Δεν γνώρισα παρά μόνον δύο ιερουργούς της Ποίησης τόσο ταπεινούς, τόσο μεγάθυμους, όσο ο Τάσος Λειβαδίτης και η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ. Ο χαμός της, οδυνηρή απώλεια για τα Ελληνικά Γράμματα. Πολλοί τη χαρακτήρισαν ως τη μεγαλύτερη γυναικεία ποιητική φωνή του καιρού μας, και ίσως όχι αδίκως.

Όπως σημειώνει ο Δουατζής στο σημείωμά του, το βιβλίο αυτό το αισθάνεται ως χρέος στον μεγάλο ποιητή που, όμως, επί μια δεκαετία, ήταν και προσωπικός του φίλος. Μάλιστα στο δικό του κείμενο οι μαρτυρίες είναι προσωπικές και αναφέρονται και στον Λειβαδίτη ως άνθρωπο και φίλο. Είχε ξανά το 2008 εκδώσει βιβλίο σχετικό με τον Λειβαδίτη (Τάσος Λειβαδίτης, Συνομιλία με τον Νυχτερινό Επισκέπτη) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.

Σε τούτη την έκδοση συναντάμε απομαγνητοφωνημένα κείμενα των Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Κουλουφάκου, Γιώργου Παπαλεονάρδου από τηλεοπτικές εκπομπές-αφιερώματα που έγιναν στον ποιητή από τους Σπύρο Κατσίμη και Γιώργο Δουατζή. Συναντάμε και ουσιαστικά κείμενα των Xρίστου Αλεξίου, Κώστα Γεωργουσόπουλου, Σόνιας Ιλίνσκαγια, Μίκη Θεοδωράκη, Σπύρου Κατσίμη, Κώστα Κρεμμύδα, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Τίτου Πατρίκιου, Γιώργου Δουατζή, Μανόλη Πρατικάκη, Σταύρου Στρατηγάκου, Έλλης Φιλοκύπρου.    Όλα τονίζουν και φωτίζουν τον άνθρωπο και τον ποιητή Λειβαδίτη που τόσο έχει μιλήσει και μιλάει ακόμα στις καρδιές και το μυαλό των ανθρώπων. Επειδή η ποίησή του ακτινοβολεί αλήθεια και διαθέτει πνευματικότητα σπάνιας ποιότητας. Μέσα από τον «εξανθρωπισμό των λέξεων» (όπως έχω γράψει σε παλαιότερο σχετικό μου δοκίμιο), μέσα από τα λιτά μέσα που χρησιμοποιεί, διδάσκει και διακηρύσσει περίτρανα πως Απλή είναι η Μεγάλη Ποίηση. Πως Απλή είναι κάθε Ποίηση που θέλει να είναι Αυθεντική. Και τούτη η Μεγάλη Ποίηση έχει μια σεμνότητα και μια σοφία που συμπορεύεται με κάθε στίχο και συμπληρώνει και ερμηνεύει κάθε άλλον στίχο μέσα στην εκάστοτε σύνθεση της οποίας αποτελεί μέρος.

Στην έκδοση περιλαμβάνονται και δύο ποιήματα, ένα του Γιάννη Ρίτσου και ένα του Γιώργου Δουατζή, αφιερωμένα στον τιμώμενο ποιητή. Ακόμα: σημείωμα του εκδότη, σημείωμα του ανθολόγου των κειμένων για τον ποιητή, πλήρες βιογραφικό-εργογραφία του ποιητή (φροντίδα Α. Μπενάτση), βιογραφικά σημειώματα των εν ζωή κειμενογράφων και σημαντικό φωτογραφικό υλικό. Αυτά τα αναφέρω επειδή πιστεύω ότι η οργάνωση, η πληρότητα και η ωραία επιμέλεια της έκδοσης μπορούν να συγκινήσουν, αλλά και να συνεπάρουν, κάθε απαιτητικό αναγνώστη. 

Ο Λειβαδίτης, συνδιαλεγόμενος με την ταραγμένη εποχή του, την πραγματικότητα, αλλά και το όνειρο, περιδιαβαίνει ανυπεράσπιστος και ωραίος μέσα στην Ποίηση, κάνοντας λέξεις το ανείπωτο και ας είναι αυτό που φοβάται. 

O Xρίστος Αλεξίου όμορφα αναλύει τον τρόπο που λειτουργεί η βιωματική ποίηση του Λειβαδίτη, ο οποίος πέτυχε με μοναδικό τρόπο να εκφράσει την τραγωδία του ανθρώπου στον αιώνα του. Έζησε τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, το έπος της Αλβανίας, τη βαρβαρότητα της Κατοχής και το μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης. Έχοντας πλούσιες εμπειρίες, είναι πάντα ενδιαφέρον να παρακολουθούμε πώς αναστοχάζεται πάνω σε αυτές και πώς τις φιλτράρει ώστε να μετατρέπει το ατομικό σε καθολικό και πανανθρώπινο. Η ποίησή του ίσως είναι ένα χρονικό στην υπαρξιακή και ιστορική πορεία του ανθρώπου. Μετά τον Α’ τόμο της αγωνιστικής του ποίησης, κατέθεσε στίχους διαφορετικούς από αυτή την πρώτη δημιουργική περίοδο. Είχαν μεσολαβήσει και δέκα χρόνια σιωπής και περισυλλογής που συνετέλεσαν σε αυτή τη μεταστροφή. Ο ποιητής στρέφεται τώρα «στον περίπλοκο έσω κόσμο της ανθρώπινης ύπαρξης, της συναισθηματικής κα ψυχικής ζωής, της υπαρξιακής αγωνίας, της αμφιβολίας για την πραγματοποίηση του ονείρου, και της εκ βάθρων αναθεώρησης των ιδεών για τον κόσμο, για τον άνθρωπο και τη ζωή».

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος τον αποκαλεί ποιητή-πολίτη, έτσι θεωρεί ότι του ταιριάζει να καλείται, να τον αποκαλεί ο κόσμος παρά «πολιτικό ποιητή». Συνοδοιπορώντας με τον Μιχάλη Κατσαρό και τον Άρη Αλεξάνδρου, έγραψε στίχους απελπισίας αλλά και αντίστασης συνάμα, με έντονη κοινωνική απεύθυνση.

Μιλώντας για τον δικό του «άγιο της ελληνικής ποίησης», ο Γιώργος Δουατζής τονίζει την απλότητα αλλά και το βάθος της γραφής του, που είναι σε συνάρτηση πάντα με έναν ουσιαστικό ανθρωποκεντρισμό, όπως αναδεικνύεται από το σύνολο του έργου του Λειβαδίτη, που τιμήθηκε το 1977 με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης για το Βιολί για μονόχειρα και το 1979 για το Εγχειρίδιο  ευθανασίας. Το ενδιαφέρον σε αυτή την κατάθεση είναι ότι ο Δουατζής καταθέτει και περιστατικά από τον προσωπικό βίο του ποιητή, ακριβώς λόγω των φιλικών σχέσεων που διατηρούσαν. Έτσι βλέπουμε και τη στόφα του σαν ανθρώπου, τις σκέψεις, τις αντιδράσεις, τις ανησυχίες του. Οι παρακάτω στίχοι του αποδεικνύουν ότι ίσως είχε διαισθανθεί ότι θα πεθάνει φθινόπωρο:

Όμως εδώ τελείωσα. Ώρα να φύγω.
Όπως θα φύγετε κάποτε και σεις.
Και τα φαντάσματα της ζωής μου
θα με αναζητούν τώρα τρέχοντας μες στη νύχτα
και τα φύλλα θα ριγούν και θα πέφτουν.
Έτσι συνήθως έρχεται το φθινόπωρο.

Γι’ αυτό σας λέω ας κοιτάξουμε τη ζωή μας
με λίγη περισσότερη συμπόνια
μιας και δεν ήτανε ποτέ πραγματική.

Η Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου επισημαίνει πως ο Λειβαδίτης είναι γήινος και συγκεκριμένος. Αλλά έχει τον τρόπο του να προβάλλει το αιώνιο μέσα από απτές ρεαλιστικές λεπτομέρειες. Εδώ να πούμε πως είναι χάρισμα η αποφυγή των βερμπαλισμών και η προσπέραση κάθε τι προσποιητού. Λόγος εύστοχος και απροσδόκητος.

Ο Μίκης Θεοδωράκης αναφέρεται στα Λυρικά, στον φίλο και τον στιχουργό Λειβαδίτη, καθώς και στην ιστορία της μελοποίησης των ποιημάτων, ενώ στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον κείμενό του ο Κρεμμύδας προσπαθεί να ξεκλειδώσει την ποιητική του Λειβαδίτη, ο οποίος, όπως τονίζει με μια αίσθηση μεταφυσικής, κινείται επιδέξια μεταξύ μοναξιάς και θανάτου.

O ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος, με τη σειρά του, στέκεται στην πληθωρική γοητεία του λόγου του, εντοπίζει και σχολιάζει κάποιους βασικούς θεματικούς άξονες στην ποίηση του Λειβαδίτη. Η βαθιά πίστη του, η λειτουργία και ο ρόλος του έρωτα, η σχέση του με τον θάνατο, οι διαρκείς αναφορές στο πρόσωπο της μητέρας, τα έκπτωτα από το κοινωνικό σύνολο άτομα: oι «φτωχοί», οι «ζητιάνοι», οι «τυφλοί», οι «τρελοί», οι «εξωτερικοί χώροι» και η λειτουργία τους, οι «γέροι», η «ταπείνωση», οι «τύψεις», οι «ενοχές» κ.ά.

Ο Απόστολος Μπενάτσης περιδιαβαίνει σε έργα και περιόδους της ποίησης του Λειβαδίτη, αλλά καταθέτει και μια μικρή προσωπική μαρτυρία. Ο Τίτος Πατρίκιος επίσης είναι γενικά προσωπικός, αληθινός, ανθρώπινος. Γράφει για όλα εκείνα τα στοιχεία, από τους έρωτες ως τις ενοχές του, που τροφοδότησαν την ποίησή του.

Δεν μπορεί όμως κανείς να μείνει ασυγκίνητος από όσα εκ βαθέων εξομολογείται ο Μανόλης Πρατικάκης. Περιγράφει με άμεσο τρόπο πώς έφυγε από τη ζωή ο μεγάλος ποιητής και πόση θλίψη άφησε γύρω του. 

Τούτη η έκδοση είναι πολύτιμη για κάθε λάτρη της ποίησης, αλλά κυρίως για το νέο αίμα που έχει ανάγκη να μυηθεί στους κλασικούς ποιητές και στην πνευματική τους προσφορά.

Ο Σταύρος Στρατηγάκος περιγράφει τον Λειβαδίτη από την εντύπωση που του προσκάλεσε η συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια ενός τηλεοπτικού γυρίσματος στο πλαίσιο αφιερώματος.

Η Έλλη Φιλοκύπρου, ιδιαίτερα αναλυτική, αναφέρεται στη σχέση της ποίησης του με το κοινωνικό γίγνεσθαι, υπογραμμίζοντας ότι από αυτή την ποίηση μπορεί ο καθένας να αντλήσει τη δική του σχετική αλήθεια.

Ο Λειβαδίτης, συνδιαλεγόμενος με την ταραγμένη εποχή του, την πραγματικότητα, αλλά και το όνειρο, περιδιαβαίνει ανυπεράσπιστος και ωραίος μέσα στην Ποίηση, κάνοντας λέξεις το ανείπωτο και ας είναι αυτό που φοβάται. Η ουμανιστική διάθεση που διακρίνεται μέσα στους στίχους του αποτελεί αρετή: «Το βράδυ έχω βρει έναν τρόπο να κοιμάμαι / τους συγχωρώ όλους έναν έναν». Το μεγάλο σε έκταση έργο του δίνει την αίσθηση ότι είναι ενιαίο, δίνει την αίσθηση της ολότητας και διακατέχεται από συνέπεια και συνοχή δίνοντας μαθήματα ποιητικής οικονομίας. Γράφω λοιπόν κι εγώ παραφράζοντας τον ίδιο: «Aν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος / αλλά κι αν ευελπιστείς να γίνεις ποιητής / και να γράψεις κάποτε έναν στίχο αληθινό / πρέπει να διαβάζεις Τάσο Λειβαδίτη».

Είναι ελπιδοφόρο να μην ξεχνάμε τους μεγάλους μας ποιητές και να δίνουμε ουσιαστικά ερεθίσματα στους νέους να μαθαίνουν, να ενημερώνονται σχετικά, να διδάσκονται, να λαμβάνουν τροφή για σκέψη σε μια εποχή που τους βομβαρδίζει ανελέητα με χιλιάδες (άχρηστες οι περισσότερες) πληροφορίες και συχνά τους αποπροσανατολίζει κιόλας. Νομίζω πως τούτη η έκδοση είναι πολύτιμη για κάθε λάτρη της ποίησης, αλλά κυρίως για το νέο αίμα που έχει ανάγκη να μυηθεί στους κλασικούς ποιητές και στην πνευματική τους προσφορά.

Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως από τον τίτλο του ακόμα ο συγγραφέας έχει εντέχνως «κρύψει» το σκεπτικό του, το οποίο αναλύεται μέσα στις σελίδες των είκοσι τεσσάρων κεφαλαίων. Το κάτοπτρο αντανακλά τον άνθρωπο, έχει σχέση με το φως, που ως ευχή αλλά και κατάρα μαζί, διώχνει τις σκιές και κάνει τα πράγματα σαφή και ξεκάθαρα. Με αυτόν τον αλληγορικό τρόπο, μέσα από τα πεζά κείμενα του Γιώργου Δουατζή, τα οποία αν κανείς μετά τη μελέτη αποστασιοποιημένα τα συλλογιστεί ένα ένα χωριστά ίσως και να τα κατατάξει στον κόσμο των ποιημάτων μιας και μοιάζουν σ’ αυτά λόγω της έντονης αφαιρετικότητάς τους, έρχεται να μιλήσει ή ίσως να ρωτήσει τον αναγνώστη για μια σειρά πράγματα. Για τον έρωτα, για τον θάνατο, για το απαραίτητο και για το λιτό, για την τέχνη, για τα όνειρα, για τη ζωή και τελικά για τον ίδιο τον Άνθρωπο. Ρωτά και για ζητήματα που είναι δύσκολο να ερμηνεύσει ή να κατανοήσει ο μέσος άνθρωπος, όπως ο χρόνος και η ψυχή και το κάνει με τρόπο εξαιρετικό, δεν στέκεται απλώς στην επιφάνεια των πραγμάτων.

Η βαθιά φιλοσοφική ματιά του συγγραφέα αποτυπώνεται έντονα στα είκοσι τέσσερα κείμενα – κάτοπτρα, τα οποία ως σύνολο τελικά αποτελούν μια ενιαία οντότητα. Ο αναγνώστης, αν και το βιβλίο δεν ξεπερνά τις ογδόντα σελίδες, δε θα φτάσει στην τελευταία χωρίς να κοπιάσει και να ιδρώσει, τούτο το πόνημα δεν διαβάζεται επιδερμικά.

Μελετώντας το, αθέλητα μού ερχόταν στο μυαλό συνειρμοί από την Ασκητική του Καζαντζάκη, όχι επειδή ο Γιώργος Δουατζής προσπάθησε να γράψει κάτι αντίστοιχο, αλλά γιατί τούτα τα δυο βιβλία με έφεραν μπροστά στην ψυχή μου και σχεδόν χωρίς να το καταλάβω ήρθα σε έναν διάλογο ουσίας με τον εαυτό μου. Ελπίζοντας να μου συγχωρεθεί αυτή η προσωπική αναφορά, τοποθετώ τα Κάτοπτρα σε περίοπτη θέση στη βιβλιοθήκη μου για να έχω το δικαίωμα να τα ανακαλώ κάθε φορά που ως άνθρωπος θέλω μια υπενθύμιση πως είμαι απλώς… ένας άνθρωπος!

Μιλώντας για τον έρωτα, αυτόν που με τον δαφνοσκεπή παραλογισμό του, ως σάρκα αληθινή εισέρχεται στα σώματα, που έτοιμα να τον δεχθούν απογειώνονται στο πάθος τους δοσμένα, πώς μπορεί να μην υψώσει τους τόνους του λόγου του; Και πολύ περισσότερο, όταν αυτή τη δύναμη του έρωτα τη βλέπει να πυροδοτεί με τη σειρά της το έργο του;

Γι’ αυτό, όποιος αποπειραθεί να τιθασεύσει το δημιουργικό μου πάθος, πράγμα που δεν κατάφερε κανείς, αναγορεύεται εχθρός μου. Το πρόβλημα δεν είναι η ένταση του αυτονόητα υπάρχοντος πάθους μου, του αστείρευτου ζωογόνου έρωτα, που επιζητώ κάθε στιγμή. Αλλά το πώς θα μορφοποιηθεί η δύναμη αυτού του πάθους σε έργο, για να μπορέσω να το μοιραστώ, μακριά από φθοροποιά αισθήματα.

Τα άλλα, τα πιο χαμηλόφωνα, προσεγγίζονται αλλιώς. Ο τόνος ψιθυρίζει, και τότε αυτός που μιλά αναζητεί δίπλα του κάποιον συνοδοιπόρο να νιώσει το υπόκωφο της φωνής.

Όμως εγώ θα επιμένω να κοιτάξουμε τους άλλους βαθιά στα μάτια να ψιθυρίσει η ψυχή μας ένα ποίημα, σαν να ήταν το μοναδικό που έχει γραφεί, το τελευταίο ή έστω το πρώτο που έφτασε στα αυτιά τους. Βλέπεις, υπάρχουν ώρες σαν κι αυτήν όπου έχουν ανάγκη οι άνθρωποι μία φωνή, έστω κι αν ψιθυρίζει.

Σε πρώτο πρόσωπο ο Δουατζής, εν είδει εξομολόγησης, ανοίγει τη σκέψη του και τη μοιράζεται μαζί μας. Ποίηση; Πεζές σκέψεις; Ένας λόγος κάπου στο μέσον, εκεί που συναντώνται η λογοτεχνία και το δοκίμιο; Φυσικά και δεν έχει σημασία να κατατάξουμε σε κάποιο είδος τα γραφόμενα, όταν αυτά δεν μας απασχολούν γραμματειακά αλλά μας προσεγγίζουν με τον ανθρώπινο τρόπο που τα λόγια γνωρίζουν. Θα προτιμούσα, λοιπόν, να πω πως εδώ έχουμε μια συνομιλία, όπως αυτές που πρώτα γίνονται απέναντι στο επίπεδο κάτοπτρο του καθρέφτη (που δεν παραλλάσσει καθόλου το προβαλλόμενο είδωλο), και κατόπιν απευθύνονται σε όποιον θα συναντηθεί ευθύβολα και με ειλικρίνεια μαζί τους. Ίσως η γωνία πρόσπτωσης της φωτεινής δέσμης να είναι αυτή που θα καθορίσει και την οπτική. Του συγγραφέα και τη δική μας. Κι εδώ, όπως φαίνεται, έχουμε μια απολύτως μετωπική αντιμετώπιση των θεμάτων (ακόμα και όταν τα κάτοπτρα είναι κοίλα ή κυρτά η αγαθή πρόθεση επιτρέπει τις μικρές παραλλαγές του ειδώλου) ικανή να φέρει συνοδοιπόρους στην πορεία της όσους αντέχουν την αλήθεια των πραγμάτων. Θα μπορούσε, άραγε, όλο αυτό να έχει κάποιο διδακτισμό; Συχνά η πείρα ζωής αρέσκεται στο μοίρασμα, χωρίς να αποκλείεται μέσα σ’ αυτό και μια δόση ματαιοδοξίας. Ευτυχώς γνωρίζουν, όσοι γερά πατούν στα πιο ακραία ρείθρα των δρόμων, ότι καμία πείρα δεν μεταβιβάζεται, καθώς αδυνατεί να βρει το όμοιό της στη βιωμένη ζωή. Κάθε ένας και μόνος του, να αναζητεί τα περάσματα τα ασφαλή. Και όταν δεν τα βρίσκει και κατακρημνίζεται, πάλι να το θεωρεί δικό του κατόρθωμα και συσσώρευση εμπειριών, που κάποτε θα συνιστούν την προσωπική του πείρα ζωής. Όχι, λοιπόν, δεν υπάρχει ίχνος διδακτισμού στα εικοσιτέσσερα κάτοπτρα του Δουατζή.

Αυτό που ανακαλύπτουμε σελίδα τη σελίδα κοιτάζοντας μέσα τους είναι μια κατάθεση απολύτως προσωπική, με όση δύναμη μπορεί ποτέ να έχει σαν τέτοια. Το αν θέλει κάποιος να δει τον εαυτό του να συμπλέει μ’ αυτήν είναι επίσης προσωπική υπόθεση και φυσικά αναμέτρηση με το δικό του μπόι. Πολλές κοινές οι αναφορές, γιατί συνταιριάζουν μεταξύ τους συχνά οι εικόνες που επιλέγουμε για να «γράψουν» μέσα μας. Θα μπορούσαν να είναι απότοκο της πολιτικής πείρας, για όσους βέβαια συμπαραταχθήκαμε κάποτε (ή και ακόμα) με τους κοινούς πόθους και τα οράματα μιας κοινωνίας που αναζητούσε το καλύτερό της πρόσωπο. Μαζί και οι πολλές διαψεύσεις, και η κατάργηση των οραμάτων και οι Εφιάλτες που μας πρόδωσαν. Η αυθεντική μετάλλαξη του ιδιώτη σε πολίτη τα συμπεριλαμβάνει όλα αυτά αναπόφευκτα.

Το παιχνίδι ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο, σωτήριο για να μη βυθιστούν στο γκρι… Γι’ αυτό ενδύθηκα το ομορφότερο ποίημα, περιδιαβαίνω τις γειτονιές διακριτικά τα σούρουπα, σκορπίζω την αχλύ της περίσκεψης, διερωτώμενος πόση δύναμη να κρύβει αυτή η συσσωρευμένη οργή, τι θα επισυμβεί μετά τη νομοτελειακή της έκρηξη. Και βάζω τις ψηφίδες μου στίχο το στίχο, οικοδομώντας την ύψιστη πολιτική μου πράξη, που δεν είναι άλλη από την ευαισθητοποίηση των ψυχών και το κέντρισμα κάθε κριτικής σκέψης. Μήπως και μέσα από όλα αυτά ορθωθεί η δύσμοιρη και ες αεί αιτούμενη αξιοπρέπεια του πολίτη. 

Και μόνον η εντόπιση του κινδύνου να επικρατήσει το γκρι και να χαθεί η σαφής διάκριση του άσπρου από το μαύρο, θα έφτανε για να καταξιωθεί η νέα αυτή συγγραφική κατάθεση του Δουατζή. Η σωτήρια επιλογή του καθενός που καθορίζει τη θέση του στον κόσμο. Ποιος είναι, ποιος ο κόσμος που τον περιβάλλει και πού ακριβώς (και μαζί με ποιους) βρίσκεται ως προς αυτόν. Η πλήρης γνώση/θέση για να προχωρήσει η ζωή. Αξίζει, ωστόσο, να μείνουμε και σ’ αυτήν την ποιητική κατάθεση, που βρίσκει πάντα τον χώρο να σταθεί και να δηλώσει την παρουσία της. Το ποίημα, που έχει την εγγενή δύναμη να πλησιάζει τους ανθρώπους, κι ας μιλά συχνά με υπαινιγμούς και με μεταφορές, και να τους προσφέρει την πολύτιμη θέα του κόσμου από τη φύση του αλλά και την προνομιούχο θέση του να βλέπει τα πράγματα λίγο διαφορετικά. Και ο ποιητής που νιώθει χρέος του να τριγυρνά στους δρόμους και να μοιράζεται τη σκέψη του. Πάνω απ’ όλα αυτό κάνει με τα Κάτοπτρα. Όψεις του κόσμου σε πραγματικές διαστάσεις, σε μεγέθυνση ή σε σμίκρυνση, όπως μπορεί και όσο αντέχουν οι ίδιες οι αλήθειες του.

Τη μία και μοναδική ζωή ιχνογραφεί με τις ενδόμυχες σκέψεις του, αυτήν που οφείλει ο καθένας στον εαυτό του να τη ζήσει χωρίς εκπτώσεις και συμβάσεις φθοροποιές που ανατρέπουν την αξία της. Με τη φωνή, όταν πρέπει, αλλά και με τη σιωπή, την πολύτιμη άηχη κραυγή, όταν κρίνεται απαραίτητο.

Όλοι κάποια στιγμή βυθίζονται στην αιώνια σιωπή, χωρίς ίχνος «εγώ», και το συχνότερο, χωρίς αθανασία. Κι είναι κατάκτηση διδακτική να βυθιστείς στην επιλεγμένη δική σου σιωπή. Για να ’σαι έτοιμος από καιρό να αποδεχθείς γαλήνια την πάγκοινη για όλους αναπόφευκτη αιώνια σιωπή, καθώς και τον αδήριτο κύκλο της μίας και μοναδικής ζωής μας. 

Όταν κατορθώνει ένα βιβλίο ογδόντα μόλις σελίδων να μιλήσει σχεδόν για όλα, «για την απώλεια, την προσφορά, την τέχνη, την ποίηση, τον έρωτα, τη φθορά, το θάνατο, το χρόνο, τη ματαιοδοξία, την ευτυχία. Για όλα όσα συνθέτουν τον παράλογο κόσμο μας και τροφοδοτούν τον πολυκύμαντο ψυχισμό του σύγχρονου ανθρώπου» (όπως γράφεται στο οπισθόφυλλο), τότε λες πως η σκέψη αξίζει να μοιράζεται, έτσι απλά και λιτά με όλο της το περιεχόμενο, με όλη της την αγάπη. Όπως γράφει άλλωστε και ο ίδιος αφήνοντας ανοιχτή τη χαραμάδα της ψυχής του για να δούμε τον στόχο του λόγου του: Έτσι και τότε, παίρνεις δικαιολογία ύπαρξης προσφέροντας στον άλλον.

Ο Γιώργος Δουατζής συνιστά έναν από τους δημιουργούς, οι οποίοι εκφράζουν με το έργο τους μια συνέχεια της ανθρωπιστικής ιδεολογίας, όπως εκφράστηκε στο καλλιτεχνικό παρελθόν. Δημιουργοί, όπως ο Γιώργος Δουατζής διατήρησαν ζωντανό τον παλμό μιας εσωτερικής, αναλυτικής οπτικής. Έχοντας βιώσει τις ιστορικές διαψεύσεις και τις ακυρώσεις των οραμάτων της γενιάς του, ο Αθηναίος δημιουργός στρέφει φυσικά το βλέμμα του προς τα «ανθρώπινα», κοπιάζοντας να ερμηνεύσει τις στοχεύσεις της καλλιτεχνικής δημιουργίας, όσες δηλαδή στάθηκαν στο ύψος μιας ενδοσκοπικής διαδικασίας. Η κατά γενική ομολογία πλούσια εργογραφία του, η ζεύξη της αναπάραστασης και του λόγου, όπως τη συναντούμε σε ορισμένα από τα έργα και τις δράσεις του, άλλο σκοπό δεν επιδίωξε παρά να προσδιορίσει με ακρίβεια μεγαλύτερη αρχές, βαθιά ανθρώπινες, ουσιώδεις.

Υπό το πρίσμα ετούτο λοιπόν, αναγνωρίζοντας την ίδια στιγμή τη δημιουργική πρωτοπορία του Γιώργου Δουατζή, θα φωτίσουμε το έργο του δημιουργού, επικεντρώνοντας την οπτική μας σε μεμονωμένα έργα του, αντιπροσωπευτικά μιας σαφούς, διατυπωμένης και ενσυνείδητης τάσης. Ο Γιώργος Δουατζής, συνιστά έναν δημιουργό ειλικρινή, έναν κατ΄ουσίαν ποιητή, σαν εκείνους που αποπειράθηκαν και τελικά πλησίασαν τους γενναίους. Διότι ως τέτοιους μόνον μπορούμε να θεωρήσουμε εκείνους που συγκράτησαν το κοίταγμά τους προς τις τραχιές και ανεξερεύνητες εκτάσεις της ανθρώπινης ψυχής.

Αφορμή και αφετηρία της αδόκιμης αναφοράς μας το έργο του Γιώργου Δουατζή, «Μην φεύγετε κύριε Ευχέτη.» Έκδοση του 2008, το ψυχολογικό ετούτο μυθιστόρημα αποτελεί μια έκπληξη για τα ελληνικά, πεζογραφικά χρονικά. Ο σαφής νεωτερισμός του δεν συνδέεται με τις θεματικές του έργου, οι οποίες σηματοδοτούν μια ψύχραιμη και επίκαιρη τοποθέτηση πάνω σε κορυφαίους και διαχρονικούς προβληματισμούς της ανθρώπινης ψυχής, αλλά με μια τεχνική, εξειδικευμένη προσέγγιση. Έχουμε να κάνουμε δηλαδή με τη μίξη πεζογραφίας και ποίησης, αλλά και με την εισαγωγή ενός στοιχείου έκπληξης.

Οι επινοημένοι ήρωες του μυθιστορήματος, σημάνσεις συγκεκριμένων προοπτικών, εμποτισμένοι με την εντοπιότητα της παράδοσης και την ευρύτητα της οικουμενικότητας, δεν παύουν με την λήξη της μυθιστορίας. Αυτόνομοι, εξακολουθούν να υφίστανται, θέτοντας πια στο περιθώριο τον ίδιο τον δημιουργό, επαναφέροντας στο προσκήνιο την απαίτηση για έναν λόγο ανεξάρτητο και ζωντανό, για μια τέχνη, η οποία λειτουργεί ως ένας ζωντανός και αυτάρκης οργανισμός. Το πρωτοποριακό ετούτο τέχνασμα του Γιώργου Δουατζή θέτει και το στοιχείο της διαφοροποίησης για τον «Ευχέτη.» Ο Απόστολος Μπενάτσης, ο σημαντικός μελετητής της «Ποιητικής Μυθολογίας του Τάσου Λειβαδίτη», επισημαίνει: «“Το μυθιστόρημα αυτό είναι ένα απολαυστικό κείμενο με αλλεπάλληλες προτάσεις, με διαπλοκή ηρώων και προβολή ενός κόσμου καθημερινού, αλλά μη ορατού σε όλους μας. Όταν ο ιστορικός του μέλλοντος θα ανατρέξει σε μια σε μια παλιά εποχή, στην πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, θα πληροφορηθεί ότι κάποιοι κριτικοί επέμεναν πώς μια νέα μεθοδολογική και συγγραφική πρόταση εμφανίστηκε στο χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το έργο του Γιώργου Δουατζή «Μη φεύγετε, κύριε Ευχέτη». Νομίζουμε ότι το έργο ικανοποιεί τις προσδοκίες του αναγνώστη και ταυτόχρονα θα αποτελέσει αφετηρία διαλόγου για τον ρόλο της λογοτεχνίας στον σύγχρονο κόσμο.»

Η διαπίστωση ετούτη του καθηγητή δεν συνιστά μια ακαδημαϊκή κριτική, βασισμένη στη λογική μιας αναλυτικής κριτικής, μα μία ειλικρινή διατύπωση αισθητικής και συναισθηματικής υφής. Τέτοια, λοιπόν η τεχνοτροπία του Γ. Δουατζή και ανάλογη η δυναμική της, μες στην εξέλιξη του μυθιστορήματος. Θα μπορούσαμε να επικαλεστούμε δε, προκειμένου να επεκτείνουμε την αναφορά μας στα χαρακτηριστικά του έργου, πως στην περίπτωση του «Ευχέτη» επιβεβαιώνεται με τρόπο σαφή και αδιαμφισβήτητο, η επισήμανση του Χατζίνη, στην κριτική αναφορά του για το έργο του Κωστή Παλαμά. Εννοείται δηλαδή η διαμόρφωση ενός πνευματικού κλίματος, ικανού να προκαλέσει τον ενεργητικό στοχασμό του αναγνώστη, πέρα και έξω από τον ίδιο τον εσωτερικό ρεαλισμό της ποίησης. Η τελευταία δεν αποτελεί μία δευτερεύουσα ή υποννοημένη πρακτική του Γ. Δουατζή, μα μια ξεκάθαρη προσθήκη του ίδιου του δημιουργού, ικανή να προσδώσει στις πολλαπλές θεματικές του έργου το στοιχείο της διασύνδεσης. Μιας σύνθεσης διακριτικής και περιεκτικής, η οποία επεκτείνει τη συλλογιστική φιλοσοφία του έργου πέρα από τις προφανείς αναφορές του. Η διαρκής αναφορά σε διαχρονικά ζητήματα, πραγματοποιείται με όρους παροντικούς. Εντούτοις ο Γιώργος Δουατζής επιδιώκει να αποκαλύψει το αιώνιο μέσα από τις πρόσκαιρες αναφορές του, ενισχύοντας τον ισχυρό χαρακτήρα του έργου, τις άμεσες διασυνδέσεις του πέρα και έξω από τον τρέχοντα χρόνο της γραφής.

Λόγος περιεκτικός, ποιητικός ξεκάθαρα ή υπαινικτικός μιας ορισμένης, συναισθηματικής σημειολογίας. Άμεσος λόγος, ευθύς, προφορικός, ρευστός, καθημερινός. Οι ήρωες του έργου κινούνται εντός της ροής του, περιφρονώντας ελιτίστικες, γλωσσικές απόπειρες, οι οποίες μόνο στην περίπτωση ενός αισθητή θα μπορούσαν να υφίστανται. Ο  Γιώργος Δουατζής δεν περιορίζεται σε τούτο. Άλλοτε αποποιείται, καθ΄όλη τη διάρκεια του έργου κάθε γλωσσική εκζήτηση, διατυπώνοντας ζητήματα φιλοσοφικής έντασης μέσα από τον απλουστευμένο λόγο, ο οποίος μαρτυρά συστηματικά τις ποιητικές καταβολές του δημιουργού.

Επιδέξιος, ο Γιώργος Δουατζής κινείται ανάμεσα στη μαρτυρία και την ψυχολογική ομολογία, φανερώνοντας τις πολλαπλές μορφές, μέσω των οποίων μπορεί κανείς να ερμηνεύσει και τελικά να ανταποκριθεί σε ένα σαφώς ψυχογραφικό έργο, σε ένα εγχειρίδιο αισθητικής και ιδεολογίας. Ο Γ. Δουατζής περιφρονεί ευθέως, οφείλουμε να τονίσουμε εκ νέου, τις πολιτικές διαπιστώσεις, δίχως όμως να αποποιείται της κοινωνικής υφής, με την οποία υποχρεούται να προικίζει το έργο του ο ίδιος ο ποιητής.

Μιλώντας περί ποιητικού ύφους και ανάλογης στόχευσης, σκόπιμο είναι να επισημάνουμε ένα βασικό χαρακτηριστικό του διατυπωμένου λόγου. Ο Γ. Δουατζής επιστρατεύει τις διακεκομμένες, ποιητικές ανάσες, επιτρέποντας στην κριτική να αποδώσει ένα αντίστοιχο ρόλο στον «Ευχέτη.» Ετούτες οι εμβόλιμες αναφορές, οι οποίες μας νομιμοποιούν να μιλούμε για την ποιητική ροπή του έργου, αλλά μας συστήνουν την ίδια στιγμή τις ποιητικές καταβολές του δημιουργού προσδίδουν στο σωκρατικό, λογικό τόνο του έργου τη συναισθηματική πληρότητα, το βασικό δηλαδή εφόδιο, για την όσο το δυνατόν ολοκληρωμένη θέαση της «ύψιστης», της ίδιας της ποιητικής δημιουργίας.

Ο ίδιος ο δημιουργός, διατυπώνοντας έναν υγιή αρνητισμό και μια αντιδραστικότητα εμπρός στην κοινοτυπία, αρνείται τις φιλολογικές συστάσεις της λογοτεχνικής κριτικής. Το αξιολογικό του σύστημα βασίζεται στη συναισθηματική έξαρση, στην ανάδειξη μιας προσωπικής αισθητικής, η οποία ξεπερνά τα ύφη, περιφρονεί τη σχετιζόμενη, καλλιτεχνική υπερβολή, την τεχνική επεξεργασία και βασίζει τη δυναμική του στην ένταση του απλού λόγου, εκείνου που εκτείνεται σε τρεις διαστάσεις, προικισμένο με ευρύτητα, ύψος και ανθρώπινο βάθος.

Η μοναδικότητα του ύφους στον «Ευχέτη» του Γ. Δουατζή, στηρίζεται εν πολλοίς, όχι σε μια απόκλιση του κοινόχρηστου τρόπου επικοινωνίας, μα σε μια σαφή αντίσταση απέναντι σε κάθε έκφραση του λογοτεχνικού συρμού. Ο Δουατζής δεν πραγματεύεται την τέχνη την ίδια, η καθολική δυναμική της δεν συνιστά αντικείμενο του στοχασμού του, επιβεβαιώνοντας την ευφυία και την πνευματική επάρκεια του δημιουργού. Οι σοφοί γνωρίζουν πού και πότε οφείλουν να επιδείξουν τον προσήκοντα σεβασμό. Ο συγγραφέας οραματίζεται και προσδιορίζει την ποιητική ιδιότητα του καιρού του. Πρόκειται για τον δημιουργό τον ίδιο, ο οποίος αποζητά πια, απεγνωσμένα να ερμηνευθεί, να αποκωδικοποιηθεί, κοινωνώντας το μήνυμά του. Και δεν μιλούμε για στείρες ματαιοδοξίες, μα για πτυχή του κοινωνικού ρόλου του ποιητή, τον οποίο και καλείται τώρα να εκπληρώσει ο ίδιος με το έργο και τη στάση του.

Η απαίτηση του Γιώργου Δουατζή αφορά τον αρθρωμένο, ποιητικό λόγο όλων των εποχών, ο οποίος ανακυκλώνεται, επεκτείνεται και πάλι εξαντλείται για να αποδώσει έπειτα μια άλλη ένταση, μια εκφραστική ή θεματική εξειδίκευση. Είναι τιμητική η στάση του ίδιου του δημιουργού, ο οποίος αποδέχεται την εν ενεργεία υποταγή εμπρός σε ένα σύμπαν άφταστων, ηλεκτρικών εκκενώσεων, ψυχικής φύσεως πάντα. Ομολογεί θα λέγαμε ο ποιητής την απερίφραστη συντριβή του εμπρός στην ευρύτητα και το βάθος του λόγου, στην εκτίμηση του χρόνου, στην πολλαπλή θεώρηση της πραγματικότητας της ίδιας, μιας μαρτυρίας ρεαλιστικής.

Ετούτο το τελευταίο χαρακτηριστικό επιβάλλεται, η ποιητική αυτογνωσία του Γιώργου Δουατζή θα μπορούσε κάλλιστα να προβεί στην ονοματοδοσία του είδους, το οποίο συστήνει με τον καλύτερο τρόπο ο δημιουργός. Ομολογία ποιητικής πίστης, πέρα και πάνω από ιδεολογήματα και κριτικές ρήξεις. Η μοναδικότητα του φαινομένου, οι διάσπαρτες, μεμονωμένες σκέψεις των ανυποψίαστων συμπάντων, η ποίηση η ίδια συνιστά μια θαυμάσια παραδοχή, μια αφετηρία για τη μαρτυρία της ανεπανάληπτης, ανθρώπινης στιγμής, μες στην οποία ο άνθρωπος εντοπίζεται, παθιάζεται, τελεί εν γένει υπό τη δοκιμασία των προσωπικών αμαρτημάτων. Η ποιητική δημιουργία συνιστά μια αποκάλυψη, έναν κώδικα ερμηνευτικό της προσωπικής, ποιητικής αγωνίας, ανεξάρτητα από την όποια, εργαστηριακή προσέγγιση. Μες σε τούτο το κλίμα της ευφορίας και της τραγικότητας  μόνο το μεγαλείο της ποίησης είναι δυνατόν να φανερώσει τη λατρευτική θεώρηση, την τόσο ταπεινή αγιότητα,  την αδυναμία και την αισθητική σκοπιμότητα του ίδιου του δημιουργού.

Τα σύμβολα του «Ευχέτη» εκτείνονται πέρα και έξω από τα προφανή νοήματα. Η επιστράτευσή τους δεν περιορίζεται σε συμφραζόμενα ενός ορισμένου ενδιαφέροντος. Οι ίδιοι οι χαρακτήρες του έργου κατορθώνουν να ενσαρκώσουν τις βαθύτερες ιδεολογίες του δημιουργού. Ο λόγος καθίσταται σύμβολο, φανερώνοντας μια θρησκευτικότητα, με την έννοια της ευλάβειας, της πίστης στην ποιητική δυνατότητα. Τούτο εκπληρώνει η μοναχικότητα, η αφοσίωση του «Ευχέτη» στο λειτούργημα της έκφρασης. Πέρα από την τεχνική κατάρτιση, την επάρκεια, τη στράτευση, την ηθελημένη ή όχι του έργου, μιλούμε για νοηματικές συντεταγμένες, εκπορευόμενες από την ώριμη εκπλήρωση συναισθηματικών οδύνων.

Μιλούμε για ψυχικές χορδές, οι οποίες καθώς πάλλονται αποκαλύπτουν το βαθύτερο κλονισμό, σηματοδοτούν και απαιτούν την ίδια στιγμή μια άνευ όρων ελευθερία και μαχητικότητα εμπρός σε κάθε συμβατικότητα. Μιλούμε, λοιπόν για μια κρίση απόλυτη, πέρα από τις επιβολές της κριτικής, για μια λατρεία, ισοδύναμη με τη διατύπωση βαθύτατων, ανθρωπιστικών αξιών, για μια συνέπεια κοινωνική περισσότερο παρά καλλιτεχνική. Η τέχνη απέναντι στο στυγνό ρεαλισμό, η πνευματικότητα απέναντι στην ύλη, ο ποιητής απέναντι στην κοινωνία και τις απαιτήσεις των καιρών, η επιδίωξη της διαχρονικότητας απέναντι στη ματαιοδοξία του εφήμερου. Εν καιρώ κατευθύνσεων επιβαλλόμενων από φρενήρεις ανεμοδείκτες η στάση του «Ευχέτη» συνιστά μια ουσιώδη πολιτική πράξη, μια στάση κοινωνικής ευθύνης, συνώνυμης με εκείνη του καλλιτέχνη που τάσσεται και δοκιμάζεται μες στις θυελλώδεις διαψεύσεις του καιρού του.

«Είναι ίσως το Ντουέντε του Λόρκα, είναι ο αφανισμός του τόπου και του χρόνου, είναι η σπουδή στην ύψιστη, είναι αυτή η έκρηξη στα σωθικά.» Με τούτη την περιεκτική φράση του κυρίου Γιώργου Δουατζή ολοκληρώνουμε το σύντομο κόπο να προσεγγίσουμε ένα έργο φιλοσοφικού στοχασμού.

Επιδιώκοντας έναν λόγο, ο οποίος θα είναι σκέψη και όχι πράξη, οφείλουμε να σταθούμε με σεβασμό και θαυμασμό εμπρός στον «Ευχέτη» του Γιώργου Δουατζή. Δεν θα αποπειραθούμε να ορίσουμε ή να κατατάξουμε τούτο το σημαντικό έργο. Η επισήμανση του ίδιου του ποιητή μας αρκεί. Άλλωστε συνιστά μια σαφή οδοσήμανση, απαραίτητη μες σε τούτους τους απεγνωσμένους καιρούς. «Ορισμός», σημειώνει ο  Γιώργος Δουατζής, «σημαίνει περιορισμός.» Και είναι ο τελευταίος μια τάση ασύμβατη με την αρχετυπική, ποιητική σημασία της σύνθεσης.

Ο ποιητής ετούτος ανήκει στην ευγενή τάξη των «ανιχνευτών.» Μοιάζει με εκείνους τους σοφούς της λατινικής ενδοχώρας που μιλούν με λόγια απλά και μπορούν να μας γλιτώσουν από τις αδιέξοδες τοπογραφίες.

Το βιβλίο έχει πολλά επίπεδα. Εκτός από το πρώτο επίπεδο, του κλασικού θα έλεγε κανείς μυθιστορήματος, υπάρχει ένα δεύτερο επίπεδο το οποίο με παρέπεμψε σε χορικά αρχαίας τραγωδίας. Προτείνει ο Δουατζής μια τεχνική θα έλεγα – παρότι δεν είμαι φιλόλογος αλλά μηχανικός – σύμφωνα με την οποία ένθετα, παρένθετα, ανάμεσα στους διαλόγους του τοποθετεί ποιητικό λόγο, αποσπάσματα ποιητικού λόγου, τα οποία παραπέμπουν στο χορό της αρχαίας τραγωδίας, παραπέμπουν σε αυτό που ανάμεσα σε έναν έντονο διάλογο, αποτελεί συνήθως είτε τη γνώμη του κόσμου, είτε αυτό που σκέπτεται ο θεατής εκείνη τη στιγμή, είτε αυτό που θέλει να πει ο συγγραφέας για όσα διαδραματίζονται.

Αυτό είναι ένα δεύτερο επίπεδο, το ποιητικό. Εκεί βλέπει κανείς τον Δουατζή-ποιητή  και αναγνωρίζει τον ποιητικό χαρακτήρα αυτού του μυθιστορήματος. Αλλά και πάλι, δεν είναι μόνον αυτό.  Προχωράς λίγο παρακάτω και διαπιστώνεις, ότι το βιβλίο έχει μια δομή η οποία  αντιδιαστέλλει το προηγούμενο που είπα, που είναι η αρχαία δομή του χορικού. Διαπιστώνεις κάτι εξαιρετικά σύγχρονο, κάτι που παραπέμπει σε κόμικς.

Ο τρόπος με τον οποίο παρατίθενται οι κρυφές σκέψεις αυτών που συζητούν, του Τέρπανδου και του Ευχέτη και μάλιστα με διαφορετική γραφή από την κανονική γραφή, μου θύμισε τα κόμικς που διαβάζαμε όταν ήμασταν μικροί. Όπου οι πραγματικοί διάλογοι, ήταν σε μια συνεχή γραμμή πέρα από το περίγραμμα μέσα στο οποίο βρίσκονταν με κανονική γραφή και οι σκέψεις του καθενός από εκείνους που μιλούσανε, ήταν σε κυκλάκια διακεκομμένα. Ήταν οι μύχιες σκέψεις. Έτσι λοιπόν, έχεις αυτό που λένε οι πρωταγωνιστές και ταυτόχρονα αυτό που σκέπτονται, που σου δίνει μια δομή η οποία παραπέμπει σε εικόνα, σε σύγχρονο εικονογραφημένο διήγημα.

Δεν είναι όμως ούτε μόνο αυτό. Είναι ότι το βιβλίο στην πραγματικότητα είναι ένας αγώνας μεταξύ δύο διαλεγομένων, ένας αγώνας διαλόγου. Ο οποίος με πήγε πάλι πίσω, σε τέτοια δομή έργου, στους διαλόγους του Λουκιανού. Πράγμα το οποίο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, έχει εξαιρετικά ενδιαφέρουσα δομή.

Σε ορισμένες αποστροφές, το κείμενο ξεφεύγει από το μυθιστόρημα και γίνεται δοκίμιο. Ένα δοκίμιο που αφορά στη σοφία, τον έρωτα, την ποίηση, την τέχνη, τη δημοσιογραφία, τη σχέση συνεντευξιαζόμενου και δημοσιογράφου.

Ένα σημείο το οποίο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε αυτό το βιβλίο είναι όταν διαπιστώνεις την ανατροπή που γίνεται στους ρόλους και διαπιστώνεις ότι ο ψυχογραφούμενος που είναι ο περισπούδαστος, γνωστός και απόμακρος ποιητής Ευχέτης, τελικά είναι αυτός ο οποίος ψυχοθεραπεύει, το νεαρότερο από αυτόν δημοσιογράφο, ο οποίος έρχεται να του πάρει συνέντευξη, τον Τέρπανδο. Αναπτύσσεται λοιπόν, μια ιδιότυπη σχέση μεταξύ του νεαρού δημοσιογράφου και του καταξιωμένου και απόμακρου ποιητή, μεταξύ του Τέρπανδου και του Ευχέτη. Έτσι που άλλες φορές, η ψυχοθεραπεία αφορά στον ποιητή και άλλες φορές στο δημοσιογράφο.

Εκεί πραγματικά μπερδεύεσαι και λες, τελικά ο Δουατζής ποιος είναι; Είναι ο Ευχέτης ή ο δημοσιογράφος; Μέχρι που αμέσως παρακάτω διαπιστώνεις μια μεγάλη ανατροπή, ότι μπαίνει ο ίδιος ο συγγραφέας σε συζήτηση και γίνεται αντικείμενο κριτικής του Τέρπανδου,: «τι ρόλους μας έβαλε αυτός να παίξουμε και γιατί μας έβαλε να παίξουμε αυτούς τους ρόλους;» Έτσι τελικά διαπιστώνεις πως ο διάλογος δεν γίνεται μόνο μεταξύ των δύο πρωταγωνιστών,  αλλά και με τον ίδιο το συγγραφέα, ο οποίος γίνεται και αυτός αντικείμενο ψυχοθεραπείας και κριτικής.

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο, ένα βιβλίο, θα έλεγε κανείς, πρόταση στα Γράμματα και στο χώρο της διανόησης. Ένα βιβλίο το οποίο είναι έκπληξη ειδικά στη σημερινή εποχή που ζούμε.

Νομίζω ότι όλοι έχουμε την αίσθηση ότι ζούμε σε έναν χειμώνα. Παραχειμάζουμε. Ζούμε σε μια εποχή παρακμής, πολιτικής παρακμής, κρίσης οικονομικής, παρακμής θεσμών, παρακμής της τέχνης, παρακμής  του πολιτισμού γενικότερα. Σε τέτοιες εποχές χειμώνα, το μόνο πράγμα το οποίο περιμένει κανείς είναι το σπέρμα του καινούριου. Είναι η πρόταση. Είναι αυτό το οποίο θα σε βγάλει κάποια στιγμή από το χειμώνα και θα σε φέρει σε αυτό που όλοι περιμένουμε και ελπίζουμε να μην αργήσει,  στην Άνοιξη.

Πιστεύω ότι αυτό το βιβλίο είναι μια τέτοια ακριβώς πρόταση, σε μια εποχή χειμώνα, ενός σπέρματος που θα φέρει το διαφορετικό, που θα  φέρει την Άνοιξη. Επιτρέψτε μου όμως, για να στηρίξω τα όσα είπα, να σας διαβάσω δύο χορικά χωρίς να σας κουράσω. Δύο χορικά, δύο αποσπάσματα που μου έκαναν πολύ μεγάλη εντύπωση του ποιητικού ένθετου λόγου στο μυθιστορήματα.

«Αυτή η φωτιά που βγαίνει από τα μάτια σου δε θα βλάψει κανέναν. Θα κάψει ό,τι περιττό κι άχρηστο από αυτά που κουβαλάς χρόνια στις αποθήκες σου.

Όσα ξεχάστηκαν σ΄ εκείνο το υγρό υπόγειο, με τις κασέλες από το εξωτερικό και τη γενέτειρα πόλη σου. Θα κάψει όσα φύλαγες παιδί, στο μέρος της καρδιάς. Κορμιά, ανάσες, εικόνες, έρωτες, μνήμες, μικροψυχίες ,εκδικήσεις, πετροβολήματα και φωτιές θα κάψει.

Αυτό το ηχείο που έγιναν τα στήθη σου, στέλνοντας ένα αβάσταχτο Ωχ,δε θα πειράξει κανέναν. Οι μουσικές του θα ακουστούν στα πέρατα της οικουμένης. Ναι, η οικουμένη θα ακούσει μουσικές να γέννιονται από το ηχείο- στήθος σου. Με συχνότητα κι ένταση τέτοια, που στο διάβα σου ο ήχος θα κάνει να τρέμουν λογικές κι αισθήματα. Τώρα εσύ, αγκαλιά με την Υψίστη, απλώνεις τα χέρια ως Ίκαρος πάνω από πελάγη. Κι η φωτιά συνεχίζει να βγαίνει από τα μάτια σου και δεν έβλαψε κανέναν, κι ας έκαψε έρωτες, κορμιά, ανάσες, εικόνες, μνήμες, μικροψυχίες, εκδικήσεις, πετροβολήματα και κυρίως φωτιές…»

Και λίγο μετά, για να πάρετε μια γεύση από αυτό που θέλω να σας εξηγήσω.

«Κι είναι τόσο λευκά τα σεντόνια της οικουμένης απόψε, σαν κείνα τα κορμιά που δεν έμαθαν να πλαγιάζουν ακόμα, αφού ο αληθινός τρύγος αργεί βασανιστικά να έρθει…Και του Αιγαίου οι μυρωδιές τόσο μεθυστικές, σαν εκείνα τα εφηβικά οράματα που ήθελαν μια φωλιά για κούρνιασμα, μια ματιά συντροφική, φίλους, προσκεφάλι και λίγο ψωμί, βρεγμένο σε κόκκινο κρασί, να δείχνει την καθαρότητα της στιγμής».

Τέλος θα μου επιτρέψετε να διαβάσω το τελευταίο κομμάτι του βιβλίου, ενδεικτικό της ποιότητάς του. Λέει λοιπόν ο Τέρπανδος ο δημοσιογράφος, αναφερόμενος σε απόσπασμα ενός βιβλίου:

«Λιποτάκτης είναι αυτός που αρνείται να δεχτεί πως έχουν νόημα οι αγώνες των συγχρόνων του.

Που αρνείται να δει το τραγικό μεγαλείο στις σφαγές.

Που απεχθάνεται την ιδέα να συμμετέχει σαν γελωτοποιός στην κωμωδία της ιστορίας.

Ο τρόπος με τον οποίο βλέπει τα πράγματα είναι συχνά διαυγής, πολύ διαυγής, αλλά κάνει τη θέση του δυσβάστακτη, τον αποκόβει από τους δικούς του, τον απομακρύνει από την ανθρωπότητα».    

 -Ευχέτης: Νιώθεις αλήθεια λιποτάκτης;

– Τέρπανδρος: Κατά το βλέμμα του μυθιστοριογράφου, ναι. Ορισμένες φορές, όπως σας είπα, απόλυτα λιποτάκτης.

-Ευχέτης: Αγαπάς Τέρπανδρε ;

-Τέρπανδρος: Τι εννοείτε;

-Ευχέτης: Αυτό που ακούς εννοώ. Αγαπάς;

-Τέρπανδρος: Ναι. Πολύ. Αγαπάω. Μοιράζομαι…

-Ευχέτης: Με ό,τι  συνεπάγεται αυτό;

-Τέρπανδρος: Α, λέτε  την ευθύνη, την αγωνία…το τίμημα…το…

-Ευχέτης: Να αγαπάς. Είναι το σημαντικότερο που θα μπορούσες. Είναι πάνα από τη δημοσιογραφία σου. Κι από την Ποίηση και τη δημιουργία. Πολύ πιο πάνω. Να αγαπάς, Τέρπανδρε.

-Τέρπανδρος: Κύριε Ευχέτη…

… Μη φεύγετε, κύριε Ευχέτη. Μη…

Νομίζω ότι σε μια εποχή, που οι μισοί είμαστε συνένοχοι και οι άλλοι μισοί λιποτάκτες, υπάρχουν άνθρωποι  που έχουνε προτάσεις, που ούτε αποφεύγουν, ούτε ενέχονται ενοχικά σε αυτά που συμβαίνουν. Νομίζω λοιπόν, ότι το μόνο που έχει να πει κανείς διαβάζοντας το βιβλίο «Μη φεύγετε κύριε Ευχέτη», το πρώτο πράγμα που του έρχεται στο μυαλό, είναι να πει:  Μη φεύγετε κύριε Δουατζή από το χώρο της διανόησης, η εποχή σας  έχει ανάγκη.

Υποστήριζα κάποτε πως μ΄ ενδιαφέρει, κυρίως, η εμπειρία. Άραγε είναι έτσι ακριβώς; Τώρα που το ξανασκέπτομαι η ανάγκη να καταγράψει κάποιος τα τού κόσμου του σημαίνει και ευαισθησία. Στην περίπτωση μας, κοινωνική ευαισθησία. Και ύστερα ακολουθούν ένα σωρό άλλα. Ξέρει να διακρίνει. Να αναλύει. Να επιλέγει. Να ξεχωρίζει το απαραίτητο, το αναγκαίο, την αιτία. Ξέρει να συνθέτει.  Έχει την ικανότητα να δανείζεται τις πιο απλές, αλλά κατάλληλες λέξεις από μια δύσκολη και πλούσια γλώσσα. Ξέρει να περιμένει τον εμπρησμό. Να πλησιάζει στη φωτιά μέχρι ν΄ αρπάζει και ο ίδιος. Να υπερασπίζεται το θύμα. Να μετράει ηττημένους. Να ελέγχει τους θύτες. Να σέβεται την συντριβή. Να γνωρίζει πως η αλήθεια βρίσκεται στη θυσία. Πως οι πιθανότητες δικαίωσης δεν βρίσκονται στον θρίαμβο ή τουλάχιστον στην επιθυμία για θρίαμβο.

Όλα αυτά τ΄ ανακαλύπτω και τ΄ αποκαλύπτω, τα συνειδητοποιώ, παράγραφο προς παράγραφο, ιστορία προς ιστορία, εδώ στην «ΑΛΛΗ ΛΕΞΗ». Όπου τα γεγονότα φωτογραφίζονται από γωνίες λοξά τής αδιαφορίας. Γιατί  κάποιος συστρέφει τις αισθήσεις του σαν οφθαλμούς περίεργου εντόμου. Και μας παροτρύνει να παραδεχτούμε πως η αποκάλυψη είναι το σπουδαιότερο αποτέλεσμα ή μάλλον η σπουδαιότερη κίνηση προς το φως. Το φως ως θεμέλιο της αποκάλυψης ή το αντίστροφο.

Ακόμα και οι αρχαίοι θεοί καθώς αποπλανούσαν τις γυναίκες των θνητών γνώριζαν πως σε τελική ανάλυση βρίσκονται στο έλεος της αποκάλυψης. Λίγο  σύνθετα όλα αυτά. Αξίζει όμως να  θέτουμε τη σκέψη μας στη διάθεση του σύνθετου και του πολυσήμαντου. Γιατί; Επειδή είναι η μόνη κατάσταση που εγγυάται την έλευση της αλήθειας, όσο μεγάλη και  σκοτεινή να είναι η νύχτα γύρω μας. Κι έτσι να πλησιάζουμε τη δικαιοσύνη ακόμα και όταν κάποιες αντικειμενικές συνθήκες μας την αρνούνται. Συχνά αργεί το αποτέλεσμα, αλλά έρχεται αναπόφευκτα και σαρώνει το ψεύδος κάθε φορά. Λέω «κάθε φορά», διότι μάλλον το ψεύδος είναι που αναγεννάται εκ της τέφρας του παρά τις αντίθετες παραμυθίες. Συχνά μάλιστα αυτό που μπορούμε ή θέλουμε να κατανοήσουμε ως αληθινό έχει πλέον μετασχηματιστεί σε ψεύδος προ πολλού. Δεν είναι αναγκαστικά απόψεις και ιδέες μου αυτά που παραθέτω, αλλά ό,τι ένοιωσα πως κρύβεται πίσω απ΄ τις αράδες της «Άλλης λέξης». 

Ο Γιώργος Δουατζής υπηρετεί την κοινωνική κριτική με οξυδέρκεια, μ΄ επιμονή και μέθοδο.  Μας μιλάει  απλά, δίχως φλυαρίες, ακόμα και όταν στριφογυρίζει γύρω απ΄ το ίδιο σημείο. Συνομιλεί μαζί μας. Μας οδηγεί αθόρυβα στην κατανόηση του γεγονότος που μεταγράφει στο χαρτί μέσα από τη μαγεία του υπαινιγμού, της αφαίρεσης, της εξομολόγησης, του συμβολισμού. Ρούχο που αγγίζει τα όρια της μαθηματικής απλότητας. Δηλαδή αφαίρεση που εμβαθύνει. Ρούχο της ποίησης σε τελευταία ανάλυση. Δηλαδή αφαίρεση που προσθέτει.

2. Από  τις  εννιά ιστορίες  επιλέγω  τις πέντε που μου φαίνονται οι καλύτερες: «Χωρίς σκιά», « Η κούκλα», «Το τραπέζι», «Η Ελένη», «Το βλήμα».

        2.1. Το διήγημα «Χωρίς σκιά» είναι καταρχήν ο μονόλογος ενός τρελαμένου κακού καθώς ηττάται τελικά από την ηθική δύναμη του νεκρού εχθρού. Μιλάει για το ζόφο που προκαλεί ο φθόνος και το μίσος. Μιλάει απ΄ την μεριά του κακού  και αυτό είναι βεβαίως ένα εύρημα του συγγραφέα. Επιπλέον στο βάθος διακρίνεις τον ολοκληρωτισμό που προκαλεί η ισοπέδωση. Η ισοπέδωση όταν γίνεται δόγμα. Το δόγμα που γίνεται  μίσος για κάθε τι το διαφορετικό απ΄ του λόγου μου. Ο ολοκληρωτισμός που αγριεύει και από καθημερινή λογική εχθρότητας μπορεί να εξελιχθεί ανεπαισθήτως σε  καθολική τραγωδία.   

        2.2. Στο διήγημα «Η κούκλα», είναι η μοναξιά στην μεγαλούπολη που  συνθλίβει και μάλιστα με σαφή και φανερό τρόπο αν και οι χιλιάδες διπλανοί δεν αντιλαμβανόμαστε τίποτε. Δεν μπορούμε ή δεν θέλουμε; Ίσως να πρόκειται για ανικανότητα πάνδημη πλέον, υπαινίσσεται ο συγγραφέας. Στα όρια του εγκλήματος φτάνει η αδιαφορία μας, υπονοεί ο Γιώργος Δουατζής και μας βοηθάει, αν θέλουμε βέβαια, να φτάσουμε στην ουσία του ζητήματος. Πως η ατομική ευθύνη του πολίτη σήμερα, όπου η μη παραδοχή της προβάλλεται ως μέρος κάποιας αόριστης εξέλιξης, αν όχι προόδου, είναι τεράστια.

        2.3. Στο «Τραπέζι», με χιούμορ στα όρια της ειρωνείας, μια απλή καθημερινή ανάγκη, αναδεικνύεται σπουδαίο ζήτημα λειτουργικότητας και επιβίωσης, όταν δεν υπάρχει πλέον. Η έλλειψη γίνεται αιτία για να φανερωθεί η αδυναμία επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων παρόλο που έχουμε τις ίδιες ανάγκες. Πως  η αμέλεια  αγγίζει τα όρια της αδικίας. Πως ο καθένας απαιτεί τα πάντα από τους άλλους, δίχως υποχρεώσεις από μέρους του. Σαν ανεύθυνα  παιδιά επιβιώνουν πατρίδες ολόκληρες.

        2.4. Στο διήγημα «Ελένη», ο έρωτας, δεν σημαίνει οπωσδήποτε ένστικτο, κατάκτηση,  εκμετάλλευση, εξάρτηση, υποταγή και χρέος, αλλά απλά ανθρώπινη ανάγκη για επαφή και κατανόηση. Κάτι σαν προσφορά  πολύτιμου δώρου χωρίς αντάλλαγμα. Όπως αναπνέουμε. Εδώ ο Γιώργος Δουατζής, πίσω απ΄ τις λέξεις και τις εικόνες, υπονοεί πως η ομορφιά  βρίσκεται στην ωριμότητα κι όχι στην παρθενία. Στην εξέλιξη το ενδιαφέρον. Στην κίνηση η οδύνη μας.

        2.5. Στο διήγημα «Το βλήμα», η μνήμη αποτελεί  το θεμέλιο της ελπίδας. Και η ελπίδα της άφεσης. Σκέψη που επανέρχεται από παράγραφο σε παράγραφο. Επιμένει μάλιστα, αλλά όχι σαν τυραννική εμμονή, μα σαν αποτέλεσμα ωριμότητας. Πως η μνήμη είναι μέρος της ανάγκης. Πως η μνήμη είναι κυρίως κατανόηση κι επιλογές ελευθερίας κι  όχι ευκαιρία για απελπισία και ρεβανσισμούς. Κάτι που μόνο μια συνειδητοποιημένη συντριβή μπορεί να μας προσφέρει.

3. Τελειώνοντας, όποιος αποφασίσει να διαβάσει την «Άλλη λέξη» δεν πρέπει να πάρει σαν απολύτως αντικειμενικά τα παραπάνω. Το υλικό των εννέα διηγημάτων μάλλον οδηγεί σε πολλαπλές αναγνώσεις. Επί πλέον πρέπει να ξέρει πως δεν θα είναι εύκολη υπόθεση η «Άλλη λέξη» επειδή χώρεσε σ΄ ένα τόσο δα μικρό βιβλιαράκι. Γενικά το προϊόν της κοινωνικής κριτικής δεν είναι της ευκολίας. Ειδικά όταν δεν προσπαθεί να καθοδηγήσει και κυρίως όταν δεν προσποιείται λύσεις, όπως εδώ στην «Άλλη λέξη».