Όποιος είχε την τύχη να συνομιλήσει με τον Κώστα Αξελό, εντυπωσιαζόταν από την ποιητικότητα του λόγου του και αντιλαμβανόταν ότι ο Αξελός, προσέδιδε στην Ποίηση μια ευρύτατη διάσταση, αυτήν της κοσμικής διάχυσης της δημιουργίας. Ο Ποιητής είναι Δημιουργός.

Στο έργο του Κώστα Αξελού η Ποίηση είναι διάχυτη και η ποιητικότητα πανταχού παρούσα. Όταν του το είπα, μου απάντησε με εμφατική κατάφαση: * “Αναμφισβήτητα. Διότι η λέξη ποίηση προέρχεται από το ποιώ, είναι ο τρόπος που εμφανίζονται τα πράγματα έτσι όπως κι εγώ τα λέω και τα πράττω. Η ποίηση η ίδια, η ποίηση η ανθρώπινη, υπακούει και μπορεί να επικοινωνήσει με την ποιητικότητα του κόσμου, του χωρο-χρονικού Ανοίγματος”.

Κατά τον Αξελό, το Άνοιγμα δεν μπορεί να υπάρξει παρά με βασικό μοχλό την Ποίηση. Λέει ο ίδιος: “Η εποχή μας έχει πέσει χαμηλά και η φιλοσοφία ζει το τέλος της. Οι ιδεολογίες πεθαίνουν γενικευόμενες. Μετά τις ιδεολογίες και τη φιλοσοφία, υπάρχει χώρος για μια ανοιχτή ποιητική σκέψη. Με την ποίηση και με τη σκέψη ο άνθρωπος μπορεί να ανοιχτεί στη φύση, στην τεχνική και στο περιπλανώμενο παιχνίδι επάνω σε έναν ληξιπρόθεσμο πλανήτη”.

Ο Αξελός τόλμησε τη νοηματική σύνδεση των δύο ξεχωριστών, αλλά τόσο συγγενών οντοτήτων, Ποίησης και Φιλοσοφίας. Είπε: “Οι μεγάλοι φιλόσοφοι, οι μεγάλοι στοχαστές όπως ο Ηράκλειτος, ο Πλάτων, ο Χέγκελ, ο Νίτσε, ο Χάιντεγκερ είχαν συγχρόνως και μεγάλο ποιητικό άνοιγμα. Στην κορυφή της δοκιμής ενός έργου, η ποιητικότητα συναντάει τη στοχαστικότητα”. Άλλωστε, Ποιητής και φιλόσοφος έχουν αντικείμενο τον άνθρωπο, τη ζωή, τον κόσμο. Και οι δυο έχουν κινητήρια δύναμη τα αναπάντητα γιατί και βυθίζονται στην δημιουργία. Ο φιλόσοφος εξετάζει την ανθρώπινη οντότητα ως όλον. Η Ποίηση εδράζεται στο ανθρώπινο όλον, στην αγωνία για τον διπλανό, διαλογίζεται με τον εαυτό, με τον άλλο, με την κοινωνία, με τον κόσμο. Μέσα από αυτόν τον διάλογο αναζητά την αλήθεια, χωρίς να κρύβει την αγωνία αυτής της αναζήτησης, αναδεικνύοντας και το οδύνη αυτής πορείας. Οδύνη, όχι άμοιρη του μεγαλύτερου φόβου του Αξελού που ήταν “το στέγνωμα της ψυχής και της σκέψης”.

Είπε ο Αξελός: “Σήμερα υπάγουμε την ποίηση σε ένα τομέα της λογοτεχνίας, ενώ αυτή η ποίηση δεν είναι εκείνη που με ενδιαφέρει. Με ενδιαφέρει η ποίηση που ξεφεύγει από όλα τα όρια και κυρίως σε μεγάλους ποιητές, στους δύο μεγαλύτερους ποιητές των μοντέρνων εποχών, στον Χέλντερλιν και στον Ρεμπώ, εκεί που η ποίηση φτάνει σε ένα ύπατο σημείο και συντρίβεται, συντρίβοντας συγχρόνως τον ποιητή της”. Κορυφαία πιστοποίηση αυτή η κορύφωση και η συντριβή. Στο ύπατο σημείο της, η Ποίηση, αυτή που ξεφεύγει από όλα τα όρια, συντρίβεται και συντρίβει συγχρόνως τον ποιητή της. Σκέψη, που μόνον ένας φιλόσοφος θα μπορούσε να συλλάβει, φράση που μόνον ένας ποιητής θα μπορούσε να νιώσει και να εκστομίσει.

Ο Αξελός συμβουλεύει τον νέο φιλόσοφο “να ανοιχτεί στη σκέψη, στα κείμενα και στο κίνημα της σκέψης, στην ποίηση που διατρέχει κάθε τέχνη και να ζήσει και να πει αυτό που τον εμψυχώνει και τον συνθλίβει ατομικά και κοινωνικά”. Μέσα από τον λόγο του Αξελού, ο νέος στοχαστής οδηγείται εκεί που δεν χωρούν απορίες, εκεί που χωρά η μεγαλύτερη απορία του ανθρώπινου νου: η απορία του μεγάλου γιατί, και των όρων του «σπασμένου παιγνιδιού» που είναι ο άνθρωπος. Εκεί που η αναίρεση κάθε αλήθειας είναι κάτι αυτονόητο για κάθε γενναίο στοχαστή. Εκεί που η παλλόμενη δύναμη των ποιητικών έργων ανοίγει τις πόρτες για νέες κατακτήσεις της ανθρώπινης σκέψης.

Στο τόσο σύγχρονο έργο του, γραμμένο προ πενήντα ετών, με τίτλο “Η μοίρα της σύγχρονης Ελλάδας”, συνδέει τον ποιητικό λόγο με τη γλώσσα και τη σκέψη αναγάγοντας αξιακά σε πρώτιστο στοιχείο την “φωνή των ποιητών”. Αναφέρει μεταξύ άλλων: “Είναι αλήθεια ότι η νεοελληνική ποίηση είναι ωραία, το είπαμε ήδη, αλλά αποτελεί πολύ λιγότερο ποιητικό λόγο από ό,τι ένα τραγούδι, μια κραυγή, μια φαντασιακή προβολή. Κι όμως, υπήρξαν ο Σολωμός και ο Καβάφης και ο Σικελιανός και ο Σεφέρης… οι Νεοέλληνες συλλογίζονται και δεν σκέπτονται, μιλούν πολύ και δεν έχουν συντεταγμένη γλώσσα, ρωτούν και απαντούν, αλλά χωρίς καμιά συνέχεια, .βαδίζουν σε ένα δρόμο, αλλά δεν πορεύονται. Θα περάσουν ποτέ στην πλευρά της σχολής της σκέψης και, ξεπερνώντας τη σκέψη της σχολής, θα αποκτήσουν μήπως και μια μνήμη; Στην Ελλάδα, οι μεγάλες μορφές, οι εκπαιδευτές και τα «παραδείγματα» δεν προσφέρονται σε όσους αναζητούν έναν προσανατολισμό. Η φωνή των ποιητών είναι η μόνη φωνή που ακόμη αξίζει να ακούγεται”.

Ίσως γι αυτό θα ακούμε έως το βαθύ μέλλον τη φωνή του Κώστα Αξελού.

* Τα αποσπάσματα λόγων του Κ. Αξελού προέρχονται από το βιβλίο του Γ. Δουατζή “Το σπασμένο παιχνίδι – Η τελευταία συνέντευξη του Κώστα Αξελού” των εκδόσεων Καπόν.

Εφημερίδα των Συντακτών 30. 6. 2013

Μάριος Μπέγζος

Δυο λόγια για το βιβλίο Αξελός

 “Εφημερίδα των Συντακτών” Αθήνα, Μάιος 2013

Δύο λόγια για το βιβλίο

Δείγμα Γραφής

Είπαν Έγραψαν

– Τι μπορεί να υπηρετήσει σήμερα η φιλοσοφία; Έχετε γράψει ότι «ο φιλόσοφος δεν κατέχει τη σοφία, αλλά προχωρεί με αγάπη να τη συναντήσει». Mε ποιο κίνητρο;

– Δεν μπορεί να υπηρετήσει τίποτα και κανέναν η φιλοσοφία. Σήμερα, ως πλανητική σκέψη μπορεί να τα θέσει όλα υπό ερώτηση και να δώσει αινιγματικές απαντήσεις. Η φιλία για τη σοφία έχει αντικατασταθεί από τη φιλία για τη σκέψη. Το άσκεφτο το συναντάει κανείς κατά στιγμές, ενώ η αναζήτηση και η διερεύνηση αποτελούν το συνεχές κίνητρο του στοχαστή.

– Ζούμε το τέλος της φιλοσοφίας, λέτε. Ποιά στοιχεία έχει η “μέση απατηλή νοοτροπία” για την οποία κάνετε λόγο στο έργο σας;

– Η εποχή μας έχει πέσει χαμηλά και η φιλοσοφία ζει το τέλος της. Οι ιδεολογίες πεθαίνουν γενικευόμενες. Μετά από αυτές, μια μέση απατηλή νοοτροπία θα κυριαρχήσει για πολύ. Αυτή η νοοτροπία έχει στοιχεία από όλα. Στοιχεία λίγο φιλελεύθερα, λίγο σοσιαλιστικά, λίγο χριστιανικά, λίγο εβραϊκά, λίγο προλεταριακά, λίγο αστικά, λίγο από τις φιλοσοφίες, αλλά θα καταστεί ένα μπέρδεμα, μία ομελέτα δηλαδή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι σκέψη. Κάνει τους ανθρώπους να νομίζουν ότι σκέπτονται. Μετά τις ιδεολογίες και τη φιλοσοφία υπάρχει χώρος για μια ανοιχτή ποιητική σκέψη.

– «Το ψάξιμο του εαυτού γίνεται με την ελπίδα της ανακάλυψης», λέτε. Τι μπορεί να ανακαλύπτει ένας Αξελός, «ξεπερνώντας τα όρια του ιδιωτικού του κόσμου;»

– Το παιχνίδι που, πέρα από τις ιδιωτικές ζωές, μας κρατάει δεμένους.

– Έχετε καταστήσει φιλοσοφικό όρο τη λέξη παιχνίδι. Τι είναι το παιχνίδι;

– Μπορεί ο άνθρωπος να προχωρήσει μέσα από αυτό το θολό τοπίο;

– Δεν νομίζω ότι είναι το καθήκον του ανθρώπου να προχωρήσει. Η τεχνική προχώρησε αναμφισβήτητα, με ταχύτητα και με γιγαντιαία βήματα. Ο άνθρωπος όμως, αμφιβάλλω πολύ.

“Το σπασμένο παιχνίδι”
Γ. Δουατζής

“Είναι σαν ένα σπασμένο παιχνίδι ο άνθρωπος». Στέκομαι στην ποιητικότατη φράση του Κώστα Αξελού και έρχεται στο νου μου η έκφραση του προσώπου του, η πλημμυρισμένη τρυφερή συμπόνοια. Έκφραση συμπόνοιας, λες ακόμα και για τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά, κυρίως, συμπόνοιας για τον άνθρωπο, αυτό το σπασμένο παιχνίδι…

Βλέπω τον Κώστα Αξελό με ορθωμένο το κορμί και το χέρι υψωμένο εμφαντικά να απαγγέλλει τον αφορισμό του ως ποίημα εξαίσιο «Να ζεις με ορμή τη ζωή σου και να ετοιμάζεσαι ήρεμα για τον θάνατο. Να είσαι έτοιμος να πεθάνεις κάθε στιγμή. Με επιθυμίες ανεκπλήρωτες». Ορθωμένο, να λέει: “ Αν ήταν κανείς εντελώς έτοιμος να πεθάνει, θα ήταν επίσης έτοιμος να ζήσει”. Ο Αξελός με την πορεία του απέδειξε ότι ήταν έτοιμος και για τα δύο.

Τον βλέπω να στέκεται στο άνοιγμα του Κόσμου, να διακτινίζεται στο σύμπαν, να κατασπείρεται στο άπειρο και συνεχώς να επανέρχεται με το αινιγματικό χαμόγελο του πλάνητα και με τρυφερή χειρονομία πρόσκλησης στην μεγάλη περιπλάνηση. Στην περιπλάνηση, η οποία δεν μπορεί παρά να συνεχίζεται όσο υπάρχει ανθρώπινη σκέψη.

Τον βλέπω σε συνεχή επικοινωνία με το αίνιγμα της τέχνης, το οποίο ξετυλίγεται σε μια κοινωνία «ανυπόφορα μέτρια και απατηλή», να μας προσκαλεί στο δρόμο προς τον κόσμο “που μας ανοίγεται και δεν μας ανοίγεται παρά μόνον αν του ανοιγόμαστε”. Να μας προσκαλεί να εισέλθουμε στο είναι “εν τω γίγνεσθαι της ολότητας, που ξετυλίγεται σαν το παιχνίδι του χρόνου”.

Τον βλέπω σε κίνηση αποχαιρετισμού, να συνεχίζει την πορεία στα δύσβατα του νου. Είναι ο στοχαστής, που ξέρει ότι για να υπάρχει το έργο του πρέπει να το μοιράζεται και αναγνωρίζει τον άνθρωπο ως “μεγάλο συμπαίκτη του παιχνιδιού του κόσμου, αλλά ο άνθρωπος δεν είναι μόνον ο παίκτης, είναι επίσης ο “εμπαιζόμενος’, το άθυρμα”.

Τον βλέπω, να λέει ποιητικότατα: “Ομολογώ ότι έχω μια θεμελιακή νοσταλγία, εκείνη του μέλλοντος”, σαν Ιανό με τα πρόσωπα του στοχαστή και του ποιητή αδιάσπαστα, ισοβίως ταυτισμένα, ως σκεπτόμενο, εσαεί υπάρχοντα, γεννήτορα νέων και πάντα ανανεούμενων ιδεών.

Επίμετρο
Μάριος Μπέγζος

Κεντρική ιδέα του έργου του Κώστα Αξελού και θεμελιώδες βίωμα της ζωής του ήταν το άνοιγμα, δηλαδή η μετάβαση από το κλειστό σύμπαν στον ανοικτό κόσμο. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που η εκδήλωση τιμής και μνήμης στην γενέτειρά του Αθήνα, την 16η Μαρτίου 2010, περίπου σαράντα ημέρες μετά την απώλειά του, έχει ως εύστοχο τίτλο: «Μια σκέψη ανοιχτή και ερωτηματική». Είχα το συγκινητικό «προνόμιο» να πρωτοστατήσω την προετοιμασία και διενέργειά της εκδήλωσης, στην «Στοά του Βιβλίου» των Αρσακείων Εκπαιδευτηρίων. Γι’ αυτό και το βιβλίο μου για τον Κώστα Αξελό που πρωτοκυκλοφορήθηκε το 2002 από τις Εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα» φέρει τον χαρακτηριστικό υπότιτλο: «Το Άνοιγμα της Σκέψης».

΄Αλλωστε και όχι τυχαία ούτε συμπτωματικά το τελευταίο κείμενο του Κώστα Αξελού τιτλοφορείται από τον ίδιο ως: «Το άνοιγμα στο επερχόμενο και το αίνιγμα της τέχνης» (Εκδόσεις Νεφέλη 2009). Δεν χρειάζεται βέβαια να υπενθυμίσουμε ότι το συστηματικότερο έργο του επιγράφεται «Ανοιχτή Συστηματική» (γαλλικά 1984, ελληνικά 1989).

Δεν είναι ανάγκη να επιχειρηματολογήσουμε για να δείξουμε ότι ζωή και σκέψη στον Κώστα Αξελό ήταν δυο όψεις μιας και της αυτής πραγματικότητας. Δικαίως ο Γάλλος βιογράφος του Ερίκ Αβιλάν υποτιτλίζει το βιβλίο του για τον Κώστα Αξελό ως «Βίος στοχαστικός – Βιωμένη σκέψη» (γαλλικά 1995, ελληνικά 1998).

Δεν ανήκει στην δική μας αρμοδιότητα να καταδείξουμε την σπουδαιότητα της έννοιας του ανοίγματος στην σκέψη του Κώστα Αξελού, αυτού του μεγάλου και όντως τελευταίου ΄Ελληνα στοχαστή διεθνούς εμβέλειας. Σε εμάς ανήκει το ταπεινό έργο να δείξουμε την σημασία του ανοίγματος στην ίδια την ζωή του Κώστα Αξελού.

Ως τώρα τα βιβλία του φιλοσόφου μας έδιναν το στίγμα της σκέψης του σε ένα συγκεκριμένο θέμα. Εδώ μιλά για πολλά θέματα, εκθέτει την οπτική του σε ζητήματα καίριας σημασίας, όπως η κοινωνία, ο άνθρωπος, ο έρωτας, ο θάνατος. Μιλά ως και για θέματα που έχουν απασχολήσει την προσωπική του ζωή. Απογράφει ψήγματα της προσωπικότητάς του. Και βέβαια τα λόγια του ενδιαφέρουν κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο.

Θεώρησα χρέος μου την δημοσιοποίηση της πλήρους απομαγνητοφώνησης της τελευταίας συνέντευξης του Κώστα Αξελού, ως παρακαταθήκη για τους επερχόμενους, ιδιαίτερα αυτήν την στείρα εποχή στην οποία ζει η πατρίδα μας, την γεμάτη με δυσκολίες στα όρια του τραγικού. Είναι ο ελάχιστος φόρος τιμής στα δύο χρόνια από τον θάνατό του.

Το βιβλίο περιέχει ολόκληρη την τελευταία συνέντευξη που μου παραχώρησε ο μεγάλος στοχαστής – με την συγκινητική φροντίδα της συντρόφου του Κατερίνας Δασκαλάκη – στις 5 Μαρτίου 2009, πριν φύγει οριστικά στις 4 Φεβρουαρίου 2010, σε ηλικία ογδόντα έξι ετών. Μέρος του υλικού αυτού (περίπου το ένα πέμπτο) είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό “Κ” της κυριακάτικης έκδοσης της εφημερίδας “Καθημερινή”, περιορισμένο σε έκταση για τις ανάγκες του περιοδικού, με εξαίρετες φωτογραφίες του Αλέξανδρου Αβραμίδη.

Στην εισαγωγή του βιβλίου, περιπλανιέμαι ανάμεσα στον απόηχο του «παιχνιδιού του κόσμου» και της «ποιητικότητας», έννοιες που αποτελούν καίριες συνισταμένες της σκέψης του μεγάλου φιλοσόφου.

Στο επίμετρο καταγράφονται συνοπτικά οι φιλοσοφικές θέσεις του Κώστα Αξελού. Την επιστημονικά δύσκολη αυτή εργασία ανέλαβε ο καθηγητής Συγκριτικής Φιλοσοφίας της Θρησκείας Μάριος Μπέγζος, ο οποίος επί χρόνια έχει ασχοληθεί με το έργο του Κώστα Αξελού.