Η Άλλη λέξη ως τίτλος παραπέμπει στο περιεχόμενο των εννέα διηγημάτων του βιβλίου. Είναι μία απόπειρα να μεταφέρω στον αναγνώστη την “άλλη ματιά” του κάθε ανθρώπου για το φαινομενικά  ίδιο πράγμα, το οποίο εισπράττεται ως ουσία διαφορετικά για τον καθένα μας. Κάθε διήγημα είναι γραμμένο με άλλο τρόπο, με άλλη προσέγγιση των καταστάσεων, θα έλεγα ως και με άλλη τεχνική γραφής.

Οι ήρωες ζουν καταστάσεις που ζουν οι άνθρωποι “της διπλανής πόρτας”, αλλά με την άλλη ματιά τους σε εγρήγορση. Προσλαμβάνουν με τον δικό τους τρόπο συνήθη, ωστόσο σημαντικά πράγματα, οδηγούνται σε απρόσμενες καταστάσεις, ανακαλύπτουν αφώτιστες μέχρι τώρα πτυχές της ύπαρξής τους, ξαφνιάζονται και αντιδρούν με τελείως διαφορετικό τρόπο ο καθένας.

Είναι το εικοστό βιβλίο που εκδίδω και το δεύτερο πεζογραφικό, μετά το μυθιστόρημα “Μη φεύγετε κύριε Ευχέτη” (2008), μιας και ως τώρα η ποίηση απορροφούσε το σύνολο της συγγραφικής μου δραστηριότητας. Τα διηγήματα αυτά νομίζω ότι οδηγούν σε ξαφνιάσματα τον αναγνώστη ο οποίος συναντά τον εαυτό του σε πολλά σημεία της αφήγησης και ζει μια πληθώρα συναισθημάτων, τα οποία έχουν σημαδέψει λίγο-πολύ τη ζωή όλων μας.

Εγώ, ένας αόρατος ιός, κατάργησα τα σύνορα χαρίζοντας κοινό πόνο και φόβο. Εξαιτίας μου εκλαμβάνετε την ελευθερία ως δεύτερη επιλογή. Αρκεί να συνεχίσετε να ζείτε, ανεξαρτήτως όρων ζωής. Καλοδεχτήκατε τις εντολές των εξουσιών που σας διαφεντεύουν, αφού αυτές τώρα ξέρουν… 

Μετέτρεψα ολόκληρο τον πλανήτη σε μια φυλακή με κελιά τα σπίτια σας. Σας έκανα να νιώθετε ευτυχείς που σας απάλλαξα της ευθύνης, της επιλογής, των αποφάσεων, μιας και εκτελείτε μόνον αυτό που υπαγορεύουν οι ειδικοί.

Η απειλή μου έχει την ίδια δύναμη για πλούσιους και φτωχούς, σας έκανε να νιώσετε όλοι ίσοι. Δυνάμωσα στο έπακρο την τυχαιότητα, το άγνωστο, την αβεβαιότητα, την ανάγκη σας για επικοινωνία. Είμαι αιτία αναίρεσης αποφάσεων, ιεραρχιών, προγραμματισμών, επαφών, ταξιδιών, στόχων ζωής, ως και της πρόσληψης της έννοιας του χρόνου. Σας εξουσιάζω.

Τώρα καταλαβαίνετε την αξία της ανθρώπινης ζωής. Σας ανάγκασα να την βάλετε πάνω από μικροσυμφέροντα, φτηνές συναλλαγές. Γκρεμίζω σταδιακά το οικοδόμημα που φτιάξατε με οικονομίες της αγοράς, αθέμιτους ανταγωνισμούς, χρηματιστήρια, ολιγοπώλια. 

Τώρα αντιλαμβάνεστε ότι η γνώση, η ανθρώπινη δίψα για έρευνα, ανακαλύψεις, έχει μοναδική αξία. Οι κάτοχοι της γνώσης πάντα είχαν τη δύναμη. Η ανησυχία τους να βρουν το νέο αξιοποιούσε την ευφυία και τις ικανότητές τους. Όλοι προστρέχετε στους φορείς της γνώσης. Αυτοί έχουν τη δύναμη να βρουν φάρμακα, εμβόλια, να σας απαλλάξουν από την απειλή, την αρρώστια, το θάνατο, από μένα. 

Τώρα, όσο ποτέ, εισπράττετε τη δύναμη της ελπίδας, του ισχυρού αντίδοτου στον φόβο που σας έχει κατακλύσει. Ελπίζετε στην ανακάλυψη ενός θεραπευτικού φαρμάκου, ενός εσαεί προστατευτικού από μένα εμβολίου. Ελπίζετε το οδυνηρό πέρασμά μου από τον πλανήτη να είναι όσο γίνεται βραχύ. Ελπίζετε να μη σας λείψουν χρήματα, τρόφιμα, καύσιμα, νερό. Ελπίζετε να σωθείτε. Αλλά δεν καταλάβατε τη μεγάλη αλλαγή που ήδη έφερα στην υπόλοιπη ζωή σας.

Τώρα αναδείχτηκε το μεγαλείο της ανθρώπινης ψυχής και η μικρότητά της. 

Μεγαλείο, μέσα από την αλληλεγγύη, τη συμπαράσταση, τον πάγκοινο αγώνα, την πολύτιμη μοιρασιά, τις σωτήριες πληροφορίες. Μέσα από τη μεταστροφή γνώμης και αναγνώριση ανθρώπων που αλόγιστα υποτιμούσατε -ως και λοιδορούσατε- ως χθες, όπως γιατρών, νοσηλευτών, δημοσιογράφων, τεχνικών, αστυνομικών, στρατιωτικών και πολλών άλλων.

Μικρότητα, με τον βάρβαρο διαγκωνισμό να αδειάζετε τα ράφια των υπεραγορών, αγνοώντας τις ανάγκες των άλλων. Με την αλόγιστη αγορά αντισηπτικών, μασκών και άλλων πολύτιμων αγαθών. Διόγκωση του υπερφίαλου εγώ σας με εγκληματική την αδιαφορία, αν η πλεονεξία σας είναι αιτία δραματικών ελλείψεων για τους άλλους..

Στο περίκλειστο των σπιτιών-κελιών σας δοκιμάζονται σχέσεις, αλήθειες, αντοχές. Έγκλειστοι αναμετρούνται με όσα έκρυβαν, αναγκάζονται να σκεφτούν όσα αγνοούσαν, όσα θεωρούσαν αυτονόητα. Αναρωτιέμαι: Πόσοι από σας θα αγαπηθείτε ξανά; Πόσοι θα πλησιάσετε πραγματικά ο ένας τον άλλον; Πόσοι θα σφαγιαστείτε μεταξύ σας; Πόσοι θα ανακαλύψετε πόσο ξένοι είστε; Πόσοι θα νιώσετε την πλασματική σας συνύπαρξη, υποδουλωμένοι σε συμβάσεις και στερεότυπα; Πόσοι σκεφτήκατε συνανθρώπους σας που ζουν μόνοι, που έχουν ψυχολογικά προβλήματα, είναι άρρωστοι, ηλικιωμένοι;

Στον φόβο της εξάπλωσής μου ζείτε για πρώτη φορά το απίστευτο: Είστε όλοι ύποπτοι για όλους τους άλλους και όλοι οι άλλοι είναι ύποπτοι για σας. Σε λίγο θα φοβάστε ως και τον εαυτό σας. Ήδη δεν αγγίζετε το πρόσωπό σας, το ίδιο το κορμί σας. Από φόβο. Από καχυποψία.

Το πλέον πιθανό είναι, ότι τελικά θα με εξοντώσετε. Όμως σας βεβαιώ ότι μετά το πέρασμά μου, ο κόσμος σας δεν θα είναι ο ίδιος. Απλώς μένω με τη διερώτηση: Θα έχετε γίνει άγρια θηρία ή καλύτεροι άνθρωποι; Να παραμείνετε αυτό που είστε, το αποκλείω.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο culturebook.gr.

(Vakxikon, τεύχος 28, Κείμενα)

Είμαι μοναχικό εργαστήριο 

ψυχή στροβιλιζόμενη στο άπειρο 

χέρι που καταγράφει σκέψεις εσαεί 

κι αισθήματα 

με νόηση ανάλγητα γοργή 

να ταλανίζει σώμα και μυαλό 

Είμαι μοναχικό εργοστάσιο 

με δυό ιδέες κινώ την οικουμένη 

την τόσο μικρή κι ασήμαντη 

ώστε αναλογίζομαι συχνά 

αν της αξίζει η χάρη 

να την κινήσω και γιατί 

Είμαι μοναχική βιοτεχνία 

ορίζω αλήθειες αυτοαναιρούμενες 

αρνούμαι τις μοναδικότητες 

χωρίς φόβο δέος ή απόγνωση 

και γίνομαι αστείρευτη πηγή 

θάρρους ελπίδας και ζωής 

Είμαι μοναχική οικοτεχνία 

με ήχους μουσικής και ρολογιών 

γεννήθηκα γέροντας σοφός 

και επιστρέφω για να γίνω βρέφος 

ως μέγας δάσκαλος του εαυτού 

μπαίνω στο βάθος των πραγμάτων 

σπάω κελύφη παραπλάνησης 

βουτάω αδηφάγος στην ουσία 

Είμαι το μοναχικό εργαστήριο 

εργοστάσιο, βιοτεχνία, οικοτεχνία 

και κατά περίπτωση όταν οι ανάγκες 

της κατανάλωσης το απαιτούν 

βιομηχανία πάλι μοναχική είμαι 

οικοδομώ εστίες με λέξεις 

πανύψηλες εστίες οικοδομώ 

χάρισμα στους ανθρώπους 

Η φλυαρία μου 

ροπή προς την παράνοια 

η σιωπή μου 

πύλη μοναδική να αφουγκραστώ 

τον παραλογισμό του κόσμου 

Ανέβηκα στην πιο ψηλή κορφή 

κι αναρωτιόμουν νύχτες ολόκληρες 

να πέσω στη γοητεία του κενού 

ή να σε αναζητήσω 

Και για να γράφω ακόμα… 

(Μετριοφροσύνης εγκώμιον, Σχεδίες, εκδόσεις Καπόν 2012) 

Ταράχτηκα όταν στα δεκατρία μου χρόνια ανακάλυψα τετράστιχα που είχα γράψει στη δεύτερη τάξη του Δημοτικού. Από τότε γράφω συστηματικά. Έγραφα σε κάτι τετράδια μεγάλα, πολύ χοντρά, σαν τα τεφτέρια που είχαν οι μπακάληδες κάποτε για να γράφουν τα χρέη των πελατών, τα λεγόμενα βερεσέδια. Από τότε γέμισαν πολλά τετράδια, τα έχω ακόμη και τα κοιτάζω με μπόλικη τρυφεράδα. 

Αναρωτήθηκα πολλές φορές ποια είναι τα κίνητρα που γράφω. Δεν ξέρω αν υπάρχει απάντηση. Νιώθω σαν το παιδάκι που φτιάχνει την πρώτη του ζωγραφιά, τη δείχνει στη μάνα του καμαρώνοντας και λέει: Δες μαμά τι έφτιαξα. Δεν ξέρει, ούτε θα μάθει ποτέ γιατί έκανε αυτή την πρώτη ζωγραφιά. Το ίδιο κάνω κι εγώ. Μια ψηφίδα επιβεβαίωσης ύπαρξης είναι η δημοσιοποίηση της δουλειάς μας. 

Στα πρώτα μου βήματα ό,τι έγραφα το άφηνα στην πρωτογενή του μορφή. Επέμενα ότι θα μπορέσω να φτάσω με την πρώτη γραφή να είναι και άρτιο το ποίημα, για να μην χάνει την γενετήσια μυρωδιά του. Όμως η Ποίηση θέλει πάρα πολύ σκληρή δουλειά, πειθαρχία, άσκηση. Δεν ξεχνώ τις επιπλήξεις που δέχτηκα γύρω στα δεκαεπτά μου, αρχικά από τον Κώστα Γεωργουσόπουλο και λίγο αργότερα από τον Τάσο Λειβαδίτη που δικαίως επέμεναν ότι πρέπει να δουλεύω τον στίχο με πείσμα, υπομονή, επιμονή. Πρώτη δημόσια εμφάνιση δουλειάς μου, το 1971 στην ποιητική ανθολογία της Νέας Ελληνικής Γενιάς των εκδόσεων Άγκυρα. 

Τη στιγμή της γέννας του ποιήματος θα τολμούσα να πω ότι συμβαίνει μια μεγάλη έκρηξη. Χάσιμο από τόπο και χρόνο. Θα μιλούσα για συμπαντική κατασπορά κυττάρων. Η έλλειψη ακριβούς συνείδησης εκείνης της στιγμής, με κάνει να αναρωτιέμαι συχνά «ποιος να μου κινεί το χέρι». Έχει τύχει αρκετές φορές να διαβάζω κείμενα μου, τα οποία αν δεν ήταν στον υπολογιστή μου ή με το γραφικό μου χαρακτήρα, δεν θα καταλάβαινα ότι τα έγραψα εγώ. 

Εικάζω ότι η Ποίηση θα υπάρχει όσο υπάρχουν άνθρωποι. Η Ποίηση είναι η άλλη ανάγνωση της ζωής. Ξεπλένει τις πληγές και με περισσή αγάπη για τον άνθρωπο δίνει κουράγιο ώστε να οδηγηθούμε από το προσωπικό στο συλλογικό μέσα από πανανθρώπινα ιδανικά. Η Ποίηση βρίσκεται εν δυνάμει απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας. Άλλα, τι σημασία έχουν όλα αυτά; Το ποίημα μετράει. 

Θεωρώ ότι ο ποιητής είναι αυτός που κλήθηκε να υπηρετεί τους συνανθρώπους του, τραγουδώντας τη χαρά, τη λύπη, τις αγωνίες της ύπαρξης. Δεν μπορώ να διανοηθώ έναν ποιητή, χωρίς αφοσίωση σε αξίες ζωής, χωρίς την ανάγκη προσφοράς στους συνανθρώπους του. Άλλωστε, αυτό για μένα συνιστά στρατευμένη Ποίηση και όχι οι στείρες κομματικές προσηλώσεις. Θα έλεγα ότι ο ποιητής έχει χρέος να λειτουργεί ως παλμογράφος της συλλογικής ψυχής, ως ευαίσθητος δέκτης της ανθρώπινης αγωνίας την οποία πασχίζει να μορφοποιήσει σε στίχο, σε τραγούδι. 

Είχα πολλές επιρροές από ανθρώπους που έβαλαν τα σημάδια τους στη μικρή μου πορεία. Λόγω πατέρα, είχα πολύ νωρίς επαφή με την αρχαία ελληνική γραμματεία. Σημαντικοί ήρωές μου ο Σωκράτης και ο Προμηθέας. Αυτοί οι δυο πήγαιναν πάντα μαζί στο μυαλό μου. Ακολούθησαν στην εφηβεία oι Νίτσε, Καμύ, Άντλερ, Μαρξ, Γιούνγκ, Μαρκούζε, Φρομ και πολλοί άλλοι. Η φιλοσοφία έδινε στην εφηβική ψυχή μου μια δόση αυτοπεποίθησης και μεγαλώνοντας έπαιρνα ουσιώδη γνώση από αυτήν. 

Ο Καβάφης, με ξεσήκωσε για τα καλά. Ακατάπαυστα διάβαζα Ποίηση. Σικελιανό, Παλαμά, τη γενιά του ’30 που  με καθόρισε ποιητικά σε σημαντικό βαθμό. Διάβαζα, με πρώτο τον Λειβαδίτη, όπως όλοι της γενιάς μου, Καρυωτάκη, Λαπαθιώτη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο, Πατρίκιο, Σαχτούρη, Κατσαρό, Αναγνωστάκη, Σινόπουλο, Καρούζο, Εμπειρίκο, Εγγονόπουλο, Βαρβιτσιώτη, Ελένη Βακαλό, Άρη Δικταίο, Καββαδία και ξένους όπως Μποντλέρ, Ρεμπό, Απολινέρ, Μαγιακόφσκι, Μπλέικ, Ταγκόρ, Ρίλκε, Νερούντα, Χικμέτ, Γκίνσμπεργκ, Μπάροουζ, Πάουντ, Έλιοτ κ.ά. Οι ανθολογίες του Περάνθη αρχικά και του Αποστολίδη αργότερα, παρά τον όγκο τους με έθελγαν ιδιαιτέρως. Είχα τη χαρά και την τύχη, λόγω δημοσιογραφικού επαγγέλματος, να γνωρίσω πολλούς σπουδαίους ποιητές και πνευματικούς ανθρώπους. 

Ο Τάσος Λειβαδίτης είναι η πιο σημαντική ποιητική μορφή που γνώρισα, γύρω στα δεκαοχτώ-δεκαεννιά χρόνια μου και ήταν για μένα φίλος, αδελφός και ερήμην του μέγας δάσκαλος. Κατέδειξε πως η μεγάλη Ποίηση γράφεται με απλές καθημερινές λέξεις, ότι όσο πιο σημαντικός είναι ένας ποιητής, τόσο πιο ταπεινός είναι. 

Με χαρακτήρισαν ερωτικό και πολιτικό ποιητή. Ίσως, διότι στα ποιήματά μου υπάρχει πάντοτε ο άλλος, ο διπλανός και πάνω από όλα ό,τι συνιστά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την οποία νιώθω πως οφείλω να υπηρετώ. Η άκρατη εσωστρέφεια θεωρώ ότι είναι σύμπτωμα κοινωνικής παθογένειας. Στην “Πατρίδα των καιρών” γράφω ότι η ανοχή είναι η μεγαλύτερη ενοχή και αυτή οδήγησε εδώ που φτάσαμε. Είναι φυσικό λοιπόν, τραγικότητα της ύπαρξης να μην θεωρώ τον θάνατο, αλλά την έλλειψη ποιότητας ζωής, η οποία καταρρακώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

*Ο Γιώργος Δουατζής έχει εκδώσει ποίηση, μυθιστόρημα, διηγήματα και μελέτες: Γραφτά (Αθήνα 1976), Τοπική Αυτοδιοίκηση (εκδόσεις Εξάντας 1986), Τα Μικρά (εκδόσεις Κάκτος 1996), Απάνθισμα Τάσου Λειβαδίτη (εκδόσεις Κέδρος 1997), Προς Δέκα Επιστολή (εκδόσεις Μίλητος 2001), Προς Δέκα Επιστολή – Τα Ανεπίδοτα (εκδόσεις Κάκτος 2003), Σπονδές (εκδόσεις Εξάντας 2004), Τα Μικρά β’ (εκδόσεις Εξάντας 2004), Τα Κόκκινα Παπούτσια (εκδόσεις Εξάντας 2004, εκδόσεις Vakxikon.gr (e-book) 2012, (δίγλωσσο) εκδόσεις Γαβριηλίδης 2014), Το Κουμπί (εκδόσεις Εξάντας 2004, Ιωνικό Κέντρο (αναθεωρημένη έκδοση) 2011), Μη Φεύγετε Κύριε Ευχέτη (εκδόσεις Λιβάνης 2008), Περί Δημοσιογραφίας (εκδόσεις Πεδίο 2010), Φωτοποιήματα (εκδόσεις Καπόν 2010), Πατρίδα των Καιρών (εκδόσεις Καπόν 2010), Το Σπασμένο Παιχνίδι, Κώστας Αξελός (εκδόσεις Καπόν 2011), Σχεδίες (εκδόσεις Καπόν 2012), Να Βγω από Μένα, Γιάννης Δάλλας (εκδόσεις Καπόν 2013), Τα 99 Μικρά (εκδόσεις Vakxikon.gr 2013), Η Άλλη Λέξη (εκδόσεις Γαβριηλίδης 2014), Κράτα την Άνοιξη (δίγλωσσο, εκδόσεις Γαβριηλίδης 2014). 

http://www.vakxikon.gr/content/view/2123/11456/

Η κούκλα

Αυτή τη φορά, δεν μίλησε, δεν με χάιδεψε. Εγώ ξαπλωμένος ανάσκελα. Πέταξε το σεντόνι από πάνω μου, στάθηκε ακίνητη, με κοίταξε λίγα δευτερόλεπτα, τα οποία μου φάνηκαν αιώνες, ολόγυμνη όπως ήταν έσκυψε, με άγγιξε μόνο με τα χείλια της, υπερβολικά απαλά και άρχισε να ψάχνει το σώμα μου. Όταν άπλωσα το χέρι να την αγγίξω, έκανε ένα νεύμα αποτρεπτικό, δεν έβγαλε άχνα, υπάκουσα, διότι έτρεμα μην διακόψει την εξαίσια αυτή εξερεύνηση και τη χάσω. Μου μάθαινε το ίδιο μου το κορμί. Ανακάλυπτα και εγώ κάθε πτυχή του κορμιού μου, κάθε του χιλιοστό, το οποίο διαπερνούσε με την αφή των υπέροχων χειλιών της. Ένιωθα να ερεθίζομαι πρωτόγνωρα, να φουντώνω, να φτάνει κάθε αίσθηση μου στην υπέρτατη πρόσληψη, να χάνομαι σε μια άβυσσο…

Ο μονόλογος του Λου

…αλλά άκουσε κυρά μου αυτά που θα σου πω, τώρα που μόλις ξύπνησα και έχω ξεκούραστο μυαλό, γιατί το αφεντικό με τόση εσωστρέφεια που λέγαμε, δεν θα σου τα πει και δεν ξέρει ότι εγώ με το σκυλίσιο μυαλό μου πιάνω πολλά κι ας μην μιλάω, διότι ξέρω ότι δεν θα σου πει ό,τι σκέφτεται, διότι ποτέ δεν μιλάει, το έχω διαπιστώσει κι εσύ δείχνεις να μην καταλαβαίνεις ότι ο άνθρωπος σου μιλάει μόνο για την καθημερινότητα και τις πρακτικές δουλειές, ενώ διψάει να σου μιλήσει για άλλα σημαντικότερα γι αυτόν, τα ψυχονευρωτικά, τα νευροψυχικά, τα πώς τα λέτε μωρέ κυρά που μπλέχτηκα, να σου μιλήσει για αυτά που παιδεύουν την ψυχή του και τα κρύβει και αναρωτιέμαι αν είναι δυνατόν κυρά μου να μην καταλαβαίνεις, όταν μάλιστα έχεις κι εσύ την ίδια ανάγκη και δεν καταλαβαίνω τι έχετε πάθει και δεν μιλάτε επί της ουσίας τελευταίως,

Η πείνα

Η οργή δεν μορφοποιείται σε δύναμη ανατροπής. Έστω. Μετά την ανατροπή τι; Χάθηκε ως κι η οργή. Πώς να σε θρέψω αξιοπρέπεια; Πώς να με θρέψεις ελπίδα; Μου πήραν το δικαίωμα στο όνειρο. Δεν αρνούμαι να δουλέψω. Πεινάω. Κατακτήσεις δεκαετιών, μηδενίστηκαν. Κρίση βαθειά πολιτισμού. Πώς να σε ταΐσει, σου λέω, η ελπίδα, πώς…  Μας άλωσαν. Φοβάμαι. Με άλωσαν. Φοβάμαι που φοβάμαι. Εάλω το σαρκίο μου. Εάλω η πατρίδα μου. Εάλω η ανάσα μου. Χαίρε παρελθόν. Σβήστηκες μέλλον. Κρατάω. Κρατάω το ζώο μέσα μου. Αν με αλώσει κι αυτό χάθηκα. Αν, το ζώο, το ένστικτο, αν, χάθηκα, χαθήκατε… 

Ο Γιώργος Δουατζής είναι ένας ακάματος εργάτης λόγου και ύφους αδαπάνητος και πολυμορφικός. Ξεχωρίζει στα ελληνικά γράμματα με την ιδιαίτερη ποιητική φωνή του μέσα από την εκφραστική του ποικιλία και το στοχαστικό του ύφος πλουταίνοντας το συναισθηματικό μας κόσμο.

Με την εμπειρία της ζωής και την ποιητική πείρα, η νέα του ποιητική συλλογή, «το κόκκινο κασκόλ» (Μανδραγόρας, 2016) έρχεται να ταράξει τα ελληνικά γράμματα. Με ποιητικούς ακροβατισμούς ανάμεσα στην εσωστρέφεια και την εξωστρέφεια και με μία γλωσσική ευγένεια και στιχουργική ολοκλήρωση, ο Δουατζής γράφει για την ποίηση, μιλά για την πολιτική και τις κοινωνικές σχέσεις, το συλλογικό αδιέξοδο και τις ανθρώπινες αγωνίες.

Η ποίηση του Δουατζή διατηρεί μία ιδιαίτερη θεατρικότητα· μονολογική ή διαλογική, μοιάζει να είναι γραμμένη για σκηνική απαγγελία. Τα πεζολογικά στοιχεία, άλλωστε, των συνθέσεών του υποστηρίζουν τη δραματική διάστασή τους. Το πρωτοενικό ποιητικό υποκείμενο και η συχνή παρουσία ενός β΄ γραμματικού προσώπου θεμελιώνουν τη θεατρικότητα· άλλωστε, σε αυτό το “βουβό” δευτεροενικό υποκριτή απευθύνεται ο ποιητής (το χρέος, απούσες ευχές, η κουρτίνα), ενώ δεν είναι λίγοι οι διάλογοι (δικαιολογία, μη λυπηθείς, το υπόγειο, σούρουπο, είπε) ή μονόλογοι με δεύτερη φωνή (μυστήριο). 

Τούτη όμως η υποκριτική δυναμική του Δουατζή προσδίδει μία ιδιαίτερη αναπαραστατική ισχύ στην ποιητική του ώστε να υποκαθιστά την απουσία της επιτηδευμένης εικονοπλασίας. Στην πραγματικότητα η ποίησή του είναι αντι-εικαστική. Έτσι δημιουργός και αναγνώστης επικεντρώνονται απερίσπαστοι στο σχολιασμό και το στιχουργικό ρυθμό.

Ωστόσο, από τους στίχους του αναδύονται με έναν συνειρμικό αυθορμητισμό εικόνες “θολές” με χρώματα (τα χέρια, αντίτιμο), ήχους/μουσική (μουσική) και κίνηση (τα χέρια, αντίτιμο, απόσταση) σαν σε θεατρική παράσταση. Αν και σκηνοθετικά η σκηνή του δεν είναι πάντα νυχτερινή, ένα τέτοιο αίσθημα απλώνεται άμεσα (φόβος, αιώρηση, η στέγη, γενναίων απώλεια, θάμβος, οι άγιες νύχτες μου, το χρέος, περίπατος, φανοστάτης) ή ενίοτε συμπεραίνεται συνειρμικά από την απουσία φωτός (στάση, παιδί).

Οι κλειστοί χώροι διαμορφώνουν μία αποπνικτικά μοναχική σκηνή ποιητικής δράσης κάτι στο οποίο συναισθηματικά συνηγορούν και οι πρωτοπρόσωποι μονόλογοι (στολίδια, απούσες ευχές, σπατάλη, η κουρτίνα, υπερηφάνεια, η στέγη). Και η σκηνογραφία τούτη αισθητοποιεί τις υπαρξιακές αναζητήσεις του ποιητή για την κοινωνία (δόλιοι, παιδί, αιώρηση), το χρόνο (είδωλο, νεύματα, υψοβαρής προστασία, φανοστάτης) και τη μνήμη (απούσες ευχές) ή τη μοναξιά και το χωρισμό (η συντροφιά, απόσταση) με τον έρωτα (τα χέρια).

Η ποίηση του Δουατζή όμως διαθέτει μία ιδιότυπη εξωστρέφεια. Αν και κυριαρχεί η ποιητική αυτοαναφορικότητα (τρίπτυχο, το πουκάμισο, περίπατος, δικαιολογία, το χρέος, μη λυπηθείς, στολίδια, ο ακροατής, γύμνια, δρομέας, το υπόγειο, υπερηφάνεια, είπε, αντίτιμο, η στέγη, μυστήριο, οι άγιες νύχτες μου) και η πρωτοενική εκμυστήρευση, η ποιητική του είναι εξωστρεφής. Πολύ συχνά το μήνυμα εμφανίζεται στο τέλος μετά από έναν εσωτερικό περίπατο στις προσωπικές εμπειρίες και τις μνήμες ή μία στοχαστική διαδρομή του ποιητή μ’ αφορμή όσα παρατηρεί (διαφάνεια, μελωδίες, η κουρτίνα, το ήμισυ, γενναίων απώλεια, αιώρηση).

Το ποιητικό υποκείμενο του Δουατζή σταθερά είναι μέλος μιας κοινότητας που δεινοπαθεί. Εκφράζει με έναν εσωτερικό τόνο και προσωπικό ύφος ένα συναίσθημα αγανάκτησης (κουράστηκα, δόλιοι, λόγια) και μία γενικότερη πολιτική απογοήτευση και απελπισία (ευλογία, η αντάρα, διαφάνεια, το ήμισυ, λέξεις, ελπίδες, αγορά). Ο ποιητής γράφει με ευαισθησία για τα παιδιά και τη νέα γενιά (παιδί, μανούλες, μελωδίες) χωρίς να προσπερνά άλλα κοινωνικά ζητήματα που τον ενοχλούν (σπατάλη, η ασπίδα, γενναίων απώλεια, νωρίς, μουσική, στάση, ευεργετημένοι) ή για τα όνειρα και τα σχέδια που κατέπεσαν (ασκήσεις, η κουρτίνα).

Και η απλότητα της γραφής του Δουατζή υπηρετεί την εξωστρέφεια τούτη. Τα πεζολογικά χαρακτηριστικά και η προφορικότητα της γλώσσας του, σε συνδυασμό με τη δραματικότητα και την αρτιότητα του στιχουργικού ρυθμού, ενισχύουν την κοινωνικότητα και καθιστούν εύκολη την πρόσληψή της από τον αναγνώστη/ακροατή. Άλλωστε, τούτη η δυναμική του ετερόχρονου διαλόγου με τον αναγνώστη, αποδεικνύει τούτη την εξωστρέφεια του Δουατζή μαζί με η διαχρονικότητα της ποιητικής του.

Ο ποιητικός του λόγος ισορροπεί την εμπλουτισμένη οικεία γλώσσα με το στοχαστικό περιεχόμενο μέσα σε ένα μεγάλο στίχο με έντονα στοιχεία πεζού λόγου· ελευθερόστιχα πεζοποιήματα συνδέονται σε μία ερμαφρόδιτη φόρμα (το πουκάμισο, κενό, αιώρηση) ή υβριδική όπου πεζοποιήματα διακρίνονται σε στροφές (κόκκινο κασκόλ, κουράστηκα, χέρια φτερούγες).

Σημαντικός είναι και ο ρόλος του τίτλου σε κάθε σύνθεση που διατηρεί έναν λειτουργικό ρόλο, καθώς άλλοτε συμπληρώνει νοηματικά τη σύνθεση κι άλλες φορές λειτουργεί ως ένα κλειδί προσέγγισης του ποιητικού περιεχομένου. Χαρακτηριστικό είναι ότι από το σύνολο των συνθέσεων της συλλογή τα 44 έργα έχουν μονολεκτικό τίτλο (ουσιαστικό συνήθως), 12 ποιήματα έναρθρο ουσιαστικό και μόνο 9 έχουν τίτλο με περισσότερες λέξεις.

Η γλώσσα του είναι η οικεία καθημερινή με τη συνήθη αφηγηματική σύνταξη του προφορικού λόγου. Διακρίνονται πολλές δευτερεύουσες ή ελλειπτικές προτάσεις, ασύνδετο σχήμα που ενισχύει την ένταση ή υποτακτική σύνταξη ως στοχαστικό υποστύλωμα· προθετικά σύνολα κι άκλιτα μέρη του λόγου, που τόσο χρησιμοποιούνται στον προφορικό λόγο, επαυξάνουν τις προτάσεις του με την καθημερινή οικειότητα.

Η ποίηση του Δουατζή παραμένει αντιεξουσιαστική. Στέκεται κριτικά απέναντι στην εξουσία και την κοινωνία. Άλλωστε, δε βλέπει την ποίηση ως μία ψυχογραφική διαδρομή του δημιουργού, αλλά μία τέχνη που αφουγκράζεται τις αγωνίες του διπλανού και προσφέρει βάλσαμο στην ψυχή του. Παλεύει να δει την ποίηση να δραπετεύσει από το ατομικό όραμα και τον εκούσιο περιτειχισμό της. Εξάλλου, από τη φύση της σκύβει με αγάπη στον άνθρωπο, στον αδύναμο, στον διεκδικούντα και αντιστρατεύεται κάθε μορφή εξουσίας.

Απευθύνεται στο συλλογικό κοινωνικό υποκείμενο. Ο ποιητής ως μέλος μίας δομημένης κοινότητας εκφράζει την κοινωνία και τις αρχές της, τα προβλήματα, τους φόβους και τις αγωνίες της. Θα λέγαμε ότι μεταφράζει την ποιητική εσωστρέφεια ως ατομισμό και αντιανθρωπιστική στάση, αντιτείνοντας μία στροφή στον Άνθρωπο και τους προβληματισμούς του, μακριά από διακρίσεις και χωρισμούς.

Δήμος Χλωπτσιούδης

κριτικός ποίησης – φιλόλογος

Πηγή:  tovivlio.net

Το εικοστό βιβλίο μου. Σελίδες 206, διαστάσεις 12 x 17 εκατ. 

Το εξώφυλλο, από πίνακα του φίλου ζωγράφου Μιχάλη Αμάραντου.

Περιλαμβάνει εννέα διηγήματα: Χωρίς σκιά, Η κούκλα, Το τραπέζι, Η αναχώρηση, Ελένη, Το νόμισμα, Το βλήμα, Ο μονόλογος του Λου, Η πείνα.

Αρχικά σχεδίαζα να περιληφθούν δεκαέξι διηγήματα, αλλά κατά τον εκδότη θα έβγαινε ένα ογκώδες δύσχρηστο βιβλίο και αναγκάστηκα να αφαιρέσω τα επτά. Το νόμισμα σκέφτηκα να το έβγαζα ως νουβέλα αυτοτελή, αλλά τελικά αποφάσισα να παραμείνει στην έκδοση αυτή.

Αυτά τα πεζά γράφτηκαν κυρίως το περασμένο καλοκαίρι στην Κάρυστο και δύο-τρία προϋπήρχαν από ετών. Είναι ιστορίες με έντονα βιωματικά στοιχεία, όχι όμως βιογραφικά, διότι έτσι δεν θα συνιστούσαν μυθιστορία, αλλά αποσπάσματα αυτοβιογραφίας. Η εναλλαγή στο ύφος και τον τρόπο γραφής μεταξύ των διηγημάτων δεν είναι τυχαία, αλλά απολύτως σκόπιμη επιλογή.

Αθήνα 2014

Υποστήριζα κάποτε πως μ΄ ενδιαφέρει, κυρίως, η εμπειρία. Άραγε είναι έτσι ακριβώς; Τώρα που το ξανασκέπτομαι η ανάγκη να καταγράψει κάποιος τα τού κόσμου του σημαίνει και ευαισθησία. Στην περίπτωση μας, κοινωνική ευαισθησία. Και ύστερα ακολουθούν ένα σωρό άλλα. Ξέρει να διακρίνει. Να αναλύει. Να επιλέγει. Να ξεχωρίζει το απαραίτητο, το αναγκαίο, την αιτία. Ξέρει να συνθέτει.  Έχει την ικανότητα να δανείζεται τις πιο απλές, αλλά κατάλληλες λέξεις από μια δύσκολη και πλούσια γλώσσα. Ξέρει να περιμένει τον εμπρησμό. Να πλησιάζει στη φωτιά μέχρι ν΄ αρπάζει και ο ίδιος. Να υπερασπίζεται το θύμα. Να μετράει ηττημένους. Να ελέγχει τους θύτες. Να σέβεται την συντριβή. Να γνωρίζει πως η αλήθεια βρίσκεται στη θυσία. Πως οι πιθανότητες δικαίωσης δεν βρίσκονται στον θρίαμβο ή τουλάχιστον στην επιθυμία για θρίαμβο.

Όλα αυτά τ΄ ανακαλύπτω και τ΄ αποκαλύπτω, τα συνειδητοποιώ,  παράγραφο προς παράγραφο, ιστορία προς ιστορία, εδώ στην «ΑΛΛΗ ΛΕΞΗ». Όπου τα γεγονότα φωτογραφίζονται από γωνίες λοξά τής αδιαφορίας. Γιατί  κάποιος συστρέφει τις αισθήσεις του σαν οφθαλμούς περίεργου εντόμου. Και μας παροτρύνει να παραδεχτούμε πως η αποκάλυψη είναι το σπουδαιότερο αποτέλεσμα ή μάλλον η σπουδαιότερη κίνηση προς το φως. Το φως ως θεμέλιο της αποκάλυψης ή το αντίστροφο.

Ακόμα και οι αρχαίοι θεοί καθώς αποπλανούσαν τις γυναίκες των θνητών γνώριζαν πως σε τελική ανάλυση βρίσκονται στο έλεος της αποκάλυψης. Λίγο  σύνθετα όλα αυτά. Αξίζει όμως να  θέτουμε τη σκέψη μας στη διάθεση του σύνθετου και του πολυσήμαντου. Γιατί; Επειδή είναι η μόνη κατάσταση που εγγυάται την έλευση της αλήθειας, όσο μεγάλη και  σκοτεινή να είναι η νύχτα γύρω μας. Κι έτσι να πλησιάζουμε τη δικαιοσύνη ακόμα και όταν κάποιες αντικειμενικές συνθήκες μας την αρνούνται. Συχνά αργεί το αποτέλεσμα, αλλά έρχεται αναπόφευκτα και σαρώνει το ψεύδος κάθε φορά. Λέω «κάθε φορά», διότι μάλλον το ψεύδος είναι που αναγεννάται εκ της τέφρας του παρά τις αντίθετες παραμυθίες. Συχνά μάλιστα αυτό που μπορούμε ή θέλουμε να κατανοήσουμε ως αληθινό έχει πλέον μετασχηματιστεί σε ψεύδος προ πολλού. Δεν είναι αναγκαστικά απόψεις και ιδέες μου αυτά που παραθέτω, αλλά ό,τι ένοιωσα πως κρύβεται πίσω απ΄ τις αράδες της «Άλλης λέξης».

Ο Γιώργος Δουατζής υπηρετεί την κοινωνική κριτική με οξυδέρκεια, μ΄ επιμονή και μέθοδο.  Μας μιλάει  απλά, δίχως φλυαρίες, ακόμα και όταν στριφογυρίζει γύρω απ΄ το ίδιο σημείο. Συνομιλεί μαζί μας. Μας οδηγεί αθόρυβα στην κατανόηση του γεγονότος που μεταγράφει στο χαρτί μέσα από τη μαγεία του υπαινιγμού, της αφαίρεσης, της εξομολόγησης, του συμβολισμού. Ρούχο που αγγίζει τα όρια της μαθηματικής απλότητας. Δηλαδή αφαίρεση που εμβαθύνει. Ρούχο της ποίησης σε τελευταία ανάλυση. Δηλαδή αφαίρεση που προσθέτει.

2.Από  τις  εννιά ιστορίες  επιλέγω  τις πέντε που μου φαίνονται οι καλύτερες: «Χωρίς σκιά», « Η κούκλα», «Το τραπέζι», «Η Ελένη», «Το βλήμα».

2.1.Το διήγημα «Χωρίς σκιά» είναι καταρχήν ο μονόλογος ενός τρελαμένου κακού καθώς ηττάται τελικά από την ηθική δύναμη του νεκρού εχθρού. Μιλάει για το ζόφο που προκαλεί ο φθόνος και το μίσος. Μιλάει απ΄ την μεριά του κακού  και αυτό είναι βεβαίως ένα εύρημα του συγγραφέα. Επιπλέον στο βάθος διακρίνεις τον ολοκληρωτισμό που προκαλεί η ισοπέδωση. Η ισοπέδωση όταν γίνεται δόγμα. Το δόγμα που γίνεται  μίσος για κάθε τι το διαφορετικό απ΄ του λόγου μου. Ο ολοκληρωτισμός που αγριεύει και από καθημερινή λογική εχθρότητας μπορεί να εξελιχθεί ανεπαισθήτως σε  καθολική τραγωδία.

2.2.Στο διήγημα «Η κούκλα», είναι η μοναξιά στην μεγαλούπολη που  συνθλίβει και μάλιστα με σαφή και φανερό τρόπο αν και οι χιλιάδες διπλανοί δεν αντιλαμβανόμαστε τίποτε. Δεν μπορούμε ή δεν θέλουμε; Ίσως να πρόκειται για ανικανότητα πάνδημη πλέον, υπαινίσσεται ο συγγραφέας. Στα όρια του εγκλήματος φτάνει η αδιαφορία μας, υπονοεί ο Γιώργος Δουατζής και μας βοηθάει, αν θέλουμε βέβαια, να φτάσουμε στην ουσία του ζητήματος. Πως η ατομική ευθύνη του πολίτη σήμερα, όπου η μη παραδοχή της προβάλλεται ως μέρος κάποιας αόριστης εξέλιξης, αν όχι προόδου, είναι τεράστια.

2.3.Στο «Τραπέζι», με χιούμορ στα όρια της ειρωνείας, μια απλή καθημερινή ανάγκη, αναδεικνύεται σπουδαίο ζήτημα λειτουργικότητας και επιβίωσης, όταν δεν υπάρχει πλέον. Η έλλειψη γίνεται αιτία για να φανερωθεί η αδυναμία επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων παρόλο που έχουμε τις ίδιες ανάγκες. Πως  η αμέλεια  αγγίζει τα όρια της αδικίας. Πως ο καθένας απαιτεί τα πάντα από τους άλλους, δίχως υποχρεώσεις από μέρους του. Σαν ανεύθυνα  παιδιά επιβιώνουν πατρίδες ολόκληρες.

2.4.Στο διήγημα «Ελένη», ο έρωτας, δεν σημαίνει οπωσδήποτε ένστικτο, κατάκτηση,  εκμετάλλευση, εξάρτηση, υποταγή και χρέος, αλλά απλά ανθρώπινη ανάγκη για επαφή και κατανόηση. Κάτι σαν προσφορά  πολύτιμου δώρου χωρίς αντάλλαγμα. Όπως αναπνέουμε. Εδώ ο Γιώργος Δουατζής, πίσω απ΄ τις λέξεις και τις εικόνες, υπονοεί πως η ομορφιά  βρίσκεται στην ωριμότητα κι όχι στην παρθενία. Στην εξέλιξη το ενδιαφέρον. Στην κίνηση η οδύνη μας.

2.5.Στο διήγημα «Το βλήμα», η μνήμη αποτελεί  το θεμέλιο της ελπίδας. Και η ελπίδα της άφεσης. Σκέψη που επανέρχεται από παράγραφο σε παράγραφο. Επιμένει μάλιστα, αλλά όχι σαν τυραννική εμμονή, μα σαν αποτέλεσμα ωριμότητας. Πως η μνήμη είναι μέρος της ανάγκης. Πως η μνήμη είναι κυρίως κατανόηση κι επιλογές ελευθερίας κι  όχι ευκαιρία για απελπισία και ρεβανσισμούς. Κάτι που μόνο μια συνειδητοποιημένη συντριβή μπορεί να μας προσφέρει.

3. Τελειώνοντας, όποιος αποφασίσει να διαβάσει την «Άλλη λέξη» δεν πρέπει να πάρει σαν απολύτως αντικειμενικά τα παραπάνω. Το υλικό των εννέα διηγημάτων μάλλον οδηγεί σε πολλαπλές αναγνώσεις.  Επί πλέον πρέπει να ξέρει πως δεν θα είναι εύκολη υπόθεση η «Άλλη λέξη» επειδή χώρεσε σ΄ ένα τόσο δα μικρό βιβλιαράκι. Γενικά το προϊόν της κοινωνικής κριτικής   δεν είναι της ευκολίας. Ειδικά όταν δεν προσπαθεί να καθοδηγήσει και κυρίως όταν δεν προσποιείται λύσεις, όπως εδώ στην «Άλλη λέξη».

Αθήνα 9.5.2014

Ναι, υπάρχει αυτή η άλλη λέξη – αυτή που δεν ειπώθηκε, ενώ θα έπρεπε. Εκείνη που δεν κατάφερε να ξεκλέψει λίγο αέρα από τα πνευμόνια για να γειωθεί στη γλώσσα, να δουλευτεί στα δόντια. Αυτή η λέξη δεν είναι ένα συγγραφικό προφανές, είναι παρούσα πάντα ακόμα και εν τη απουσία μας – ακόμα και στην πιο βαθιά απουσία των ηρώων αυτού του βιβλίου. Άλλοτε λειτουργεί ως λυτρωτική δικλείδα, άλλοτε σαν τέναγος που σε καταπίνει και, φευ, πολλές φορές σαν κατάρα και γιατρειά ταυτόχρονα.

Λέξεις υπόρρητες, απόρρητες, απορριπτέες και απομαγευτικές προσπαθούν να αρθρώσουν και τούτοι οι άνθρωποι που περνοδιαβαίνουν τα διηγήματα του Γιώργου Δουατζή. Μα, και τα πράγματα το ίδιο και τα ζώα που λαμβάνουν –συγγραφικώ τω τρόπω- αλλότροπη υπόσταση και λαλιά για να ιστορήσουν τα δεσμά και τα δεσμευτικά των ανθρώπων.

Καίτοι τα διηγήματα διεκδικούν την θεματική και την υφολογική τους αυτοτέλεια και λειτουργούν ως επί τω πλείστον έκκεντρα, ο κύκλος, ο πυρήνας και η σπονδυλική τους στήλη είναι κοινή. Πρώτον διότι οι αφηγηματικές τεχνικές ομοιάζουν –πάντα κάποιος αφηγείται, μονολογεί και αποφαίνεται σε πρώτο πρόσωπο, έχοντας όμως απέναντί του έναν οικείο ή απρόσβλητο συνομιλητή, ένα ιδεατό άλλο, ίσως εμάς τους ίδιους, ή μια φιγούρα που πάντα λανθάνει μέσα στα διηγήματα και τα διατρέχει ως σκιά, φάντασμα, ερωτική παρόξυνση, απισχνούμενο απωθημένο, παρελθόν που κρυφοκοιτάζει περιδεώς το παρόν και τέλος σαν μνήμη που ζητάει τοκογλυφικά να υφαρπάξει το μέλλον.

Δεύτερον διότι αυτή η βασική, δομική και ουσιώδης έλλειψη είναι που διαπερνάει υποδορίως, αλλά και με αμυχές τους πρωταγωνιστές αυτών των ιστοριών. Κάτι είχαν και το απώλεσαν, κάτι έψαχναν και δεν το βρήκαν, κάτι τους μένει να αποζητήσουν μέχρι το πέρας της ζωής τους. Υλικές απολαύσεις; Ερωτικές ομοβροντίες; Μια σταθερότητα κατευναστική; Μιαν απάντηση σε ανοιχτές οικογενειακές πληγές; Ή μήπως εκείνη ακριβώς τη λέξη που δεν ξεκορμίζεται από τη γλώσσα, δεν αποκτά βάρος και υπόσταση;

Λέω λοιπόν πως τα εννιά διηγήματα που συνθέτουν την παρούσα συλλογή προσανατολίζουν το περιβάλλον τους προς μια σταθερή, απρόσβλητη κατεύθυνση. Αποτελούν μια αφορμή για την κορυφαία επερώτηση που διέπει τις ζωές όλων των ηρώων. Ποια είναι αυτή η άλλη λέξη;

Για τον Γιώργο Δουατζή, ποιητή δοκιμασμένο σε συνθήκες πυρρός, αυτή η βουτιά στον πεζογραφικό κόσμο, ενδέχεται, το εικάζω, δεν το γνωρίζω, να είναι και η δική του επερώτηση –υπό άλλη ωστόσο μορφική ανάπτυξη. Πώς αναζητείς τη λέξη, όχι πλέον στον στίχο, όχι στο ποίημα, αλλά στην ευρεία ανάπτυξη ενός πεζού. Το αποτέλεσμα είναι τω όντι επιτυχημένο, διότι διατηρεί εκείνη την ποιητική φλόγα του γραφιά, δίχως όμως να υποσκάπτει τα θεμέλια της διηγηματικής ανάπτυξης με πεζολογικές εκβολές. Κοινώς: τα διηγήματα έχουν θαυμαστή οικονομία, αυξημένη αισθητική στη χρήση των μέσων, απέχουν από το στοιχείο της υπερβολής και πολλές φορές είναι τόσο υπαινικτικά που μετατρέπονται σε μια θελκτική δοκιμή πάνω στην ανθρώπινη περίπτωση.

Στο χωρίς σκιά, το εναρκτήριο μέλος της συλλογής, η δομική έννοια της έλλειψης λαμβάνει το χαρακτήρα, ας μου επιτραπεί η έκφραση, στοχοπροσηλωμένης εκδίκησης. Μετουσιώνεται σε μότο ζωής. ΄Ο,τι δεν έχει ο ένας πρωταγωνιστής, το διαθέτει ο άλλος με μια πλησμονή πληγωτική. ΄Ο,τι ο ένας ονειρεύεται να αποκτήσει, ο άλλος το θεωρεί δεδομένο. Και τότε είναι που ο ανθρώπινος κρατήρας φλέγεται και αρχίζει να πυρώνει και να εξακοντίζει φλόγες. Ο λειψός πρωταγωνιστής μηχανορραφεί υπογείως, υποσκάπτει, καταριέται, βυσσοδομεί εναντίον του φαινομενικά φίλου του, αλλά επί της ουσίας αντίζηλου εν ζωή. Φευ, το τέλος υπερβαίνει στοχαστικά τα στενά όρια των ανθρώπινων ονείρων. Ο ζηλωτής ηττάται, εν τη απουσία του… εχθρού του. Ηττάται παταγωδώς και με έναν πικρά γκροτέσκο τρόπο… καταπίνει τον αντίπαλό του.

Στην κούκλα η έλλειψη περιδιαβαίνει τα ριζά του όρους έρωτας. Μόνο που είναι ένας έρωτας, σχεδόν μη υλικός, όμως ούτε και πλατωνικός, αλλά παράδοξος και παράταιρος. Ένας άντρας, μια κούκλα, ένας ιδιότυπος δεσμός που περιλαμβάνει το αίμα του ενός και την άκαμπτη νωθρότητα της άλλης. Κι όμως φλογερός – ο άντρας πρωταγωνιστής με αναπεπταμένα όλα τα ιστία μορφοποιεί το ερωτικό υποκείμενο στο πρόσωπο μιας κούκλας. Το αντικείμενο γίνεται ουσία και η ουσία σκλαβιά. Η στιγμή της απελευθέρωσης συμπίπτει με τον αφανισμό ενός εκάστου. Ό,τι ακριβώς συμβαίνει μεταξύ ανθρώπων, μπορεί να συμβεί και σε ετερώνυμες υπάρξεις.

Στο τραπέζι, εκ νέου ένα αντικείμενο λαμβάνει το χαρακτήρα συμβόλου. Η σταθερότητα του βίου έγκειται στην ύπαρξη ενός τραπεζιού, Κι αν αυτό για κάποιο λόγο λείψει; Ο εκνευριστικός γείτονας του ήρωα, φασαριόζος και γλεντζές, δανείζεται το τραπέζι για τις ανάγκες ενός ξέφρενου γλεντιού, αλλά μαζί με αυτό είναι σαν να υφαρπάζει και τα πόδια της σταθερότητας του διαμερίσματος του αφηγητή. Αίφνης τα καθημερινά, σχεδόν υποτυπώδη ζητήματα –που αφήνεις ας πούμε τον καφέ σου ή που ακουμπάς το κομπιούτερ- γίνονται κολοσσιαία. Μια ολόκληρη ζωή κρατημένη από ένα κοινό – κοινότατο αντικείμενο. Μια ζωή τόσο στενόχωρη και στενή και περιορισμένη σε έναν υλικό κόσμο προφανή, αλλά και αναγκαίο.

Στην αναχώρηση το κεντρί της αφήγησης αναλαμβάνει να το μπήξει γερά η μνήμη του γιου για την μάνα του που οδεύει πλησίστια προς την αιώνια κατοικία. Το πλέον οικείο πρόσωπο, στην ύστατη στιγμή του, τότε που όλοι οι λογαριασμοί φαίνεται να κλείνουν, μένει έκθετο στην ανάμνηση του παιδιού του. Ακόμα και τούτη η δεσμευτική σχέση μάνας – γιου, πολλάκις αναλυμένη από λογοτεχνική και επιστημονική πλευρά, σε τούτο το διήγημα γίνεται ένας ερωτηματικός σύνδεσμος. Κανείς δεν γνωρίζει κανέναν, κανείς δεν μπορεί να εισχωρήσει στα πυκνά βάθη των σκέψεων ενός άλλου μυαλού. Αν και το μητρικό σώμα δίνει ζωή από τη δική της, οι δύο ζωές παύουν να συνυπάρχουν και να συλλειτουργούν. Μένει η μνήμη να στοχάζεται και να κορφολογεί αθησαύριστες στιγμές.

Στην Ελένη, ένα διήγημα μιας πνοής, δύο άγνωστοι άνθρωποι –ένας άντρας και μια γυναίκα- έλκονται από την πρώτη ματιά, Η μαγική στιγμή αυτής της ηλεκτρικής εκκένωσης, κλείνει αεροστεγώς με μια φυσαλίδα πόθου και σμιξίματος να τους περιβάλλει. Φευ, κι εδώ όμως το θαύμα –το μέγα θαύμα της συμπόρευσης των ανθρώπων- τελείται στο ναό της απουσίας. Χωρίζουν, ενώ έχουν κάθε δικαίωμα να ζήσουν μαζί. Κι όμως δεν το πράττουν. Τι παράξενο που η ζωή λειτουργεί και με τις δύο αντίρροπες δυνάμεις της: έλξη – άπωση και πάλι από την αρχή.

Στο νόμισμα που είναι το μεγαλύτερο σε έκταση διήγημα της συλλογής, θα τολμούσα να πω μια ιδιόμορφη σύνθεση που εγκιβωτίζει πολλές παράλληλες ή συμπίπτουσες δράσεις, φέρει μια Μουρακαμική πνοή. Διότι όπως και ο δαιμόνιος Ιάπωνας, έτσι και ο Γιώργος Δουατζής θεάται τον κόσμο από διαφορετικές γωνίες. Ακόμα και από αθέατες. Πρόκειται επιπροσθέτως για ένα ιδιαίτερο λογοτεχνικό παιχνίδι ανάμεσα τους ήρωες και τον συγγραφέα που μετέχει –ως άλλος ήρωας στο δράμα- και συνομιλεί αενάως με τους χαρακτήρες που έχει πλάσει. Η πυκνότητα της γραφής εδώ εφάπτεται με την χαρακτηριολογική συνάφεια των προσώπων. Πώς βλέπουν; Τι εφορμά στον αμφιβληστροειδή μας; Σε τι παγίδες μας εκθέτει η όραση επί του πραγματικού, όταν αυτό παύει να υφίσταται ως τέτοιο; Οι ψυχολογικές αιτιάσεις εδώ –μεταιχμιακές το δίχως άλλο- αποφασίζουν να αναλάβουν την ανέλιξη της ιστορίας.

Στο βλήμα μνήμες εμφυλίου πολέμου, σπαραγμού, αίματος δεμένου με ιδεολογικές στρατεύσεις έρχονται να σκιάσουν το πέρασμα του ήρωα από τη ζωή στην ανυπαρξία του θανάτου. Ο μονόλογος – διαθήκη που απευθύνεται –πιθανότατα- προς τον γιο που θα πάρει τη σκυτάλη των οικογενειακών φαντασμάτων είναι ασθματική, σκληρή, πονεμένη και πονετική. Ο άντρας, γέρος πλέον και ταλαιπωρημένος αφήνει ως παρακαταθήκη ένα βλήμα που κουβαλούσε χρόνια στα τρίσβαθα του κορμιού του, αλλά και ένα αναπάντητο ερώτημα «ποιος σκότωσε τον αντάρτη αδερφό του;». Οι μνήμες του πατέρα ρέουν στο παρθένο κέλυφος του γιου, κάνουν κατάληψη, η ζωή που φεύγει στοιχειώνει τη ζωή που μένει πίσω.

Ο μονόλογος του Λου είναι μια κλασική μορφή ζωομορφίας, αρκετά συχνή στη λογοτεχνία. Ένας σκύλος αναλαμβάνει να μιλήσει για τα ανθρώπινα. Παραδόξως το κάνει καλύτερα από τους ανθρώπους που αποφεύγουν να εκφραστούν. Νά και πάλι η έννοια της έλλειψης. Ένα τετράποδο δεν έχει ομιλία, αλλά μπορεί να εκφράσει τούτη την έλλειψη με έναν πλούτο συμβόλων. Οι άνθρωποι που διαθέτουν λόγου εύρειαν, αδυνατούν να ορθώσουν δύο στοιχειώδεις κουβέντες, να επικοινωνήσουν και να εκφράσουν τα μύχια των σκέψεών τους. Αντ’ αυτού αναζητούν καταφυγές, νοθευμένες εξιδανικεύσεις, ανεμοσκορπίσματα του αλκοόλ, της τέχνης και της πνιγηρής σιωπής.

Το έσχατο διήγημα, η Πείνα, είναι μια γερή, καλοζυγισμένη μαχαιριά για τη σημερινή κατάσταση και την κατάρρευση κάθε βεβαιότητας. Για την καθίζηση μιας χώρας, για την αποδόμηση των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, για τον εξανδραποδισμό των πάντων. Είναι όσο χρειάζεται δηκτικό και ευκρινές δίχως να κραυγάζει λύσεις ή να διασπείρει καταδίκες. Ένα μήνυμα, εντέλει με πολλούς αποδέκτες.

Όλα τούτα σκιαγραφούν μια συλλογή διηγημάτων που ακροπατάει στα όρια της τρέχουσας λογικής, αλλά ενίοτε λοξοδρομεί προς ένα λυτρωτικό παράλογο – προς μια κατάσταση που πλαγιοκοπεί την πραγματικότητα άλλοτε επιθετικά και άλλοτε με σκοπό να την αποκρούσει. Οι ήρωες είναι έρμαια των ελλείψεών τους, αθύρματα της ασίγαστης μνήμης, περιζωμένοι από υλικές υποστάσεις που επιτείνουν την καχεξία τους, ακόμα και από αντικείμενα που αίφνης πάλλονται με ισχυρότερη πνοή από τα έμβια όντα που τα χρησιμοποιούν. Είναι μια συλλογή περισυλλογής: πρισματική, καλειδοσκοπική, παιγνιώδης, λυγμική και προκλητική. Ίσως γιατί έχει ως γνώμονα τον άνθρωπο, το σύμβολο της πτώσης του, τα ανειρήνευτα πάθη και τα ασύγγνωστα λάθη του που όμως τα επαναλαμβάνει αιώνες τώρα και φευ είναι καταδικασμένος να τα επαναλαμβάνει αενάως.

Η συλλογή διηγημάτων του Γιώργου Δουατζή, είναι μια ορχήστρα εγχόρδων και χάλκινων που δεν έχει μάθει να παίζει ένθερμα εμβατήρια, αλλά σονάτες για όλες τις απώλειες, παρελθούσες και μέλλουσες, για τις δικές μας απώλειες που θα έρθουν, πάντα θα έρχονται, ακόμα και όταν εμείς δεν θα είμαστε εδώ για να τις χαιρετίσουμε.

Αθήνα 9.5.2014

Μια χαρακτηριστική ιδιότητα του έργου είναι οι συνεχείς μετασχηματισμοί των δρώντων προσώπων. Έχουμε δηλαδή συνεχείς αλλαγές και της ταυτότητας, αλλά και της στάσης των χαρακτήρων. Είναι γνωστό ότι στη λαϊκή αφηγηματική παραγωγή ο ήρωας ξεκινάει από μια ευδαιμονική κατάσταση, η οποία ανατρέπεται και ένα πολύτιμο αντικείμενο χάνεται. Ο ήρωας αναλαμβάνει δράση, συγκρούεται με τον αντίμαχο και τον νικά. Το ποθητό αντικείμενο επιστρέφει στην κατοχή του. Εδώ τα πράγματα συμβαίνουν διαφορετικά. Ο ήρωας περνάει από δοκιμασίες, εφαρμόζει διάφορα αφηγηματικά προγράμματα, αλλά το τέλος συνήθως είναι καταστροφικό. Έχουμε να κάνουμε λοιπόν με το μύθο της ανατροπής, ο οποίος ωστόσο λαμβάνει διαφορετικές μορφές στο έργο του Δουατζή. 

Ας δούμε το πρώτο αφήγημα που επιγράφεται «Χωρίς σκιά». Ο αφηγητής είναι θυμωμένος με τον «Κωστάκη», τον παιδικό του φίλο, ο οποίος σε κάθε στιγμή της ζωής του τον ευεργετεί. Στα παιδικά τους χρόνια λ.χ. του δίνει χρήματα για να αγοράσει γάλα ή αργότερα τον βοηθάει να απεμπλακεί από την εξάρτηση του αλκοόλ. Θα περίμενε κανείς λοιπόν ο αφηγητής να του οφείλει ευγνωμοσύνη. Η δική του αντίδραση ωστόσο είναι τελείως διαφορετική. Το ομολογεί ο ίδιος: «Όσο με φρόντιζες και μου έδειχνες αγάπη, τόσο σε μισούσα». Τα γεγονότα λοιπόν κρίνονται από δυο διαφορετικές οπτικές γωνίες. Από τη μια η κοινωνική οπτική, που θεωρεί σωστές τις ενέργειες του «Κωστάκη» και από την άλλη η θέση του αφηγητή, ο οποίος πιστεύει ότι όλα αυτά δεν γίνονται  από αγαθή προαίρεση, αλλά για να επιβεβαιώνει  ο υποτιθέμενος φίλος του την καλή του εικόνα: «Απλώς με φρόντιζες για να επιβεβαιώνεις το εγώ σου». Το αποτέλεσμα είναι να τον μισεί θανάσιμα.  Αλλά δεν μένει μόνο εκεί. Περνάει από την δυσαρέσκεια στην επιθετικότητα: “Θυμάσαι που δεν προκρίθηκες στο διαγωνισμό για τη Διαβαλκανική Σύνοδο; Εγώ έβαλα και πάλι το χεράκι μου. Διοχέτευσα τάχα απόρρητες πληροφορίες, ότι ήσουν χρήστης και ενίοτε διακινητής ναρκωτικών και αν έπαιρνες τη δουλειά θα εξέθετες το υπουργείο”.

Τα γεγονότα συνεχίζονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά κάποια στιγμή ο παιδικός φίλος πεθαίνει και σύμφωνα με την επιθυμία του αποτεφρώνεται. Αλλά καθώς σκορπίζουν τη στάχτη του αυτή εισέρχεται στο σώμα του αφηγητή: «και η στάχτη σου, εσύ βρωμερό υποκείμενο, έφτασες στα σωθικά μου. Βαθιά στους πνεύμονες και το στόμα μου βρέθηκαν τα καμένα σου κύτταρα». Έτσι έχουμε μια αλλαγή ταυτότητας. Ο αφηγητής δεν είναι πια ο ίδιος. Αισθάνεται ότι μέσα στο σώμα του υπάρχει ένα άλλο σώμα. Αυτός ο διπλασιασμός έχει αρνητικές συνέπειες. Ο αφηγητής προσπαθεί να βρει ένα μέσο προκειμένου να γίνει και πάλι ένα ενιαίο εγώ, αλλά δεν το κατορθώνει. «Μπήκες στα κύτταρα μου. Και όσο και να βήξω, να φτύσω, να ξεράσω, εσύ είσαι εδώ». Αυτός ο μετασχηματισμός δηλώνει την τιμωρία του αφηγητή που δεν μπορεί πια να απαλλαγεί από το μισητό του σύντροφο. Είναι καταδικασμένος να τον κουβαλάει πάντα μαζί του. Έχουμε επομένως μια περίεργη σύνθεση: το θετικό συνυπάρχει με το αρνητικό.  Ο αφηγητής έχασε την ταυτότητά του. Είναι λοιπόν πολύ θυμωμένος και ξεσπάει: «Αλλά τι περιμένεις από ένα ανθρωπάριο χωρίς ίσκιο. Ούτε έναν ίσκιο δεν αξιώθηκες τόσα χρόνια. Κάθαρμα χωρίς σκιά.  Κάθαρμα ανίσκιο…». Η υποτίμηση του παιδικού φίλου συνεχίζεται. Δίπλα στο «Κωστάκη, που δεν γίνεται ποτέ στο κείμενο «Κώστας» προστίθεται και το λέξημα «ανθρωπάριο». Στη σκέψη του αφηγητή πρόκειται για έναν άνθρωπο που δεν έχει πραγματική υπόσταση, που του λείπουν τα πάθη και δεν μπόρεσε ποτέ να δει ότι στον κόσμο δεν υπάρχει μόνο το «καλό». Ο άνθρωπος είναι μια σύνθετη οντότητα. Σε μια τέτοια οντότητα μετασχηματίζεται ο αφηγητής με έναν τρόπο που ενέχει ωστόσο το στοιχείο του κωμικού και του απροσδόκητου. Ας μη ξεχνούμε πως και αυτός ήταν μονομερής. Και η μονομέρεια απορρίπτεται στο κείμενο.

Σε ένα παρόμοιο κλίμα πραγματικού και φαντασιακού, ονείρου και πραγματικότητας, κινείται και το δεύτερο αφήγημα «Η κούκλα». Ένας νεαρός φοιτητής δουλεύει για να ζήσει. Το αφεντικό του όμως τον τοποθετεί κοντά σε μια κούκλα. Αυτή όμως η άψυχη οντότητα μετασχηματίζεται στα όνειρά του και τον οδηγεί σε μια έξαρση σωματική. Για να απαλλαγεί από την παρουσία της την καίει, αλλά αυτή συνεχίζει εμφανίζεται στα όνειρά του, μόνο που τώρα είναι καμένη. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο νεαρός αυτοκτονεί. Αυτή η βίαιη εισβολή του ονειρικού στην πραγματική ζωή δηλώνει την καθολική στέρηση του πρωταγωνιστή. Για να την καλύψει καταφεύγει σε υποκατάστατα, όπως είναι η κούκλα. Όταν όμως αυτή γίνεται ενοχλητική, την καταστρέφει· έτσι όμως η μοναξιά του γίνεται κυρίαρχη γι’ αυτό και αυτοκτονεί.

Στο αφήγημα «Το τραπέζι» έχουμε μια ιστορία που σε επίπεδο επιφάνειας ψυχαγωγεί τον αναγνώστη. Ο αφηγητής έχει ένα γείτονα το «Μήτσο». Ο Μήτσος έχει τη φαεινή ιδέα να κάνει ένα πάρτι, αλλά διαπιστώνει ότι μεταξύ άλλων του λείπει και ένα τραπέζι. Το ζητάει λοιπόν από το γείτονά του. Το τραπέζι, για να χρησιμοποιήσουμε μια σημειωτική ορολογία, είναι για τον αφηγητή ένα πολύτιμο αντικείμενο γιατί είναι συνυφασμένο με τον τρόπο της ζωής του. Εκεί ακουμπάει τον καφέ του και σημειώνει τις «ιδέες» του. Η κατάντια ωστόσο του τραπεζιού στο σπίτι του Μήτσου είναι απερίγραπτη. Πρόκειται για μια πραγματική υποβάθμιση του ρόλου του. Tη διεκτραγωδεί ο ίδιος ο αφηγητής: φέρνει μεταξύ άλλων πάνω του «κακοτηγανισμένα τσιπς με χημικά αρώματα ρίγανης» και «σταγόνες λίπους από άκρως ανθυγιεινά κατεψυγμένα λουκάνικα». Το πολύτιμο αντικείμενο χάνει την λειτουργικότητά του. Τελικά όμως το πάρτι τελειώνει και ο αφηγητής ζητάει πίσω το τραπέζι του.  Ο Μήτσος όμως αδιαφορεί εντελώς και κωφεύει στην παράκληση του γείτονά του και στο τέλος του ζητάει και το λόγο:

[Αφηγητής:] – Θέλω τα πράγματα που είχα στο τραπέζι μου να πάρουν τη θέση τους, αφού βέβαια καθαριστεί το μάρμαρο του τραπεζιού, το οποίο είναι γεμάτο σκουπίδια.

[Μήτσος:] – Και γι’ αυτό στενοχωριέσαι; Φέρε τα δίπλα και τα βάζεις στο δικό μου τραπέζι που είναι καθαρό.

[Αφηγητής:] – Δεν θέλω το τραπέζι σου ρε, ούτε το δικό μου, ούτε τις καρέκλες μου, ούτε να σε έχω γείτονα, ούτε να σε ακούω, ούτε να σε βλέπω, ούτε να ακούω την άθλια συλλογιστική σου, ούτε τις συμβουλές σου περί καναπέ, ούτε την βοήθεια σου για καλώδιο, ούτε να ξανακάνεις πάρτι και να τσακιστείς να φύγεις από μπροστά μου πανάθλιε γείτονα, που να με πάρει ο διάολος.

[Μήτσος:] – Συγνώμη, αλλά γιατί φωνάζεις; Εγώ σου χτύπησα την πόρτα πρωϊνιάτικα;

Έχουμε εδώ δύο δρώντα πρόσωπα, τον Μήτσο και τον γείτονά του, αλλά και ένα τρίτο στοιχείο, το τραπέζι. Αυτό είναι τελικά το στοιχείο εκείνο που εκτρέπει τη συζήτηση και καθιστά την επικοινωνία αδύνατη. Ο αναγνώστης ασφαλώς θα χαμογελάσει με την «παράξενη» συμπεριφορά το Μήτσου που αδιαφορεί για τα πάντα. Αλλά πίσω απ’ αυτή την χαριτωμένη ιστορία κρύβονται νύξεις για θέματα ιδιοκτησίας καθώς και για τον σύνδεσμο με άψυχα πράγματα, αλλά σημαντικά για τον ιδιοκτήτη τους. Το αφήγημα παραπέμπει σε μια κοινωνία στην οποία λείπουν οι καλοί τρόποι και η ευγένεια. Ταυτόχρονα όμως αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα μη-επικοινωνίας. Παραφράζοντας τη σκέψη του Lacan, μπορούμε να πούμε ότι δύο είδη τρέλας παραμονεύουν την ανθρωπότητα σήμερα: από τη μια μεριά, η σχιζοφρένεια, η έξαρση της ολικής ελευθερίας στην επικοινωνία, που τελειώνει στη μη-επικοινωνία· από την άλλη μεριά, ο εντελώς κοινωνικοποιημένος επαναληπτικός λόγος, το “μιλάς, μιλάς, αυτό είναι το μόνο που ξέρεις να κάνεις” του queneau. Και εδώ ο Μήτσος μιλάει, αλλά ο λόγος του δεν έχει καμιά κατεύθυνση και κανένα προσανατολισμό. Και αυτό είναι μια άλλη μορφή έλλειψης επικοινωνίας. Και να σκεφθεί κανείς ότι όλα αυτά συμβαίνουν σ’ ένα κόσμο που κατακλύζεται από μηνύματα και πληροφορίες.  

Το αφήγημα «Η Αναχώρηση» θα μπορούσε να ιδωθεί ως ένας χάρτης συναισθηματικότητας. Γίνεται λόγος εδώ για το θάνατο της μάνας, μιας μυθικής μορφής στο κείμενο του Δουατζή. Ο επικείμενος θάνατός της σηματοδοτεί τη συναισθηματική αφύπνιση του αφηγητή: «Ένιωσα όπως κάποιος που βρίσκεται στο Διάστημα […] και τον επαναφέρουν με άκρα βιαιότητα στη γη». Αυτή η τροποποίηση της κατάστασης είναι όχι μόνο η προϋπόθεση της πορείας πάθους, αλλά είναι επίσης «η υπογραφή της» και ο μόνιμος δείκτης της. Στη συνέχεια το συγκινησιακά φορτισμένο υποκείμενο είναι σε θέση να φανταστεί αντίστοιχα σχήματα συναισθηματικού δεσίματος. «Έφυγε η μάνα οριστικά. Όσο και να το έχεις πάρει απόφαση, πονάει. Και οδηγεί σε αναπολήσεις. Δεν ξέρω γιατί, αλλά θυμάμαι πάντοτε την εικόνα: Εκείνη καθισμένη με μια μακριά καφέ ρόμπα, εγώ παιδί, όρθιος δίπλα της κι αυτή γειρτή προς εμένα να μου χαϊδεύει το κεφάλι».

Θα ακολουθήσει η συγκίνηση που σχετίζεται με δυο διαφορετικές φάσης της ζωής της μάνας. Η πρώτη έχει σχέση με ενδυματολογικούς κώδικες: «Όμορφη που ήταν η μάνα με τα πλουμιστά της φορέματα με Παρισινά υφάσματα!» και η δεύτερη με την τελική της κατάρρευση: «Από τη δυναμική σιγουριά της περπατησιάς μιας νέας με μπόλικη φιλαρέσκεια, να φτάνει στο αβέβαιο, φοβισμένο για το επόμενο βήμα, βάδισμα της ηλικιωμένης. Και σύντομα, πολύ σύντομα, να φτάνει στο βάδισμα της γριάς γυναίκας, η οποία χωρίς συνοδεία έτρεμε να βγει από το σπίτι της». Έχουμε μια συνεχή συσχέτιση του τότε και του τώρα. Της θελκτικότητας και της αδυναμίας. Της έλξης και της άπωσης σε επίπεδο σωματικό. Εκείνο όμως που είναι κυρίαρχο στο αφήγημα είναι η μυστική συνομιλία μάνας και γιου. «Τη βλέπω. Όσο μπορώ παραμορφώνω τη σημερινή εικόνα της για να φτάσω σε αυτό που ήταν κάποτε. Σε αυτό που ξεχείλιζε ζωή. Την ακούω να μιλάει. Σε βεβαιώνω, την ακούω που συνεχίζει τον μονόλογο».

Το χαρακτηριστικό όμως γνώρισμα του κειμένου είναι η αξιοθέτηση της σχέσης μάνας, παιδιού. Φθάνοντας στο τέλος της πορείας του, ο αφηγητής έχει τη δυνατότητα να εκδηλώσει, για τον εαυτό του και για τους άλλους, τη συναισθηματική κατάσταση που βίωσε. Γνωρίζει ότι το πένθος που συνοδεύεται από ένα υπερβολικό πόνο θα δημιουργούσε την υποψία ότι είναι ψεύτικο. Ο αφηγητής αποκαλύπτει τις αξίες επάνω στις οποίες βασίζεται η τελική του αναγνώριση της προσφοράς της μάνας: «Δεν θυμάμαι να ζήτησε ποτέ κάτι. Η αυταπάρνηση ήταν ταυτόσημη με την παρουσία της. Έδινε συνεχώς και υπήρχε αρχοντικά μέσα από αυτήν τη διαδικασία». Έτσι η μάνα αξιολογείται θετικά. Αποτελεί μια μορφή που πέρα από τη συγκίνηση που προκαλεί στον αφηγητή, εκφράζει μια πλησμονή που υπερβαίνει το καθημερινό και το τετριμμένο. Ίσως συνεχίζει και τώρα να δίνει. Έτσι, ο συναισθηματικά φορτισμένος αφηγητής μπορεί να απαιτήσει το «δικαίωμα» να ζήσει την απώλειά της με τον δικό του τρόπο, αντιλαμβανόμενος πλήρως το ιδιαίτερο «νόημα» που αυτή δίνει στη ζωή του.

Το επόμενο αφήγημα φέρνει τον τίτλο «Ελένη» και διηγείται μια ερωτική περιπέτεια. Το περιεχόμενο της είναι σύντομο. Ένας άντρας και μια γυναίκα συναντιόνται. Βιώνουν την ένταση του έρωτά τους και χωρίζουν χωρίς να ξανασυναντηθούν πάλι.  Σε επίπεδο βάθους όμως σημασιοδοτούν μια ερωτική πληρότητα. Τα αφηγήματα της πληρότητας σπάνια είναι ευτυχή αφηγήματα. Έχουμε το χωρισμό των δυο ηρώων, αλλά ο αφηγητής ξέρει να ξεχωρίζει το στοιχείο εκείνο που δίνει μια διαφορετική διάσταση στα πράγματα. Και αυτό είναι η ουσιαστική ένωση ενός άντρα και μιας γυναίκας που υπερβαίνει το συνηθισμένο και το τετριμμένο. Αυτό είναι τελικά το κέρδος. Οι δυο πρωταγωνιστικές μορφές προσφέρουν στον εαυτό τους ένα ξεχωριστό ερωτικό δώρο. 

Κορυφαία στιγμή στην Άλλη λέξη αποτελεί το αφήγημα «Το νόμισμα».  Πρωταγωνιστικές μορφές, ο Νίκος Γεωργίου που συνταξιοδοτήθηκε πριν λίγα χρόνια ως ανώτατο στέλεχος της Εθνικής Τράπεζας και ο βιβλιοπώληςΓεώργιος Νικολάου. Η συνάντηση των δυο αυτών προσώπων γίνεται τυχαία. Ο πρώτος για να προστατευθεί από τη βροχή καταφεύγει στο βιβλιοπωλείο του δευτέρου. Ο βιβλιοπώλης δεν βλέπει θετικά την έλευση του Νίκου Γεωργίου. Ξέρει ότι δεν θα ψωνίσει και όλα έγιναν για να αποφύγει τη βροχή.  Ο αναγνώστης θα διερωτηθεί τι κρύβουν αυτοί οι δυο τύποι, πέρα από τα τυπικά τους χαρακτηριστικά. Η πρώτη παρατήρηση είναι καίρια. Τα ονόματά τους αποτελούν αντιστροφή το ένα του άλλου. Η αντίθεσή τους λοιπόν ξεκινάει από την ονοματοθεσία. Ταυτόχρονα και οι δυο τους βλέπουν τον εαυτό τους από διαφορετική οπτική γωνία. Αυτή την οπτική γωνία την ονομάζει το κείμενο «άλλη ματιά». Να πως παρουσιάζουν τον εαυτό τους. Πρώτα μιλάει ο Νίκος Γεωργίου και μετά ο Γεώργιος Νικολάου.

“Αγαπητέ κύριε Γεωργίου η άλλη ματιά, αυτή στον εαυτό μου, βλέπει ένα πολυσήμαντο ον, μοναδικό. Με ένα εγώ, που ξεχειλίζει και δεν χωράει στο σώμα μου.

Η άλλη ματιά στον εαυτό μου, βλέπει έναν απειροελάχιστο κόκκο. Ίσα που τον βλέπω. Ένα πραγματάκι με οριακώς ορατά μέλη, που κινούνται αστεία”.

Έχουμε εδώ την προσπάθεια του συγγραφέα να επιλέξει τα πρόσωπα του έργου του και να τα παρουσιάσει κάτω από έναν ιδιαίτερο φωτισμό. Η διαπίστωση είναι άμεση· πρόκειται για δυο διαφορετικά πρόσωπα με αντιθετικές ιδιότητες. Ο πρώτος αντιπροσωπεύει το παν, ο δεύτερος το τίποτε. Ο Γεωργίου αξιοθετείται θετικά και ο Νικολάου αξιοθετείται αρνητικά. Επομένως οι πορείες τους είναι κλειστές και σταθερές και κάθε στάδιο είναι προβλέψιμο εκ των προτέρων. Επομένως αναλαμβάνουν ένα συγκεκριμένο ρόλο που είναι στερεότυπος και η όλη δράση τους θα κινείται γύρω απ’ αυτό το πλαίσιο. Αλλά η έλλειψη ουσιαστικής δράσης μας υποχρεώνει να χαρακτηρίσουμε τα δυο αυτά δρώντα πρόσωπα ως μη-υποκείμενα. Το μη-υποκείμενο μπορεί μόνο να υποδηλώνει: δεν έχει καμία πρωτοβουλία, υπό την έννοια ότι μπορεί μόνο να ακολουθήσει τις καθιερωμένες εκ των προτέρων πορείες του.

Εκείνος όμως που έχει μια ανοικτή πορεία και μια ικανοποιητική ελευθερία ελιγμών είναι ο Αρλεκίνος: «ντυμένος με τα πολύχρωμα κουρέλια του και με το χαρακτηριστικό καπέλο με τις μύτες και τα κουδουνάκια στην άκρη τους. Έρχεται από τον δέκατο έκτο αιώνα. Λέγεται ότι είναι απόγονος των δούλων του δικού μας, του Αριστοφάνη». Ο Αρλεκίνος μάλιστα αποκτά και μια ιδιαίτερη ιδιότητα. Δεν υποτάσσεται πια στη λογική του συγγραφέα, αλλά στέκεται απέναντι του και προβάλλει τις δικές του απαιτήσεις. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που το παρατήρησε ήδη ο Μπαχτίν. Την ίδια αυτονομία θα αποκτήσουν και οι δυο ήρωές μας που θα σταθούν απέναντι στο συγγραφέα:

– Δηλαδή, θα διορθώσουμε τον συγγραφέα;

–  Όχι ακριβώς κύριε Νικολάου. Τις εκδοχές μας θα δώσουμε. Φοβάστε μήπως μας καταργήσει ο συγγραφέας ή μας υποβαθμίσει στο αφήγημα;

– Στο χέρι του είναι. Μπορεί και να μας ξεχάσει τελείως. Από την άλλη, ίσως από τη στιγμή που μας κατασκεύασε, να τον οδηγούμε εμείς.

Είναι η ξεχωριστή εκείνη στιγμή όπου τα δυο αυτά δρώντα πρόσωπα αποκτούν μια ιδιότητα: δύνανται να κάνουν (ικανότητα), μπορούν δηλαδή να αναπλάσουν, να δώσουν τη δική τους εκδοχή για την ιστορία της κούκλας. Τι έχει πράγματι συμβεί; Ο Αρλεκίνος τους μετέφερε στο παζάρι «στην καμάρα της Ιεράς Οδού, που γεμίζει από ρακοσυλλέκτες και πραμάτειες, οι οποίες φαντάζουν άχρηστες, αλλά κρύβουν μέσα τους τη  χρησιμότητα των αναμνήσεων, των επιστροφών». Εκεί γύρω από μια κούκλα δίνονται διαφορετικές εκδοχές για το ποια θα έπρεπε να είναι η ιστορία της και πώς θα αντιδρούσαν οι άνθρωποι αντικρίζοντας της και τι θα έκανε ο ρακοσυλλέκτης πωλητής.

Έχουμε εδώ και πάλι την εμφάνιση της άλλης ματιάς, της διαφορετικής οπτικής γωνίας και σε τελευταία ανάλυση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η τέχνη. Γιατί ο Αρλεκίνος μας παραπέμπει συνειρμικά στη λειτουργία της τέχνης και μάλιστα στη θεατρική της εκδοχή. Ειδικότερα μάλιστα ο χώρος του παζαριού παίρνει την ειδική σημασιοδότησή του: «Ένας ολόκληρος θίασος. Απλωμένος στην καρδιά της πόλης, της χώρας». 

Η τέχνη λοιπόν δεν βλέπει τα πράγματα μονοσήμαντα, άλλα υπερβαίνει την μοναδικότητα με την πολλαπλότητα, με τις πολλές εκδοχές του ίδιου πράγματος και για τον λόγο αυτό αντέχει στον χρόνο.  Σ’ αυτή τη λογική δεν εμπίπτουν οι Νικολάου, Γεωργίου.  Αντιπροσωπεύοντας δυο διαμετρικά αντίθετες μορφές, αποτελούν τις δυο όψεις του ίδιου νομίσματος: το μηδέν και το άπειρο. Αλλά η τέχνη δεν ενδιαφέρεται για τέτοιες μονοσήμαντες κατηγοριοποιήσεις και «φαιδρώ τω πρόσωπω», θα λέγαμε, τους ενσωματώνει σ’ ένα νόμισμα που καταλήγει σε μια σχάρα υπονόμου. Η παντοδυναμία της τέχνης, το εκπληκτικό και το θαυμαστό, το υπερρεαλιστικό και το παιγνιώδες συνυπάρχουν εδώ.

Το αφήγημα «Το βλήμα» μας παραπέμπει στην περίοδο των Δεκεμβριανών και του εμφυλίου. Εκεί ο αφηγητής δέχτηκε ένα βλήμα στο στήθος του που το έχει ως τώρα που πεθαίνει. Διηγείται την ιστορία στον γιο του και του ζητά να διατηρήσει αυτό το βλήμα μετά την εκταφή του. Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει την απαίτηση αυτή υπερβολική, αλλά τα πράγματα δε συμβαίνουν έτσι. Το βλήμα αποτελεί το σημάδι, την ένδειξη ότι ο αφηγητής ήταν και αυτός εκεί. Έλαβε μέρος δηλαδή στον αγώνα του λαού για την ελευθερία.  Δεν θέλει επομένως να χαθεί η μνήμη αυτή.

Από την άλλη μεριά διηγείται στον γιο του τον θάνατο του αδελφού του που έγινε κάτω από άγνωστες συνθήκες. Ο αδελφός του ήταν αντάρτης και καπετάνιος στον ΕΛΑΣ. Βρέθηκε νεκρός υπό μυστηριώδεις συνθήκες. Ο αφηγητής διερωτάται για το ποιος έφταιξε γι’ αυτό, οι αριστεροί ή οι δεξιοί; Βρισκόμαστε λοιπόν σημειολογικά μπροστά στη λύση ενός δύσκολου προβλήματος. Η απάντηση δεν βρίσκεται στο κείμενο. Εμμέσως πλην σαφώς ο αφηγητής καλεί τον αναγνώστη να λύσει το πρόβλημα. Αυτό το παιγνίδι του γνωρίζω – δεν γνωρίζω, πιστεύω – δεν μπορώ να πιστέψω είναι από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του αφηγήματος.

Το τέλος όμως, είναι εξίσου θαυμαστό. Ο πομπός-γιος δεν μιλάει. «Το μόνο που κάνεις, λέει ο αφηγητής, είναι να κουνάς το κεφάλι και να λες χιλιάδες λέξεις με το βλέμμα».

Το αμφίσημο βλέμμα του νεαρού, η άρνησή του να μπει στην προβληματική μιας παλιότερης εποχής είναι ίσως ένα κυρίαρχο θέμα του αφηγήματος. Η λύση ενός παλιότερου προβλήματος στις σημερινές συνθήκες, όπου τα πάντα έχουν αλλάξει, δεν είναι εφικτή. Εκείνο που έχει σημασία είναι να μεταδίδεται το μήνυμα. Αυτό λειτουργεί από μόνο του, γιατί διαφορετικά μια ολόκληρη εποχή αγώνων, θυσιών και συγκρούσεων θα περιέλθει στο χώρο της λησμονιάς. Η γνώση είναι τελικά λυτρωτική.

Χαριτωμένος είναι «Ο μονόλογος του Λου». Εδώ ο Δουατζής ανοικειώνει τα πράγματα, όπως θα έλεγαν οι Ρώσοι φορμαλιστές. Τους δίνει δηλαδή μια καινούρια, μια διαφορετική μορφή. Έτσι αφηγητής δεν είναι ένας άνθρωπος, αλλά ένας σκύλος, ο Λου. Ο Λου λοιπόν, περιγράφει τη μοναξιά του αφεντικού του από την έλλειψη του αγαπημένου προσώπου. Δεν μπορεί να καταλάβει πώς δυο άνθρωποι, που μπορούσαν να συνυπάρξουν σ’ ένα κοινό βάδισμα και σ’ ένα κοινό προσανατολισμό, προτιμούν την απόκλιση από τη σύγκλιση. Τελικά ο Λου έχει περισσότερη ευαισθησία και περισσότερο μυαλό και μπορεί να συλλάβει το βάθος της στέρησης. Αυτός τελικά εύχεται, ελπίζει, φαντάζεται, προσδοκά την επανένωση. Δεν πιστεύει στις διαζεύξεις, αλλά στις συζεύξεις. Υποθέτω πως ο αναγνώστης είναι με τη μεριά του, γιατί δεν μπορεί και αυτός να αντιληφθεί τον παραλογισμό της έλξης που γίνεται απώθηση και πόνος.

Το τελευταίο αφήγημα «Η πείνα» είναι χαρακτηριστικό για την ελλειπτικότητά του. Μέσα σε λίγες γραμμές ο αφηγητής δίνει μια συγκλονιστική εικόνα της τραγικότητας της έλλειψης φαγητού που παραπέμπει σε ένα διαρκές μαρτύριο. Ασφαλώς οι συσχετισμοί με το σήμερα είναι εμφανείς. Αλλά ενώ θα περίμενε κανείς ο ήρωας να παραιτηθεί και να υποταχθεί στη μοίρα του, αυτός είναι θυμωμένος και οργισμένος και ο θυμός εδώ ενέχει το σπέρμα της ανατροπής μιας κατάστασης που φαίνεται εδραιωμένη, άλλα ήδη έχουν φανεί τα πρώτα σημάδια της ανατροπής της. Τελικά η μυθολογία της ανατροπής έχει πολλαπλές όψεις στο έργο του Δουατζή.

Συμπερασματικά θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε ότι στην Άλλη λέξη θα συναρτήσουμε το υπερρεαλιστικό στοιχείο να συνυπάρχει με τις καταστάσεις του πάθους, το γκροτέσκο, το θαυμαστό και το απροσδόκητο. Η στέρηση, αλλά και η ερωτική πλησμονή εμφανίζονται εδώ. Η έννοια της τέχνης στις πολλαπλές της διαστάσεις εμφανίζεται ως κυρίαρχο στοιχείο. Έχουμε, αν θέλετε, μια εκ βάθους εξομολόγηση του συγγραφέα, ο οποίος μας προσκαλεί στο εργαστήριό του για να μας μιλήσει για την τέχνη του και τον εαυτό του ως οντότητα λογοτεχνική. Ταυτόχρονα μέσα από την οπτική του Λου θα μιλήσει για την ασίγαστη ανάγκη της επικοινωνίας και της εξάλειψης του ερωτικού κενού.

Το έργο έχει μια σημαντική πρωτοτυπία. O Δουατζής καλεί τον αναγνώστη του να αρνηθεί όλα αυτά που ξέρει για τα αντικείμενα και τον χώρο, για τους ανθρώπους και τη δράση τους. Μας καλεί να αρνηθούμε τις κατεστημένες ιδέες μας για την τέχνη και να υπερβούμε τις καθημερινές μας εμπειρίες. Έτσι θα μπορέσουμε να ανακαλύψουμε και να αναδημιουργήσουμε τις μυστικές ισοδυναμίες μεταξύ των πραγμάτων. Αυτή είναι η άλλη ματιά του Γιώργου Δουατζή που βλέπει από μια άλλη οπτική γωνία τον κόσμο, τον χώρο και τη δράση των ανθρώπων. Έτσι δικαιολογείται και ο τίτλος Η άλλη λέξη, η καινούρια πρόταση στο λογοτεχνικό γίγνεσθαι.

The post Η άλλη λέξη – Είπαν Έγραψαν – Απόστολος Μπενάτσης first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>