πίνακα στον οποίο πρωταγωνιστεί ο Τάσος Λειβαδίτης.

Στον επιμελητή της έκδοσης, τον Γιώργο Δουατζή δεν αξίζει ένα πολύ μεγάλο μπράβο μόνο για την επίπονη κι εξόχως σημαντική δουλειά που έχει κάνει, αλλά κυρίως γιατί -ηθελημένα θεωρούμε- άνοιξε ένα νέο μονοπάτι στις εκδόσεις βιβλίων, ένα μονοπάτι που στηρίζεται πάνω σε δύο σημαντικά θεμέλια. Την αγάπη για τη λογοτεχνία και τη σοβαρότητα και την ευαισθησία με την οποία οφείλει να στοιχειοθετείται κάθε έκδοση αυτού του επιπέδου.

[…]

Πάνω στὰ ὑγρὰ τσαλακωμένα σεντόνια μαραίνονταν τὸ γέλιο
τῶν ἀγέννητων παιδιῶν…
καὶ σμίγουν καὶ χωρίζουν οἱ ἄνθρωποι
καὶ δὲν παίρνει τίποτα ὁ ἕνας ἀπ᾿ τὸν ἄλλον.

Γιατί ὁ ἔρωτας εἶναι ὁ πιὸ δύσκολος δρόμος νὰ γνωριστοῦν.

Γιατί οἱ ἄνθρωποι, σύντροφε, ζοῦν ἀπὸ τὴ στιγμὴ
ποῦ βρίσκουν μιὰ θέση
στὴ ζωὴ τῶν ἄλλων.

Καὶ τότε κατάλαβες γιατί οἱ ἀπελπισμένοι
γίνονται οἱ πιὸ καλοὶ ἐπαναστάτες.

[…]

 (Από τη Συμφωνία ἄρ. 1 του Τάσου Λειβαδίτη)

Πηγή: tovivlio.net

(Δημήτρης Ραυτόπουλος)

Διάλεξα την παραπάνω θέση του Δημήτρη Ραυτόπουλου για τον Τάσο Λειβαδίτη, επειδή νομίζω περισσότερο από κάθε τι άλλο που γράφτηκε γι’ αυτόν τον μέγιστο ποιητή δίνει το ακριβές στίγμα της παρουσίας του. Γιατί δεν είναι μόνο το ταλέντο της γραφής που αναδεικνύει το μέγεθος της ποιητικής φωνής. Περισσότερο ακόμη είναι η ψυχική δύναμη που ετοιμάζει τον ποιητή να μπορεί να μιλά όταν πρέπει, χωρίς να υπολογίσει το τίμημα που θα πληρώσει, χωρίς να νοιαστεί για τους ολιγόψυχους που θα τον καταδικάσουν -ξένους και δικούς-  δίχως να αδειάσει από μέσα του ούτε στο ελάχιστο το σθένος της φωνής του, αν η ώρα και η στιγμή τον καλεί σε εγρήγορση. Και είναι αλήθεια ότι ο Λειβαδίτης βρέθηκε σε δύσκολες εποχές, αναμετρήθηκε μαζί τους και ξεχώρισε.

Κι έρχονται τώρα οι εκδόσεις Στίξις να συγκεντρώσουν γνώμες και  μνήμες, κείμενα προσωπικά (τα περισσότερα) παρά κριτικά, που αναδεικνύουν το πρόσωπο του ποιητή και του ανθρώπου, στην επέτειο των τριάντα χρόνων από τον θάνατό του.

Πίσω από τη σύναξη των εκλεκτών προσώπων που μιλούν για τον ποιητή διακριτή η φροντίδα -η αγάπη κυρίως- του Γιώργου Δουατζή για τον δάσκαλο και φίλο του. Μάζεψε τα λόγια και την αγάπη τους για τον ποιητή σε μικρά ή εκτενέστερα κείμενα, κάποια από παλαιότερη έκδοση, κάποια πρόσφατα. Διαβάζουμε τα ονόματα: Χρίστος Αλεξίου, Νικηφόρος Βρεττάκος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργος Δουατζής, Μίκης Θεοδωράκης, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρος Κατσίμης, Κώστας Κουλουφάκος, Κώστας Κρεμμύδας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Απόστολος Μπενάτσης, Γιώργος Παπαλεονάρδος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, Σταύρος Στρατηγάκης, Έλλη Φιλοκύπρου (τα σύντομα βιογραφικά τους υπάρχουν στο τέλος αυτής της προσεγμένης έκδοσης).

Διαβάζοντας τα κείμενα του βιβλίου σχηματίζεται η μορφή του Λειβαδίτη απολύτως συμπληρωματική της εικόνας που έχουμε γι’ αυτόν μέσα από τα ποιήματά του. Προσωπικές στιγμές, λόγια του αποθησαυρισμένα στη μνήμη των φίλων του, το πώς και το γιατί πίσω από το έργο του. Πολλά από αυτά είναι βιωματικά, ικανά έτσι να δώσουν το αίσθημα της μέθεξης με τη σκέψη ενός ποιητή από τους λίγους που μπόρεσαν να αγγίξουν την ψυχή του αναγνώστη. Κι αυτό γιατί γνώριζε το πώς ένα μήνυμα γίνεται στίχος λιτός και πλήρης, το πώς φθάνει να γίνει γνώριμος λόγος στη συλλογική μνήμη της μιας γενιάς μετά την άλλη. Κι ας ένιωθε ο ίδιος μια πίκρα μέσα στην εύλογη   απορία του, όπως μας μεταφέρει ο Σπύρος Κατσίμης στη δική του θύμηση από τον ποιητή:

«Έχω εντυπωσιαστεί» μου είπε σιγά και με ανάμεικτα αισθήματα, «εδώ πέρα όλοι με γνωρίζουν. Γιατροί, νοσοκόμοι, περαστικοί, με πλησιάζουν για να μου σφίξουν το χέρι, να μου ευχηθούν και να με συγχαρούν θερμά για τα τραγούδια μου. Είναι καταπληκτικά, μου λένε, υπονοώντας φυσικά τα ποιήματα που μου μελοποίησε θαυμάσια ο Θεοδωράκης». Και πρόσθεσε με θλίψη, δυναμώνοντας τη φωνή του: «… Αλλά, για πες μου, από το έργο μιας ολόκληρης ζωής, αυτά μόνο γνωρίζουν;»

Πολλά θα μπορούσα να ξεχωρίσω από τα κείμενα του βιβλίου. Θα μείνω όμως σε κάτι από την κατάθεση του Κώστα Κρεμμύδα. Πιο πολύ γιατί τολμά να πει μια αλήθεια και να βάλει κάποια πράγματα στη θέση τους.

«Εκτοπίζοντας πλέον σαφώς τον υπερβολικά αναλυτικό Γιάννη Ρίτσο, ακόμη και τον κοσμοπολίτη Σεφέρη, ο Λειβαδίτης μαζί με τους Καβάφη και Καρυωτάκη φαίνεται να κερδίζουν στη χώρα μας και τη μάχη του 21ου αιώνα. Ίσως κάποιοι να θεωρήσουν ακραία τη θέση αυτή ή ακόμη και αιρετική για τη συμπόρευση του Τάσου Λειβαδίτη με τον Καβάφη (αφήνω την περίπτωση του Καρυωτάκη καθόσον συνηθισμένοι οι αποκλεισμοί του κατά καιρούς) και τη συνακόλουθη εκτόπιση των άλλων μεγάλων. Ωστόσο, όσοι νομίζουν ότι ο Λειβαδίτης ήταν μόνο ο… στιχουργός των τραγουδιών του Μίκη, ας ψάξουν περισσότερο τα ποιητικά κιτάπια για να βρουν τον θησαυρό των ποιημάτων του. Κι ας αποτελέσει το βιβλίο αυτό μια αφορμή για να ανακαλύψουν, έστω καθυστερημένα, έναν από τους μέγιστους ποιητές μας. Για την ευαισθησία της σκέψης του, για την αυθεντική επαναστατική του ψυχή, που ουδέποτε χρειάστηκε ηχηρά συνθήματα και (πολύ περισσότερο) κομματικές επιβεβαιώσεις. Ένας χαμηλόφωνος ποιητής / εργάτης του λόγου, που βίωσε την ήττα μιας γενιάς αλλά είχε την ενάργεια της σκέψης να τοποθετήσει σωστά την έννοια του ηττημένου μέσα του και να δει τη λειτουργία της Τέχνης (μαζί και της επανάστασης) στη σωστή της βάση:

Από μαχητές είχαμε μετατραπεί σε πιστούς. Και τότε φυσικά ένιωσε ο καθένας την προσωπική ήττα μέσα του. […] κι η τέχνη απ’ τις ουσιαστικές λειτουργίες της ανθρώπινης συνείδησης, καταγωγική αιτία και αποστολή της έχει να μας μεταμορφώσει, με την πλατύτερη σημασία της λέξης: να μας ευαισθητοποιήσει […] Τ’ απώτερα  αποτελέσματα της λειτουργίας της αληθινής τέχνης είναι, κατά τη γνώμη μου, το ίδιο πάντοτε επαναστατικά». 

(απόσπασμα από άρθρο του Λειβαδίτη, αποθησαυρισμένο και αυτό σε ένα από τα κείμενα του βιβλίου)

Να επισημάνω ακόμη το πολύ συγκινητικό κείμενο του Μανόλη Πρατικάκη, το αναφερόμενο στις τελευταίες ώρες του Λειβαδίτη στο νοσοκομείο και τις ατελέσφορες προσπάθειες να τον σώσουν. Έμεινα πιο πολύ στα πιο προσωπικά κείμενα ξεχωρίζοντάς τα από τα υπόλοιπα πολύ ενδιαφέροντα που αφορούν την παρουσία του ποιητή στα γράμματα (η τεκμηριωμένη άποψη της Ιλίνσκαγια για παράδειγμα) ή την πολιτική παρουσία του (η αναλυτική κατάθεση του Απόστολου Μπενάτση). Ίσως γιατί αυτό που περισσότερο λείπει για να συμπληρωθεί ψηφίδα την ψηφίδα η εικόνα του ποιητή δεν είναι ακόμη μια κρίση για το έργο του αλλά κάποιες προσωπικές μαρτυρίες για το ποιος αληθινά ήταν αυτός. Στην υπόθεση, λοιπόν, αυτή συνεισφέρει τα μέγιστα η παρούσα έκδοση.

Κλείνοντας θέλω να κάνω μια ιδιαίτερη μνεία σε δύο ποιητικές καταθέσεις (άλλωστε ο ποιητής ως συνολική έννοια είναι το θέμα του βιβλίου). Η πρώτη προέρχεται από τον επιμελητή της έκδοσης (κατ’ ουσίαν τον εμπνευστή και δημιουργό της), τον Γιώργο Δουατζή:

[…]

Έτσι κύλησαν οι αιώνες

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί

να μετράμε μέρες και ποιήματα

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

[…]

 Η ουσία της σκέψης του Λειβαδίτη, η αντιμετώπιση της ποίησης, η Ποιητική του θα λέγαμε, μέσα από τα λόγια ενός συνοδοιπόρου και συνεχιστή στην ίδια ποιητική πορεία.

Η δεύτερη ποιητική κατάθεση από τον Γιάννη Ρίτσο, που καταγράφει την απορία του, εύλογη και εύστοχη για όποιον αγάπησε τον ποιητή:

[…]

Όμως την πίκρα τη δική μας ποιος θα τη λογαριάσει

έτσι που μείναμε έρημοι μπροστά στην πιο κλεισμένη

πόρτα;

Από τον ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Αφιερωμένος στη μνήμη του Τάσου Λειβαδίτη, για τα είκοσι χρόνια από το θάνατό του, είναι ο κομψός τόμος που κυκλοφόρησε προ ολίγου καιρού από τις εκδόσεις «Κέδρος».

Ο τόμος, του οποίου την επιμέλεια έχει ο Γιώργος Δουατζής, περιλαμβάνει φωτογραφίες χειρογράφων του ποιητή, ανέκδοτες φωτογραφίες του ίδιου, απάνθισμα από το έργο του, ένα ποίημα του Γιάννη Ρίτσου και απομαγνητοφωνημένα κείμενα του Κώστα Βρεττάκου και του Κώστα Κουλουφάκου. Δημοσιεύονται, επίσης, κείμενα των Τίτου Πατρίκιου, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Γ. Δουατζή, Μανόλη Πρατικάκη και Δημήτρη Τσαλαπάτη.

Όλα τα κείμενα έχουν κάτι ουσιαστικό να καταθέσουν για τον ποιητή και την πορεία του: κάποια παραμένουν στην περιοχή της μαρτυρίας, προσφέροντας στοιχεία για τη ζωή του και τη στάση του, και φωτίζουν σημαντικές πλευρές της προσωπικότητάς του. 

Κάποια άλλα, πάλι, κοιτάζουν προς τη μεριά του ποιητικού του κόσμου και εξηγούν τη γλώσσα και τη λειτουργία των συμβόλων του. Κρατώ το λόγο του Μαρκόπουλου για τον Λειβαδίτη, που «συνειδητά στερήθηκε τον άρτον τον επιούσιον (το αντίδωρο της επίγειας δόξας του), για χάρη της ποίησης και μόνον, αφού στο βάθος, από πολύ νέος, ήξερε καλά ότι στο τέλος μόνον αυτή μένει για να μας παρηγορήσει, εκεί που όλα τα άλλα τα βυθίζει κάποτε η φοβερή ματαιότητα και τα εξομοιώνει η καταλυτική δύναμη του χρόνου».

21/12/2008

The post Συλλογικά first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]> https://douatzis.gr/2014/01/16/poiitis-esostrefeia/ Thu, 16 Jan 2014 13:17:40 +0000 https://douatzis.gr/site/index.php/2014/01/16/%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%b7%cf%84%ce%ad%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-%ce%b9%ce%b4%ce%b9%cf%89%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae-%ce%b5%cf%83%cf%89%cf%83%cf%84%cf%81%ce%ad%cf%86%ce%b5%ce%b9%ce%b1-13-09-2011/ του Γιώργου Δουατζή

Η Ποίηση δεν είναι μια απλή καταγραφή όσων συναισθηματικά και μόνον συμβαίνουν “εντός” του ποιητή. Η Ποίηση δεν έχει σκοπό την περίτεχνη χρησιμοποίηση λέξεων που χαρίζουν αισθητική απόλαυση χωρίς περιεχόμενο.

 Δύο Λόγια για το Βιβλίο

Δείγμα γραφής

 Είπαν Έγραψαν

The post Λειβαδίτης – 2017 first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]> https://douatzis.gr/2013/12/27/leivaditis-vivlio/ Fri, 27 Dec 2013 21:18:28 +0000 https://douatzis.gr/site/index.php/2013/12/27/%ce%bb%ce%b5%ce%b9%ce%b2%ce%b1%ce%b4%ce%af%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%b4%cf%8d%ce%bf-%ce%bb%cf%8c%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%af%ce%bf/ Tο συλλογικό έργο Τάσος Λειβαδίτης – Ο Ποιητής, το έργο, η ζωή του, είναι το 27ο βιβλίο μου. Με τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από τον θάνατο του Τάσου Λειβαδίτη, η έκδοση αυτή ήταν χρέος μου να υπάρχει. Είναι το ελάχιστο που θα μπορούσα να κάνω ως ελάχιστη ανταπόδοση των όσων μας πρόσφερε ο υπέροχος άνθρωπος και ποιητής, […]

Tο συλλογικό έργο Τάσος Λειβαδίτης – Ο Ποιητής, το έργο, η ζωή του, είναι το 27ο βιβλίο μου. Με τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από τον θάνατο του Τάσου Λειβαδίτη, η έκδοση αυτή ήταν χρέος μου να υπάρχει. Είναι το ελάχιστο που θα μπορούσα να κάνω ως ελάχιστη ανταπόδοση των όσων μας πρόσφερε ο υπέροχος άνθρωπος και ποιητής, αλλά και της επί δεκαετίες τιμητικής για μένα φιλίας του. 

Στην επέτειο των είκοσι χρόνων από τον θάνατό του το 2008, είχα επιμεληθεί και είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Κέδρος το βιβλίο υπό τον τίτλο Τάσος Λειβαδίτης, Συνομιλία με τον Νυχτερινό επισκέπτη, εύστοχο τίτλο που είχε προτείνει τότε ο ποιητής Γιάννης Κοντός. Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας, αποτελεί μια πολύ πιο εμπλουτισμένη και αναθεωρημένη έκδοση, με εννέα επί πλέον ανθρώπους των Γραμμάτων μας να κάνουν πολύτιμες αναφορές στον ποιητή, τη ζωή και το έργο του.

Μέρος του υλικού αυτής της έκδοσης (Βρεττάκος, Κουλουφάκος, Παπαλεονάρδος) προέρχεται από τις τηλεοπτικές εκπομπές της ΕΡΤ Τέχνη και πολιτισμός του Σπύρου Κατσίμη σε σκηνοθεσία Σταύρου Στρατηγάκου και Οι Ποιητές μας – Τάσος Λειβαδίτης με επιμέλεια δική μου σε σκηνοθεσία Λίλας Κουρκουλάκου και από ραδιοφωνικά αφιερώματα που είχα κάνει στην ΕΡΑ και στον Αθήνα 984. Τα υπόλοιπα κείμενα αποτελούν ευγενική προσφορά των συγγραφέων, τους οποίους και ευχαριστώ πολύ για την πολύτιμη συνεισφορά. 

Πρόκειται για μία έκδοση όπου δεκαεπτά άνθρωποι των Γραμμάτων καταθέτουν την ιδιαίτερη ματιά τους για το έργο, τη ζωή, την προσωπικότητα, και τις τελευταίες στιγμές του μεγάλου μας ποιητή, αναλύουν τη σημασία της δημιουργίας του, αποκαλύπτουν γεγονότα και άγνωστες πτυχές της ζωής του. Ο αναγνώστης θα βρει επίσης πολλά ανέκδοτα στοιχεία για σημαντικές στιγμές της ζωής του ποιητή, οι οποίες συνθέτουν το πορτραίτο του, καθώς και βιογραφία και πλήρη εργογραφία.

Γράφουν (αλφαβητικά): Χρίστος Αλεξίου, Νικηφόρος Βρεττάκος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργος Δουατζής, Μίκης Θεοδωράκης, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρος Κατσίμης, Κώστας Κουλουφάκος, Κώστας Κρεμμύδας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Απόστολος Μπενάτσης, Γιώργος Παπαλεονάρδος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, Σταύρος Στρατηγάκος, Έλλη Φιλοκύπρου.

The post Λειβαδίτης – Δύο λόγια για το βιβλίο first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>

Ο Λειβαδίτης ήταν ταπεινός με όλη τη μεγαλοσύνη της έννοιας αυτής. Κι όσοι μικρόψυχοι προσπάθησαν να τον μειώσουν, αγνοούσαν ότι δεν μπορεί ποτέ να ταπεινωθεί ένας επί της ουσίας ταπεινός άνθρωπος. Νομίζω ότι ο Λειβαδίτης ήταν από φιλοσοφικά επιλεγμένη θέση ταπεινός. Ένιωθε μια σε βάθος ελευθερία. Οι πικρίες του δεν είχαν να κάνουν με μικροψυχίες, αλλά με την επίγνωση του τραγικού της ανθρώπινης μοίρας. Είχε φύγει από καιρό από τον μικρόκοσμό μας. Είχε κατακτήσει την ελευθερία που δίνει η επίτευξη του στόχου «να μη θέλεις να αποδείξεις τίποτα στον εαυτό σου, ούτε σε κανέναν άλλο». Και αυτή η άρνηση της επιβεβαίωσης της ύπαρξης, αποτελεί την πιο βαθιά κατάφαση ταπεινοσύνης. Ο μέγας ταπεινός, ο άγιος Λειβαδίτης, δεν έπαψε να ισοπεδώνει ενσυνείδητα το εγώ του, υπήρξε πολυδιάστατα με την Ποίησή του, και με το οριστικό φευγιό του υψώθηκε στην αθανασία. Και πώς ήταν δυνατό να γίνει αλλιώς, όταν μπορεί και κάνει την εξαίσια υπέρβαση βίωμα: «…γι’ αυτό και μέσα σε κάθε ζωή / υπάρχει πάντα κάτι πιο βαθύ / απ’ τον εαυτό της / – η ζωή των άλλων».

The post Συλλογικό – Mονόλογοι Συγγραφέων – 2015 first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>