Αργότερα της είπα αντίο μάνα

Χάθηκαν και οι δυο οριστικά …

χαράκωσαν τη μνήμη]

και η σκιά του χρόνου αρχίζει να γίνεται βαρύτερη, αφού το φως των αναντικατάστατων πολυαγαπημένων δεν υπάρχει πια για ν’ απαλύνει τη σκιερή όψη της πραγματικότητας, αυτής που τη ζεις μηχανικά, χωρίς να είσαι ολότελα ούτε παρών, ούτε απών:

[κηδείες, γάμοι και βαφτίσεις

κι εγώ παρών-απών ανάμεσά τους].

Αν είσαι τυχερός, συναντάς τη Μία, εκείνη που μέλλει να γίνει Η Αγαπημένη, εκείνη για την οποία εξελίσσεις την αρχιτεκτονική σου αντίληψη (εσωτερικά και εξωτερικά) για να είσαι σε θέση να πεις

[έφτιαξα τεράστια την πόρτα και τα παράθυρα πολλά, ώστε να μπορεί πάντοτε ο ήλιος να λούζει με φως την ομορφιά σου]

εκείνη, η οποία θα σε κάνει να συνειδητοποιήσεις ότι

[αγάπη δεν είναι να λες το σ’ αγαπώ, αλλά εκείνος ο συγκλονισμός που δεν χωράει σε λόγια]

εκείνη που με μία απλή της κίνηση μπορεί και να ξεσηκώσει εκρηκτικά ανεξέλεγκτο πόθο εντός σου αλλά και να γαληνέψει τη θαλασσοταραχή που σε δέρνει σαν σκουριασμένο κρίκο στην προκυμαία:

[με μια πρωτάκουστη ηρεμία

χωρίς σιγουριά, δίχως αβεβαιότητα

απλώς ήσυχα ήσυχα περπατώ

με την ωριμότητα εκείνων

που δεν έχουν να χάσουν τίποτα

ούτε τους μέλει να κερδίσουν κάτι

με τα δάχτυλά της πλεγμένα στα δικά μου].

Έρωτας. Από τη μια οι απώλειες, από την άλλη η Παρουσία Εκείνης. Ανάμεσα;

[Εκεί, ανάμεσα στις απώλειες

και την ύπαρξη της αγαπημένης

χόρευαν πλείστα όσα δαιμόνια

που μετουσίωναν τη σκέψη σε γραφή].

Η γραφή. Λυτρωτική όσο και βασανιστική συνάμα, φανερώνεται ως αναπόσπαστο κομμάτι του είναι και ταυτόχρονα αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές της οντότητάς σου. Χωρίς έπαρση, κατασταλάζεις στην αντίληψη ότι

[απλώς γράφεις, όπως κάποιος άλλος χορεύει, τραγουδά, εργάζεται, επινοεί, χτίζει, φουρνίζει το ψωμί ή σπέρνει και κάνει πράγματα που δεν μπορείς εσύ]

γνωρίζοντας ότι πολλές φορές η γραφή όχι μόνο έρχεται επιτακτικά και σε κάνει δικό της αλλά σε πάει όπου εκείνη θέλει, αφού

[τις στιγμές της έκρηξης

το χέρι μόνο του χάραζε δρόμους]

και μετά απομένεις μόνος να προσπαθείς να βάλεις τα απομεινάρια αυτού του έρωτα σε λέξεις̇ όχι οιεσδήποτε λέξεις μα αντάξιές του. Θέλει μόχθο, πιστέψτε με:

[και μην ξεχνάς, τίποτα δεν χαρίζεται κι ας σου κινεί η έμπνευση το χέρι, σκληρό κάματο θέλει η χάρη της γραφής, μακρύς ο δρόμος να μπουν οι λέξεις στη σειρά μέχρι να γίνουν άξιο ύπαρξης τραγούδι].

Εν των μεταξύ η ζωή συνεχίζεται. Έχεις δύο επιλογές. Να ακολουθήσεις το συρμό της απόλαυσης, της επιφανειακής ηδονής, της παραίτησης, του καναπέ, ή να τολμήσεις να επαναστατήσεις, να αντιδράσεις, κάνοντας –προτού προβείς σε εξωτερική δράση– την αρχή με το μυαλό, διότι

[όσο η σκέψη γίνεται αιχμηρή, τόσο μικραίνει η φυλακή].

Αρχίζει έτσι το μακρύ ταξίδι της αναζήτησης, της εμπειρίας, της μετουσίωσής της σε σοφία, ώστε να είσαι σε θέση ένα τουλάχιστον μέρος της να το τεκμηριώσεις και φιλοσοφικά. Ανοίγεσαι σε όλα, δεν αποκλείεις τίποτε. Σε επίπεδο ατομικό, βλέπεις ότι

[ήταν ανάξιο να μπαίνει ο φόβος στη ζωή

γιατί δεν σκιάζονται το θάνατο

όσοι έζησαν μεστή ζωή κι αγαπημένη]

αφού αν αφεθείς στο φως του χρόνου μ’ εμπιστοσύνη, έχεις πολλές πιθανότητες να ξεφύγεις από τη σκιά του και να μπορέσεις

[να ανακαλύψεις την ευτυχία που κρύβεται στα ελάχιστα, τα θεωρούμενα μηδαμινά]

όπως και το ότι

[όλοι οι θησαυροί του κόσμου κρύβονται στη ματιά μας όταν για στιγμές βυθίζεται στην αιωνιότητα].

Η μοναξιά; Νόμισμα. Άνω όψη: ο αβάσταχτος πόνος. Κάτω όψη: Λύτρωση από την ανυπόφορη και ανούσια φλυαρία των γύρω. Η επιλογή; Δύσκολη:

[Α, από τη μία θέλεις να λευτερωθείς

μ’ επιλογή τη μοναξιά

κι από την άλλη τη φοβάσαι].

Ο θάνατος; Από Χρόνου Σκιά την ημέρα, το βράδυ ως σκιά φεγγαριού συμπληρώνει

[της φύσης τη σοφία

που σου ’δωσε το δώρο του θανάτου

αφού χωρίς αυτόν πλήξη

ανιαρή ζωή, καμία ανακύκλωση

και η δημιουργία περιττή].

Ο πόνος; Επώδυνος αλλά και εφαλτήριο αυτογνωσίας. Σκυτάλη επιβίωσης. Εξ’ ου και ο αφορισμός:

[ποτέ μην αγαπήσεις κάποιον που δεν εδάκρυσε ποτέ].

Σηκώνει πολλή συζήτηση εδώ. Κάτι άλλο προσπαθεί να πει ο ποιητής, κάτι πέραν του προφανούς. Εξαιρετικό θέμα για δοκίμιο. Γιατί η αγάπη, έστω και μονομερώς προς έναν «άκαμπτο – αδάκρυστο» άνθρωπο, μπορεί να μετακινήσει βουνά, μπορεί να σπάσει εντός του το τσιμέντο της αναισθησίας, μπορεί άνετα να ξεσκίσει το παραπέτασμα της αδιαφορίας και να φέρει το πρώτο δάκρυ. Αυτό το απόσταγμα-σταγόνα, είναι αρκετό για να ενεργοποιήσει τις αδρανοποιημένες χορδές του κρυμμένου βιολιού της ύπαρξής του: τη συμπόνια, την ενσυναίσθηση, την ευαισθησία. Να αναστήσει τα ενταφιασμένα συναισθήματα. Συναισθήματα;

[Ξέρεις γιατί τα συναισθήματα είναι άυλα; Για να μην τελειώνουν, μου είπες, και πλημμύρισαν οι αισθήσεις φως κι αναπολήσεις].

Η ταπεινότητα, την οποία είμαι σε θέση να γνωρίζω ότι ο Γιώργος Δουατζής μετάλαβε από τον «δάσκαλό» του, τον Τάσο Λειβαδίτη;

[Υπόγραφε τα έργα του

για να μπορεί να ταξιδεύει

λυτρωμένος μες στην ανωνυμία

υγιής μακριά από επιβραβεύσεις

εκείνων, που κρίνοντάς τον

θα υπήρχαν μέσα απ’ τις ζωγραφιές του].

Στην τριβή με τον κόσμο και δη με τη δημοσιότητα, κάποια στιγμή μπορεί να πεις ότι

[… νομίζω

γνώρισα όψεις ζωής

κι εφηύρα δικαιολογίες]

με πρώτη και καλύτερη τούτη:

[έτσι είναι ο κόσμος, λες, για να ξεφύγεις

για να μη δεις ότι έτσι έγινε ο κόσμος

απ’ την αδιαφορία σου και τους προστάτες].

Κάποτε αυτά που σου έδιναν χαρά, ή έστω ικανοποίηση, σου γίνονται θηλιά στο λαιμό:

[με έπνιξαν στέγες, κήποι, αδυναμίες απεξάρτησης. Μπουκώνουν τη ματιά τα πάμπολλα στολίδια, οι φορτωμένοι τοίχοι, οι απουσίες. Μου παίρνουν οξυγόνο ανάγκες ζωικές, και σιωπηρά καταφθάνουν φθειρόμενα σώματα].

Προσπαθούσες να αντέξεις το φορτίο από τα «σώματα» αυτά που σου ρουφούσαν την ενέργειά σου όλη

[όρθωνα το ανάστημα … για να μπορώ να δω κατάματα, κυρίως συμπονετικά, όσους αλόγιστα με πίκραναν με μίσος στην ψυχή]

ώσπου αποφάσισες ότι ήταν καιρός να αποφεύγεις τα «πολλά – πολλά» και να κλειστείς στον εαυτό σου:

[ώσπου για να υπάρχω έγινα υπερδεόντως αφιλόξενος σε άγονες συναναστροφές, … αυτό που λεν αντικοινωνικός]

με πρώτο μέλημα να βρεις ποιος είσαι:

[Ήμουν αυτό που νόμιζες;

Ήμουν αυτό που νόμιζα; …

Έφυγα δίχως απάντηση].

Ήταν αναγκαία αυτή η απομάκρυνση; Ναι, για δύο λόγους.

Σπατάλης (σκιάς) χρόνου

[ανάλωσα πολύ χρόνο ξύνοντας σκουριές

από τα κάγκελα της φυλακής μου

κι έτσι δεν πρόλαβα να αρχίσω τα βαψίματα]

και κρυστάλλωσης συνείδησης, στη σκιά της μη απόδοσης δικαιοσύνης:

[μου είπαν όπως πάντα έχεις δίκιο

αλλά τι να σήμαινε

αφού δεν μπόρεσα ποτέ μου να το βρω;]

Παρηγοριά εκτός από τη γραφή;

Το πιστό σκυλί

[έμαθα τη γλώσσα των σκυλιών

που ήταν ολιγόλεκτη

και πολλαπλάσια ουσιώδης]

η συμπόνια ή η ενσυναίσθηση

[πόσο σε νιώθω και το αγνοείς

να ήξερες πόσο…]

η δοτικότητα

[να μην υπάρχεις για τον εαυτό

αλλά και για τον διπλανό σου]

η φιλία

[Πόση ενέργεια, δύναμη, χρόνο …

χρειάστηκαν μια χούφτα βότσαλα

για να κοσμήσουν ένα πήλινο πιάτο

και πόσο λίγα ταπεινά ατόφια υλικά

έφτασαν να φτιάξουν ακριβό κόσμημα

σαν την πολύχρονη φιλία, δώρο ακριβό]

και οι συνομιλίες με τους νεκρούς

[Α, οι συνομιλίες μου με τους νεκρούς δροσιά που φέρνουν…].

Αρωγός η μνήμη, με προεξάρχουσα καταγραφή εκείνη του πατέρα, την εμβληματική:

[Πρώτος αυτός, έπαιζε με τους έγχρωμους πήλινους βόλους κι αργότερα με τις φανταχτερές κρυστάλλινες γκαζές.

Πρώτος αυτός, έπαιζε με τα μολυβένια στρατιωτάκια κι αργότερα με τα μεταλλικά αυτοκινητάκια. Μύριζαν ευωδιά τα χρώματά τους και άνοιγε η ψυχή του…

Πρώτος αυτός, έπαιζε κάθε λογής παιχνίδια για παιδιά, τάχα για να μου δείχνει πώς δουλεύουν, αλλά ξεχνιόταν και συνέχιζε να παίζει πάντα πρώτος αυτός.

Πρώτος αυτός έπαιζε, για πρώτη του φορά, ο πατέρας].

Εκεί, απομονωμένος, αν καταφέρεις να παραμερίσεις τα δολίως (να ένα παράδειγμα που δεν στέκεται καλά η λέξη «δόλια») στημένα πέπλα από εμπρός σου, αντικρίζεις την ωμή πραγματικότητα, τουλάχιστον όση μπορεί να αντιληφθεί ο νους μέσω των αισθήσεων:

[πόσοι τάχα θεόσταλτοι κυβέρνησαν τον κόσμο

και πόσοι τους προσκύνησαν

και γέμισαν τα παραμύθια βασιλιάδες

οι μύθοι ανθρωπόμορφα θεριά

με χέρια απειλητικά

και με τον δείκτη οδηγό

μυριάδων προς το πουθενά].

Όπλα στα χέρια των ισχυρών εκτός από τα κυριολεκτικά;

Οι διακρίσεις-διαβαθμίσεις και οι κάθε είδους δια-χωρισμοί:

[να υπάρχουν οι κατώτεροι

διότι χωρίς αυτούς

πώς θα υπήρχαν οι ανώτεροι]

η στρατευμένη ψυχολογία, βλ. λ.χ. η συνήθεια:

[… συνήθεια

–των εξουσιαζόντων όπλο απεχθές

όπιο αναισθητικό των εξουσιαζομένων–]

η δειλία, ο φόβος:

[άνθρωπε θνητέ και εσαεί φθειρόμενε

φοβισμένε, πάνδειλε

που μπόρεσες να ορθωθείς

ευτυχώς μόνο στιγμές

ατρόμητος, γενναίος κι όμορφος

και να γύρεις μετά, πάντα μετά

θλιβερός, αποτροπιαστικός κι ανάξιος].

Η αυτοκριτική έρχεται να εντάξει το προσωπικό στοιχείο στο συλλογικό

[στα κλοπιμαία μας το μέλλον]

και με αυτοσαρκασμό να ομολογήσει:

[Κι ήμουν σαν επιτυχημένη επανάσταση

που ως εξουσία, χρειάζεται μιαν άλλη επανάσταση

κατά της εξουσίας

για να μπορέσει υπάρξει…]

αλλά και να ξεσηκώσει τους νέους να πάρουν τη ζωή στα χέρια τους,

[πάρτε την τσακισμένη σκυτάλη

από τα κουρασμένα χέρια μας

και να ’χετε καλό δρόμο

μιας κι οι συγνώμες δεν ωφέλησαν ποτέ]

αμφισβητώντας ακόμα και τον ομιλούντα:

[φτύστε και μένα

που σας μίλησα για σεβασμό

αγάπη, ανθρωπιά, ειρήνη

και που σας πλάνεψα

με τους δικούς μου στίχους].

Αυτές είναι μερικές από τις θεματικές που υπάρχουν στο βιβλίο «Χρόνου Σκιά» του Γιώργου Δουατζή. Η ποιητική απόδοση στον Χρόνο ιδιοτήτων ανθρώπινων ή υποστάσεων υλικών μέσω της άυλης σκιάς, προϋποθέτει δύο πράγματα.

Το πρώτο; Πηγή φωτός, είτε αυτή είναι ο ήλιος, είτε κάποιο από τα ουράνια σώματα, είτε η φλόγα του κεριού που σώνεται τρεμοπαίζοντας στην κάμαρα της έμπνευσης του Καβάφη ή του Παπαδιαμάντη, είτε ο αεικίνητος έρωτας για το άλλο φύλο, για την τέχνη, τη φύση, τη ζωή. Μπορεί να είναι και ο Λόγος. Διάχυτος και καθαρός όπως το φως:

[λέξεις παντού, στο πάτωμα, τον τοίχο

στο στόμα, το χέρι, το μυαλό

στις μουσικές, τους έρωτες

λέξεις παντού καθάριες, καθαρτήριες].

Φως λέξεων, άρα αναλυόμενο σε ουράνιο τόξο, φως χρωμάτων. Μόνο;

[Έχουν τα λόγια χρώματα; εύλογα θα ρωτήσεις

Τα λόγια δεν έχουν μόνο χρώματα

έχουν τα πάντα].

Το δεύτερο; Συμπαγές υποκείμενο ή αντικείμενο, αδιαφανές, ώστε να εμποδίζει το φως να το διαπεράσει και ως εκ τούτου να είναι ικανό να παράγει σκιά. Ένας άνθρωπος, ένα δέντρο, ένας στύλος ηλεκτρικού, ένα βιβλίο. Ένα δωμάτιο, ένα γραφείο, το εργοστάσιο, το γιαπί, το καλύβι. Ή ένα γράμμα:

[το γράμμα ήταν συστημένο

για να βεβαιωθεί όχι μόνο η παραλαβή

αλλά και η ύπαρξη του παραλήπτη εν ζωή].

Ένα πάτωμα, μία πόρτα, τα χέρια του πατέρα:

[Όταν αφήνομαι νοσταλγικά, θυμάμαι το πάτωμα από μωσαϊκό, την πόρτα εισόδου σιδερένια, τα μάτια μου λαίμαργα σαν σκύλου που περιμένει λιχουδιά, τα χέρια του τα φορτωμένα δώρα].

Έτσι φαινομενικά είναι σαν να μένει ακίνητος ο χρόνος και να κινείται μόνο η σκιά του, ενώ όλα στην πραγματικότητα (σε ποια άραγε;) κινούνται. Ο τρόπος της γραφής είναι πρωτότυπος διότι έρχεται ποιητικός λόγος ολόφρεσκος να συναντήσει παρελθοντικά ψήγματα λόγου του ποιητή και να πορευτούν μαζί, με εμβόλιμες πεζές ή πεζόμορφες ποιητικές ξυλοδεσιές, απαραίτητες για να γίνει ως ένα ελάχιστο βαθμό κατανοητή η συνέχεια του κειμένου, αφού δεν πρόκειται απλά για συλλογή (ποιημάτων ή κειμένων) αλλά για ενιαία αρχιτεκτονική σύνθεση λόγου, η οποία έχει μεν ως βασικό δομικό στοιχείο την ποίηση, αλλά χρησιμοποιεί και τον πεζό λόγο για την πλήρωση των αρμών, ώστε να ολοκληρωθεί αντισεισμικότερα το οικοδόμημα. Κυρίαρχη είναι η μεταφορά προσωπικών εμπειριών που έχουν το χάρισμα να ανάγονται σε συλλογικό επίπεδο. Ευρέως διάσπαρτες οι φιλοσοφικές και δοκιμιακές τοποθετήσεις, όσο και η αμφισβήτηση των πάντων. Η πραγμάτευση γίνεται με εντιμότητα, ειλικρίνεια, ταπεινότητα, αμεσότητα.

Νομίζω ότι μπορεί εύλογα να χαρακτηριστεί ως μια αυτοβιογραφία σε ελεύθερο στίχο, στην οποία εμπεριέχονται ποιητικές –άρα συμπυκνωμένες– πραγματείες για πολλά από τα θέματα που έχουν απασχολήσει τον ποιητή-συγγραφέα-δημοσιογράφο, μέσα στις οποίες (σαν τις ρώσικες κούκλες babushka) υπάρχουν αποφθέγματα, ρήσεις, επιγράμματα, παραινέσεις και διαπιστώσεις ζωής.

Ίσως να είναι και μια ποιητική παρακαταθήκη προς τις επόμενες γενιές από έναν ποιητή ο οποίος στρατεύτηκε σε μια ποίηση με κέντρο τον άνθρωπο. Σε όσους αρέσουν οι χαρακτηρισμοί, πρόκειται για ερωτική, κοινωνική, αντιεξουσιαστική, ανατρεπτική, αυτογνωσιακή όσο και αυτοσαρκαστική ποίηση με εμφανή (μέσα και από το σύνολο του έργου του Γιώργου Δουατζή) τη δίψα για έρωτα, αγάπη, φιλία, κοινωνική δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια, ηπιότητα, ειρηνική συμπόρευση. Τη δίψα για ζωή. Όνειρο η επίτευξη ενός πολιτισμού στον οποίο οι άνθρωποι θα μοιράζονται χωρίς εκμετάλλευση και τα υλικά και τα πνευματικά αγαθά.

Ο κοινωνικός και υπαρξιακός προβληματισμός είναι σε κάθε βήμα παρών

[μήνες εννιά ν’ ανοίξεις τα μάτια για να δεις

τον κόσμο που σε έφεραν ερήμην σου

όπως ερήμην σου συνήθως φεύγεις]

όπου ας σημειωθεί η παρουσία της σκιάς του χρόνου που πέφτει βαριά πάνω σε κάθε τι γήινο, υλικό ή μη:

[… πόσο μεγάλη θλίψη

χώρεσε σε τόσο δα μικρή ζωή].

Η σκιά του χρόνου για μένα είναι η εξ’ ορισμού περιορισμένη διάρκεια, το ότι όλα τελειώνουν κάποτε, το ότι είναι πεπερασμένος ο χρόνος που διαρκεί η ανθρώπινη ζωή. Ίσως να είναι αυτά που δεν προλαβαίνει να κάνει κανείς, αυτά που είτε δεν αντιλαμβάνεται, είτε αδρανεί, είτε προσπερνά, αυτά που μένουν ημιτελή ή ανεκτέλεστα, μέχρι τη γνωστή κατάληξη με το αναπάντητο ερώτημα:

[Πόσες ψυχές θα θάψει τούτη η γη;

Πόσες χωράει;]

Η σκιά του χρόνου πέφτει βαριά πάνω στις επιλογές, καθώς κυλάει ανεμπόδιστα το νερό (του Ηράκλειτου) στην κλεψύδρα, στην «κλεπτοσκιά» θα έλεγα με μια λέξη, φτιαγμένη για να δείξω τη σκιά που σώνεται. Η σκιά της αδράνειας που ροκανίζει τον χρόνο. Αυτή που από βιωμένο (αγαπημένο μου βιβλίο της Διώνης Δημητριάδου) τον κάνει χαμένο.

Ναι, η σκιά του «δε βαριέσαι». Η σκιά που σε κρατάει κάτωθέ της κομπάρσο στην ίδια σου τη ζωή. Η σκιά που είναι ό,τι απομένει από σένα όταν έχει τελειώσει προ πολλού ο χρόνος σου.

Μπορεί να είναι και η ίδια η μνήμη, η οποία γίνεται σκιά του χρόνου, φυλάσσοντας στα σκιερά της μνημοφυλάκια  στιγμιότυπα επιλεγμένου χρόνου, συνειδητά η ασυνείδητα.

Μπορεί να είναι η σκιά από τα κυπαρίσσια στο νεκροταφείο, αυτή που ζωγραφίζει στο χώμα τη φθαρτότητα υπαινισσόμενη τη σχέση του χρόνου με τη γη, αυτή που φανερώνει την αξία που έχει ο χρόνος πριν τον αιώνιο ύπνο, αυτή που προτρέπει για δράση εμπρός στο φόβο του θανάτου.

Ίσως να είναι και ο ίδιος ο φόβος να ζήσει κανείς. Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη «σκιάζομαι» σημαίνει και φοβάμαι (απερίγραπτη η Ομορφιά της γλώσσας και δη της ελληνικής!)

Χρόνου σκιά. Πέφτει πάνω στις ζωές των ανθρώπων και τις καθορίζει. Μέρα-νύχτα, πάνω από τα κεφάλια μας, ο ίσκιος από έναν αόρατο λεπτοδείχτη μας κυνηγά. Είναι ο ίδιος ο χρόνος που κυνηγάει κάθε μας δραστηριότητα, κάθε λειτουργία, κάθε κίνηση. Ο χρόνος που είναι ταυτόχρονα η σκιά του και η σκιά του που δεν είναι άλλη από τον ίδιο. Δύο υποστάσεις της ίδιας έννοιας. Ασώματη αλλά αντιληπτή. Είτε στη σκιά ενός δέντρου ή ενός σύννεφου, είτε οπτικά στο καντράν του ρολογιού χειρός ή ηχητικά στο πρωινό ξυπνητήρι.

Ίσως όμως να είναι και ο ίδιος ο άνθρωπος η σκιά του χρόνου, αφού ζει όσο η σκιά του. Αντιστρέφοντας τη θέση και τις πτώσεις του τίτλου, καταλήγουμε στο Σκιάς Χρόνος. Είναι κάτι διαφορετικό; Όχι αναγκαστικά. Αφού στην ουσία σκιές του χρόνου είμαστε. Σκιές στη γη για κάποιο (ορισμένο) χρόνο, κάτω από το φώς του ήλιου, μέσα στο φως του έρωτα για ζωή και ταυτόχρονα κάτω από τη σκιά του θανάτου. Πάντα υπό την ομπρέλα του χρόνου. Πού να πέφτει άραγε η σκιά της;

Μέγα θέμα για ένα άλλο δοκίμιο. Πολλές οι προσλήψεις. Πολλές οι εκδοχές. Η ποίηση, πέραν των άλλων θαυμαστών, έχει την ιδιότητα να φυτεύει σπόρους ενεργών αφορμών για ατέλειωτα ταξίδια χωρίς προκαθορισμένο προορισμό.

Αναλογιζόμενος το πόσο πολύ ταξίδεψα διαβάζοντας το βιβλίο, εξομολογούμαι ότι επιστρέφοντας, κατέληξα στο ότι για εμένα αποτελεί ένα ποιητικό μανιφέστο για τη ζωή.

Μετά από τούτο το γραπτό ταξίδι, καιρός (χρόνος) για προσγείωση στην πραγματικότητα. Εδώ όπου σκιές σκληρότητας, εγκατάλειψης και υποκρισίας προσπαθούν επιτιθέμενες καθημερινά να σκοτεινιάσουν το αγγελικό φως της ψυχής.

Ο ποιητής το αντιλαμβάνεται και υπερσυμπυκνώνοντας όλο το πόνημα σε μία πρόταση, ρωτάει (τον εαυτό του και  όλους):

[Μα πώς κατάφερες να κοιμηθείς με τις εικόνες των παιδιών που πέθαναν διψώντας;]

Ο αμπελουργός καλλιεργεί τα αμπέλια του, τα φροντίζει, πασχίζει να κάνει το καλύτερο για να παράξει εκλεκτό κρασί. Ο μουσουργός, καλλιεργεί αλλά και δίνεται στα αμπέλια της ψυχής του, για να παράξει θεία μουσική. Εκεί το αποτέλεσμα είναι γέννηση, ψυχή από την ψυχή του.

Προϋπόθεση το θείο τάλαντο. Οι συνθήκες της ζωής επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την εξελικτική πορεία και τα παραγόμενα αποτελέσματα, όπως όταν υπάρχει η φωτιά, από κάπου θα βγάλουν τελικά καπνό.

Ο Γιώργος  Δουατζής, στο εικοστό πέμπτο βιβλίο του, «Ο Μουσουργός», εκδόσεις Στίξις, 2017, παρακολουθεί από την αρχή ως το τέλος τη ζωή μιας μουσικής ιδιοφυΐας αναλύοντάς την σε τόσο βάθος, ώστε να αναβλύσουν μεγάλα, διαχρονικά και πανανθρώπινα ερωτήματα και ο αναγνώστης να έρθει απευθείας αντιμέτωπος με αυτά.

Η ζωή μας ξεκινάει από την οικογένεια και τις συνθήκες που επικρατούν εκεί. Εκτός από τον  Sigmund Freud  που πρώτος το εντόπισε, είναι κοινό μυστικό πια πως «ο άνθρωπος είναι το προϊόν των τραυμάτων της παιδικής του ηλικίας». Ποιο το οικογενειακό περιβάλλον του κεντρικού ήρωα Αλέξανδρου;

Κυρίαρχη φυσιογνωμία η μητέρα. Απόλυτη, αυταρχική, ισχυρογνώμων.

«Η μητέρα, όσο μπορώ να την θυμάμαι, ήταν πάντα προβληματική. Παράτησε τις σπουδές της «για να μας μεγαλώσει σωστά», όπως έλεγε πολύ συχνά και μικροί είχαμε τύψεις επειδή εμείς ήμασταν η αιτία που δεν υλοποίησε τα όνειρά της, να γίνει γιατρός. Η συνήθης κατάσταση ήταν να υψώνει σχεδόν πάντοτε τη φωνή της στα όρια του ουρλιάσματος, να θέλει να επιβάλλει μονίμως την άποψή της και όταν αντιδρούσαμε να ξεσπάει σε λυγμούς λέγοντας “μια αποτυχημένη μάνα είμαι, τίποτα δεν είμαι, κανείς δεν με σέβεται σε αυτό το σπίτι”». Κλασσική περίπτωση, καλά κρυμμένη βέβαια από τα μάτια του κόσμου.

Ο πατέρας; Υπάρχει; Πώς ενεργεί; «Ο πατέρας, όπως πάντα αμέτοχος… είχε προ πολλού πάρει απόφαση ότι, αν παρακολουθούσε τα τερτίπια της μάνας, θα κατέληγε στο ψυχιατρείο… Τώρα γιατί δεν χώρισαν ποτέ, ένας Θεός το ξέρει».

Ευτυχώς υπάρχει και ένας αδερφός. «Ο αδερφός μου ο Ανδρόνικος, είναι ένας υπέροχος άνθρωπος. Ήρεμος, στοχαστικός, αλλά κι αυτός πολύ εσωστρεφής. Η οικογένεια, βλέπεις…».

Μια γιαγιά «έμπλεη γλυκύτητας και καλοσύνης» κάνει την πραγματικότητα υποφερτή, αλλά το στήριγμα, το αποκούμπι, η ελπίδα, το καταφύγιο ήταν ο παππούς: «Ο παππούς ήταν μια φυσιογνωμία προικισμένη… ο μοναδικός άνθρωπος στον κόσμο που μπορούσα να μιλάω μαζί του με τις ώρες, ως και για τις πλέον ενδόμυχες σκέψεις μου…  ποτέ δεν διακόπηκε ο διάλογός μου με τον παππού. Ούτε μετά τον θάνατό του. Ο παππούς, μου έδωσε ό,τι πολυτιμότερο: μηχανισμό σκέψης».

Οικογένεια, επιφανειακά άψογη. Ο βυθός μονίμως ταραγμένος.  «Οικογένεια όπου κριτήριο συμπεριφοράς και τρόπου ζωής ήταν το τι θα πουν οι άλλοι, καθιστώντας έτσι τον κοινωνικό περίγυρο κριτή και καθοδηγητή της ζωής μας». Οι γιορτές, κατέληγαν σε οτιδήποτε άλλο, εκτός από γιορτές. Αναφερόμενος σε κάποια Χριστούγεννα ο ήρωας θυμάται: «Γιορτινή ατμόσφαιρα στο βυθισμένο στα στερεότυπα σπίτι μου… Πάντοτε μου προξενούσαν αφόρητη πλήξη και θλίψη μαζί αυτές οι υποχρεωτικές, άνευ νοήματος, καθιερωμένες γιορτές».

Η μουσική; Τι ρόλο παίζει στη ζωή του πρωταγωνιστή; Πώς την αντιλαμβάνεται; «Πίστεψα ότι η έκφραση των συναισθημάτων μου μέσα από τη μουσική είναι μια άκρως προσωπική υπόθεση. Δεν ήθελα να τη μοιράζομαι με κανέναν», ενώ την ίδια στιγμή, λέει πως η μάνα του τη μουσική «την έβλεπε σαν ένα ακόμη λούστρο κοινωνικής καταξίωσης. Ενώ εγώ ένιωθα τη μουσική ως δυνατή ανάγκη έκφρασης, ύπαρξης, ζωής».

Ταραγμένη η ψυχή του Αλέξανδρου σε ένα ανισόρροπο σπίτι. Όλοι έχουν τις ευθύνες τους. Η μητέρα δικτάτορας. Ο πατέρας παραιτημένος. Οι εξελίξεις απρόβλεπτες.

Ο Δουατζής όχι μόνο δεν αποφεύγει τα μεγάλα ερωτήματα της ζωής, αλλά τολμάει να απαντήσει ευθέως κάποιες φορές, αδιαφορώντας αν θα δυσαρεστήσει ένα μέρος του αναγνωστικού κοινού. Αν και ο αναγνώστης, πολλές φορές όταν εντοπίσει δικές του άσχημες πλευρές και εσφαλμένες συμπεριφορές, τις απωθεί φορτώνοντάς τες σε άλλους ή τις σκεπάζει βιαστικά. Ο ώριμος και έντιμος αναγνώστης όμως, έρχεται αντιμέτωπος πρόσωπο με πρόσωπο με το ερώτημα και παίρνει θέση, αναγνωρίζοντας θαρραλέα τυχόν σφάλματά του.   

Ο ήρωας του έργου ρωτάει ξεκάθαρα: «Επιτρέπεται ένας ανώριμος άνθρωπος να μπορεί να γεννήσει και να μεγαλώσει ένα παιδί;». Θα μπορούσε να αφήσει την απάντηση να αιωρείται μα δεν κρατιέται. Δίνει το στίγμα του, ως απάντηση: «Είναι εγκληματικό να κάνουν παιδιά οι γυναίκες που δεν έχουν μεγαλώσει και είναι οι ίδιες ακόμα παιδιά, ανώριμες».

Τι επιλογές έχεις όταν σε πνίγουν; Ή μένεις και το συνηθίζεις (σου γίνεται τρόπος ζωής), ή μένεις και το αντιμετωπίζεις υψώνοντας τη δικιά σου φωνή με όποιο κόστος ή (ιδίως αν ξέρεις πως η κατάσταση έχει παγιωθεί), φεύγεις. Ο Αλέξανδρος; «Η φυγή ήταν η μόνη λύση». «Αποφάσισα να φύγω από αυτό το σπίτι. Να καταφύγω στου παππού. Ναι. Δεν χωρούσα ανάμεσα σε αυτούς τους ανθρώπους. Πολύ αργότερα κατάλαβα ότι δεν χωρούσα ανάμεσα στους ανθρώπους». Μοναξιά…

Οι ενέργειές του από εκεί και ύστερα, σχετίζονται απόλυτα με τη φυγή. Αριστεύει για να ξεφύγει, να πάει μακριά, να κόψει γέφυρες με το παρελθόν. Δεν αγγίζει ξανά πλήκτρα πιάνου, καταλήγοντας τελικά να γίνει πολύ επιτυχημένος οικονομολόγος στο εξωτερικό. Όμως οι πληγές και τα σημάδια τον ακολουθούν:

-«Η μοναχικότητα ήταν το κύριο χαρακτηριστικό μου».

-«Θεωρούσα εξάρτηση το να ερωτευτώ μια γυναίκα και θεωρούσα εμπόδιο για τις επιδιώξεις μου να συλλειτουργώ, να συγκατοικώ, να μοιράζομαι την καθημερινότητα με έναν άλλο άνθρωπο».

-Οι σχέσεις του με τους ανθρώπους, συναδέλφους, κλπ: «τους έβλεπα άλλωστε τόσο μακριά μου, ανίκανους να νιώσουν, έστω και στο ελάχιστο, όσα κουβαλάω στην ψυχή μου. Ζούσα ενσυνείδητα πλέον την απόλυτη σχάση του εαυτού μου».

Ευτυχώς όμως, λόγω της συναισθηματικής του νοημοσύνης έχει συναίσθηση πολλών σημαντικών πραγμάτων:

-Τα στερεότυπα; «Πίστευα πάντοτε ότι φυλακίζουν τη σκέψη. Και η τέχνη, η μουσική, υπηρετείται μόνον από ελεύθερα, αφοσιωμένα, ανεξάρτητα πνεύματα».

-«σε αυτό το ξέφρενο κυνηγητό του κέρδους… τελικά υπάρχουν μόνον ηττημένοι ή ένας μόνο μεγάλος ηττημένος: ο άνθρωπος».

Το κρισιμότερο ερώτημα στη ζωή του, διατυπώθηκε από τον παππού του: «Σκέψου σε παρακαλώ, κάποια στιγμή: αγάπησες πραγματικά ποτέ σου;»

Ώσπου ξαφνικά, κάτι μέσα του ξυπνάει, αγοράζει ένα πιάνο και αρχίζει να συνθέτει. Αρχίζει να μεγαλουργεί. Μυστικά από όλους. Εκεί ζει. Με τη σύνθεση πραγματώνει τα όνειρά της ζωής του. Βρίσκει τον εαυτό του. Στη δημιουργία. Ή ακριβέστερα, στη μοναξιά της δημιουργίας. Αναπάντητο το ερώτημα, αιώνες τώρα, αν μόνο μέσα από τη μοναξιά μπορεί να γεννηθεί το αριστούργημα.

Η δημιουργία είναι ερωτική πράξη; Έρως καταλύων χωροχρόνο; Ναι:

«Όταν έγραφα μουσική, δεν είχα συναίσθηση του χώρου και του χρόνου. Δεν μπορούσα να καταλάβω πού βρισκόμουν ή πόση ώρα ανάλωνα για να γράψω. Ένιωθα κάτι σαν περιδίνηση, σαν να με έπαιρνε και να με ανέβαζε ψηλά, … Πετούσα, κάθε φορά και σε ένα άλλο πρωτόγνωρο σύμπαν που δεν είχε τέλος ούτε αρχή και όταν τελείωνε αυτή η οργιώδης διαδικασία, σταματούσα κατάκοπος, αλλά γεμάτος από μια αίσθηση ευδαιμονίας, πλήρωσης, πραγματικής ευτυχίας. Δεν μου έλειπε απολύτως τίποτα».

Στο νου μας έρχεται ο Ονορέ Ντε Μπαλζάκ που περιγράφει τη στιγμή της σύνθεσης, στον «Γκαμπαρά»¹, έναν άλλο ταλαντούχο μουσουργό:

«Αμέσως ο Γκαμπαρά βυθίστηκε σε μια μουσική έκσταση αυτοσχεδιάζοντας την πιο μελωδική και την πιο αρμονική cavatina που θα άκουγε ποτέ στη ζωή του ο Αντρέα… Τα σύννεφα άρχισαν να διαλύονται, το γαλάζιο τ’ ουρανού φανερώθηκε, φάνηκαν σώματα αγγέλων που αφαιρούσαν τα πέπλα που κρύβουν το άδυτο του ναού, ενώ το φως των ουρανών έπεφτε σαν καταρράχτης επάνω στη γη».

Κατακτώντας ο Αλέξανδρος νέα πεδία δημιουργίας, χαράς, γνώσης και αντιλαμβανόμενος την εξέλιξή του, έρχεται αντιμέτωπος με κρίσιμα ζητήματα:

-«Η ανάγκη της μοιρασιάς του έργου σου με τον κόσμο είναι το αιτούμενο ή η προβολή του εγώ σου μέσα από το έργο;»

-«Μήπως η πατρότητα του έργου δεν έχει πια καμιά σημασία;»

Οι απαντήσεις καταιγιστικές. Με επιχειρήματα. Δεν αφήνονται έωλες:  «Το έργο και η μοιρασιά του προέχουν. Όχι ο δημιουργός. Η ματαιοδοξία σκοτώνει το δημιουργό και τις υψηλές επιδιώξεις του… Το έργο είναι η ασπίδα στις ανθρώπινες μικροψυχίες. Αυτό στηρίζει τα μεγάλα πνεύματα. Ο δημιουργός θα φύγει οριστικά. Το μεγάλο έργο θα μείνει στους αιώνες».

Αφορμή για διαχωρισμό ματαιοδοξίας και υστεροφημίας:«Ματαιοδοξία είναι να θέλεις να εμφανίζεσαι, να επιβεβαιώνεσαι, να υπερέχεις στα μάτια των ανθρώπων». «Υστεροφημία, όμως, σημαίνει ότι έχει παραχθεί έργο».

Όταν είσαι στην κορυφή, δοξασμένος, σημαίνει αναγκαστικά πως είσαι ευτυχισμένος ή έστω είσαι καλά; Ένας άλλος, διάσημος διευθυντής ορχήστρας, ο Μπάους: «Ζήλευε πάρα πολύ τους συνθέτες και αυτό το μικρόψυχο συναίσθημα τον συνόδευε σε κάθε του εκδήλωση».

Η νουβέλα προχωράει σε πλοκή, σε δράση, με το ενδιαφέρον να παραμένει σε αμείωτη ένταση. Η αβίαστη ροή του λόγου, συνδυασμένη με την ποιητική ακρίβεια του Δουατζή, δίνουν στο κείμενο ιδιαίτερη αξία.

Μετά την «Ύβρη», με την  τα αρχαιοελληνική έννοια, διαπράττεται «Άτη» από ένα πρόσωπο (Μπάους) εις βάρος του κεντρικού ήρωα. Οι «Ερινύες» έρχονται στο προσκήνιο καταδιώκοντας τον αδερφό του Αλέξανδρου, που δεν προνόησε ώστε να μη συμβεί το κακό. Η συμμετοχή του άλλωστε, ήταν καθοριστική.

Ακολουθεί φυσικά η «Νέμεση» και στο τέλος η «Τίση», επιφέροντας την ζητούμενη «Κάθαρση», αλλά με τρόπο τραγικό και αμετάκλητο. Τραγική ειρωνεία αποτελεί το γεγονός πως αν προσπερνώντας τον άκρατο θυμό, είχε γίνει ένας διάλογος τριών λεπτών, όλα θα ήταν διαφορετικά.

Το κέρδος για τον μουσουργό, πέρα από την ερωτική μέθεξη κατά τη διάρκεια της μουσικής δημιουργίας; Πολλαπλό. Το εισπράττει ευτυχώς απευθείας ο ίδιος, λίγο πριν το απρόσμενο τέλος:

-«Το έργο μου έχει ακουμπήσει την ψυχή τους. Το έργο μου υπάρχει πέρα και πάνω από πατρότητες και ονόματα. Το έργο μου έχει μοιραστεί και δονεί τους ανθρώπους. Το έργο, όχι το όνομα του Μπάους ή το δικό μου».

-«Ξαφνικά μια πρωτόγνωρη αγάπη για όλους αυτούς τους ανθρώπους γεμίζει την ψυχή μου. Για πρώτη φορά νιώθω αγάπη για τον κόσμο… Επικοινωνώ μαζί τους με δίαυλο το έργο μου. Ύψιστης ποιότητας επικοινωνία. Ταύτιση, ιερουργία, μυσταγωγία, μέσα από τις δικές μου νότες».

Είναι η Χαρά. Η Αγάπη. Η Επικοινωνία. Η πλεύση στο «Μαζί». Έστω στο παρά πέντε, τα ένιωσε ως το κόκαλο, τα χάρηκε, τα αισθάνθηκε. Άρα: έζησε. Αξιώθηκε. Έστω για λίγο. Αυτό. Μα όλη η ουσία, εκεί είναι.

Η νουβέλα του Δουατζή κινείται σε πολλές διαστάσεις. Αφορμάται από το ταλέντο και την ιδιοφυΐα ενός ανθρώπου που έχει γεννηθεί για αυτό και διαπραγματεύεται την εξέλιξή του μέσα από τις οικογενειακές σχέσεις, τις κοινωνικές, τις επαγγελματικές, τις προσωπικές, οδηγώντας την μυθιστορία σε μονοπάτια  υπαρξιακά, φιλοσοφικά, όσο και πρακτικά. Το νυστέρι φτάνει και κάτω από τις πληγές. Αποκαλύπτονται πεποιθήσεις, εμμονές, ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές, μεγαλόψυχες αλλά και μικρόψυχες αντιλήψεις και στάσεις ζωής. Τίθενται ζητήματα που δεν αφορούν μόνο τα μεγάλα έργα και τους δημιουργούς τους, αλλά  ολόκληρο το κοινωνικό και πολιτισμικό σύστημα αξιών: ματαιοδοξία, υστεροφημία, πατρότητα και ταυτότητα ενός έργου, διάρκεια της τέχνης, εντιμότητα, δόξα, ζητούμενο του δημιουργού, δημιουργία για «εαυτόν» ή δημιουργία για «μοίρασμα», ρόλος του εξωτερικού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση του «εσωτερικού» κόσμου άρα και του «έργου» και πολλά ακόμη.    

Ο συγγραφέας φέρει κατασταλάγματα εμπειριών μέσα του, τα οποία βρίσκουν τρόπο -λες και δρουν αυτόνομα πια- να φανερώνονται στον γραπτό του λόγο. Το παρακάτω απόσπασμα², από ποίημά του δημοσιευμένο το 2012, δείχνει ακριβώς αυτό αλλά και τη συνέπεια του συγγραφέα με την κοσμοθεωρία του. Όποιος έχει διαβάσει το βιβλίο, θα καταλάβει την άμεση συσχέτιση τους: «Τέλος παρηγοριόμουν ότι οι μεγάλοι αγώνες δεν χρειάζονται σπουδαίους αλλά επί της ουσίας μόνους και μες στη σοφία της σιωπής ένιωθα πάντα χρήσιμος ως σκεπτόμενος ή αυτόχειρας».

Στον «Μουσουργό» οι πτήσεις δεν είναι ανάλαφρες. Αντιμετωπίζουν άφθονες αναταράξεις από διλήμματα και ερωτηματικά. Σκληρά, μα αληθινά.

Θύτης, θύμα ή τίποτε από τα δύο; Μετριότητα ή κορυφή; Μόνος ή Μαζί; Εγώ ή Εμείς; Υπομένω ή δρω; Πώς απαλλάσσομαι, από όσα οι άλλοι μου έχουν φορτώσει; Είναι η ζωή στα χέρια μου; Πώς ένα τυχαίο (τυχερό ή άτυχο) γεγονός μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά (ως και να τερματίσει) μια ζωή; 

Αποκαλύπτονται ρόλοι. Φανερώνονται μάσκες. Το κείμενο εμπλουτίζεται από δοκιμιακές προσεγγίσεις και φιλοσοφικές αναζητήσεις δοσμένες τόσο φυσικά που δεν καταλαβαίνεις πώς διαπερνούν το «πετσί» σου. Οι ψυχολογικές προσεγγίσεις είναι επιπέδου Χόρχε Μπουκάι. Οι περιγραφές είναι ολοζώντανες. Η ροή συνεχής. 

Όταν όλα αυτά είναι άρρηκτα ενσωματωμένα σε μια νουβέλα, τι άλλο να ζητήσει κανείς;

Αναφορές:

1.Ονορέ ντε Μπαλζάκ, «Γκαμπαρά», εκδόσεις Σμίλη, 2014, σελ. 113

2.Δουατζής Γιώργος, “Άντρας Σπουδαίος”, Σχεδίες, εκδόσεις Καπόν, 2012, σελ.45

Γιώργος Δουατζής, Τα Κάτοπτρα, εκδόσεις στίξις, 2017-11-18

γράφει ο Γιώργος Ρούσκας

Μετά από μια εξαντλητική ημέρα, αρχίζεις νωρίς το βράδυ να διαβάζεις ένα βιβλίο που σου τράβηξε την προσοχή με το δωρικό του εξώφυλλο (σε εικαστική επιμέλεια του ζωγράφου Μιχάλη Αμάραντου) και το πολύ βολικό του  σχήμα. Σε παίρνει νύχτα βαθιά και δε λες να σταματήσεις. Τα μάτια σου σε προδίδουν. Ξαφνικά, βρίσκεσαι κάπου στην Αμερική, στο τέλος του προπερασμένου αιώνα, χρυσοθήρας, να έχεις πιάσει το δικό σου πόστο σε ένα μεγάλο ποτάμι που αντί για νερό, κατεβάζει τυπογραφικό μελάνι. Οι όχθες του; Βιβλία, γράμματα, λέξεις, κείμενα, ιδέες, νοήματα. Παίρνεις το κόσκινό σου, αδράχνεις με τις χούφτες σου από την όχθη του όσο μπορείς να χωρέσεις και κοσκινίζεις. Πέφτουν μικρά βότσαλα, διαλύεται το χώμα, φεύγει η άμμος και στο τελικό ξέπλυμα, βλέπεις κάποιες κουκκίδες να γυαλίζουν. Κάθεσαι παραπέρα με το κόσκινο αγκαλιά. Αγγίζεις, πιάνεις για να βεβαιωθείς. Ναι, είναι πολύεδρα κομμάτια ατόφιου χρυσού. Μετράς. 24. Εικοσιτέσσερα πολύεδρα χρυσά κάτοπτρα. Εικοσιτεσσάρων καρατίων. Έκανες την τύχη σου. Τα μαλάζεις ένα ένα. Αυτά σου ξετυλίγουν τη σοφία μιας ζωής καλά κρυμμένης μέσα τους. Τους πήρε χρόνια να τη συλλέξουν. Γυαλίζουν τόσο που βλέποντας τον εαυτό σου να αντικατοπτρίζεται επάνω τους, παρατηρείς πως πρόκειται για μια άλλη εκδοχή του εγώ σου. Δυνητική; Υπαρκτή; Φαντασιωθείσα; Αγωνιάς. Ποιος είσαι; Πού τελικά είσαι; Πότε στ’ αλήθεια είσαι; Πόσο τελικά είσαι εσύ; Απροειδοποίητα λυτρώνεσαι. Βρίσκεσαι στην αρχαία Αθήνα να ακούς μαγεμένος τον Σωκράτη να μιλάει. Χαλαρώνεις. Είσαι στο στοιχείο σου. Παραμιλάς ή συνομιλείς με τον Μορφέα;

Το πρώτο πρωινό φως σε βρίσκει στην πολυθρόνα νηστικό με «τα Κάτοπτρα» του Γιώργου Δουατζή επάνω σου. Ναι, τώρα αρχίζεις να καταλαβαίνεις τι κρατάς στα χέρια σου.

24 κείμενα, τόσο ποιητικά που δύσκολα τα λες πεζά. Θα μπορούσαν να σταθούν άνετα ως πεζόμορφα ποιήματα. Σαφώς είναι φιλοσοφικές αναζητήσεις με πλούσια αποστάγματα (αγαπημένη λέξη του ποιητή-συγγραφέα) από το κρασί της ζωής, που αναπόφευκτα εμπεριέχουν και  δοκιμιακά στοιχεία. Πρωτοτυπούν όμως και σε κάτι άλλο. Είναι πασιφανέστατα ταξιδιωτικές μαρτυρίες στις αχανείς χώρες του «εγώ», άρα μαρτυρίες ψυχολογικές. «Ποιητικές φιλοσοφικές μαρτυρίες ψυχολογίας». Με μια λέξη; «Ποιητικά».

Διαπραγματεύονται μια σειρά από θέματα που απασχολούν τον άνθρωπο από την ώρα που ένιωσε τον εαυτό του. Θέτουν ερωτήματα αλλά δεν διστάζουν να δώσουν πεντακάθαρη και τη στάση του συγγραφέα. Όπου έχει απάντηση αποκρυσταλλωμένη, τη μοιράζεται.

Σηκώνεσαι να βάλεις καφέ να γίνεται. Εν τω μεταξύ, αποφασίζεις να σταθείς για λίγο στα Κάτοπτρα, έτσι, όπου πέσει η ματιά σου, έτσι, για να πάει καλά η μέρα.

Ξεκινώντας, μετά τη σιωπή της νύχτας, διαβάζεις για την αξία της σιωπής στη ζωή:

Σιωπή προστάζουν οι σοφοί, οι απώλειες, οι απουσίες. Αλαλία, για να μάθεις, να νιώσεις, να αφουγκραστείς… Σιωπή, για να μπει στα κύτταρά σου η σοφία των αιώνων που έρχεται ήρεμα κι απλά

αλλά και στον θάνατο, με εκείνη, την άλλη σιωπή:

Για να ’σαι έτοιμος από καιρό να αποδεχθείς γαλήνια την πάγκοινη για όλους αναπόφευκτη αιώνια σιωπή, καθώς και τον αδήριτο κύκλο της μίας και μοναδικής ζωής μας.

Η καταλυτική αξία του έρωτα ως συστατικό ζωής, ως κίνητρο δημιουργίας, ως ίδιον ανθρωπιάς αλλά και η ίδια η  αίσθησή του, με επίγνωση του εφήμερου, κατοπτρίζεται έντεχνα ξεσηκώνοντας τις διαθέσεις:

αφήνομαι χωρίς περίσκεψη, χωρίς αιδώ, στον δαφνοσκεπή παραλογισμό του έρωτα, κι όσο κρατήσει, έτοιμος για το τίμημα μιας απώλειας που πάντοτε καραδοκεί.

Η ευελιξία ως τρόπος αντίστασης και εν τέλει επιβίωσης, υμνείται μέσω της εναλλαγής:

Μεγάλη διδαχή η αντιστροφή των ρόλων μέσα στο χρόνο.

Η ελπίδα και η τεράστια σημασία του ελάχιστου, ως καθοριστικού παράγοντα στη ζωή, το ανοιχτό μυαλό, το βλέμμα δίχως παρωπίδες, η αισιοδοξία, η θέληση, όλα συμπυκνωμένα σε μια πρόταση:

Διότι όλο και μια χαραμάδα θα δείξει την οδό της διαφυγής, όλο και ένα χέρι θα βρεθεί απλωμένο να αναζητά τη μοιρασιά στην καρποφόρα σοφή σιωπή. Τόσα χρόνια μετά, σε βεβαιώ: Αρκεί να θέλεις για να δεις.

Η ταπεινότητα, η αυτογνωσία, ο σεβασμός στον εαυτό και στον άλλο, ως υπέρτατη αξία, ως πρόταση τρόπου «πορεύεσθαι», μέσα από ένα μάθημα στάσης ζωής :

μου έμαθε να μη βάζω το πιστεύω μπρος από κάθε πρόταση, αλλά το ίσως, το νομίζω, κι έτσι στερημένος από κάθε βεβαιότητα έμαθα να ζω ήρεμος.

Ο ποιητής;

Ο ποιητής δεν θα σε προδώσει. Θα είναι πάντα εδώ, με το τραγούδι του να σου θυμίζει διεκδικήσεις κι ενοχές, αγαπημένες και όνειρα, ταπεινότητα κι ανταμοιβές, αγώνες και απολαβές, στερήσεις και δοσίματα, μεγαθυμίες κι έρωτες, θυσίες και απαντοχές, μοιρασιές και ιδανικά.

Μην ξεχνάς όμως:

Ο ποιητής δεν γνώρισε ήττες ή νίκες. Δεν θέλησε ποτέ να αποδείξει το δίκιο του, πόσο περισσότερο να το επιβάλει, μιας και η κάθε λογής επιβολή φέρει τη βία.

Όσο για την ποίηση, μην ανησυχείς, γιατί

τα σκαλοπάτια της Ποίησης δεν χορταριάζουνε ποτέ

Ομολογείται ευθαρσώς σε προσωπικό επίπεδο (αφού ο καθρέφτης δεν λέει ψέματα, ούτε στα παραμύθια –βλ. και το γνωστό παραμύθι της Χιονάτης: «καθρέφτη, καθρεφτάκι μου») ότι

η μελαγχολία είναι το σπίτι, το ψωμί και το νερό μου.

Πώς αντιστέκεται ο Γιώργος Δουατζής;

Και βάζω τις ψηφίδες μου στίχο το στίχο, οικοδομώντας την ύψιστη πολιτική μου πράξη, που δεν είναι άλλη από την ευαισθητοποίηση των ψυχών και το κέντρισμα κάθε κριτικής σκέψης. Μήπως και μέσα από όλα αυτά ορθωθεί η δύσμοιρη και ες αεί αιτούμενη αξιοπρέπεια του πολίτη.

Μέγα ζήτημα η αξιοπρέπεια του ανθρώπου και η καταρράκωσή της από το εκάστοτε πολιτικό σύστημα. Γι αυτό και η λέξη «πολίτης». Τον απασχολεί διαρκώς, όπως και ο χρόνος.

Ο χρόνος; Προσεγγίζεται μέσα από τρεις υποστάσεις ή μη υποστάσεις ( βλ. το «ον» και το «μη ον» του Παρμενίδη).

Μη βιωμένος, απών:

Όταν δεν τον ζεις, ασυνείδητα γίνεται απών ο χρόνος. Είναι χρόνος αβίωτος, υποτιμημένος, ίσως γιατί σου χαρίστηκε, δεν μόχθησες να τον κερδίσεις

απαιτούμενος

Ποιος θα μου πει αν έχω το χρόνο που χρειάζομαι, όταν συνεχώς απαιτείται κι άλλος, κι άλλος χρόνος;

ακατανόητος:

θέλω να δω τον μη χρόνο στην πλήρη διάσταση της ανυπαρξίας του. Να δω το ακατόρθωτο θέλω.

Ο θάνατος οράται μέσα από ένα άλλο προειδοποιητικό πρίσμα:

ο θάνατος ολοκληρώνεται μόνον όταν ξεχνάς ολοκληρωτικά εκείνους που έφυγαν και κυρίως το έργο τους.

Η σχέση με το χρήμα;

το μόνο που απόμεινε είναι η μεγάλη τους περιουσία σε χρήμα. Και η ζωή τους κενή από αναμνήσεις, τόσο που ούτε να νοσταλγήσουν δεν μπορούν.

Οι άνθρωποι; Η αλήθειά τους; Τα προσωπεία;

πάντοτε θα υπάρχει μία απορημένη μορφή στο υπερώο που δεν ξέρεις αν είναι μάσκα, προσωπείο ή πρόσωπο.

Στάση ζωής; Η αγάπη για τον πλησίον:

Βάλε την άκρη της γλώσσας στην αγάπη για τον διπλανό να δεις με πόσο λίγο δόσιμο μπορεί να γλυκαθεί η ψυχή σου

αλλά και το κράτημα του κεφαλιού ψηλά:

στάχυα που αρνήθηκαν τις υποκλίσεις.

Ερωτήματα δύσκολα:

Γιατί εντείνεται η ύπαρξη του άλλου μέσα από την απουσία;

Πώς σημαδεύει η απώλεια το νου και την ψυχή;

Ποια είναι η κινητήρια δύναμη της ζωής; Της γραφής;

Φταίει η αυταπάτη της ευτυχίας που με γεμίζει ερωτήματα;

Η τραγικότητα της ύπαρξης και η σχέση της με τη ζωή και τον θάνατο:

Τραγικότητα της ανθρώπινης ζωής είναι αυτό που νιώθεις στη διάρκειά της. Όχι στην ανυπαρξία του θανάτου.

Δημοσιότητα, αναγνώριση, κάστες, κυκλώματα; Τα πράγματα με το όνομά τους:

η αναγνώριση δεν έρχεται από φτηνές επιβραβεύσεις αυτοχρισμένων ειδικών που ζουν κρίνοντες, ξεχνώντας ότι υπάρχουν μόνο μέσα από το έργο των κρινομένων.

Ποιος φταίει; Αυτόματη απάντηση; Οι άλλοι φυσικά. Μετά από λίγο; Όχι. Όλα ξεκινάνε από εμάς, αν συνειδητοποιήσουμε ή συμφιλιωθούμε με κάτι τόσο απλό:

δεν είχες την πρόνοια να σκεφτείς ότι δεν έφταιξαν αυτοί, αλλά εσύ που τους ζητάς πράγματα που δεν έχουν να σου δώσουν.

Η τέχνη; Η ομορφιά; Η αντοχή της στο χρόνο;

Η εικόνα σου, φανταστικό ηχείο. Όμως οι ήχοι σου πραγματικοί.

αλλά και

τι να το κάνεις να είσαι επιζών χωρίς τη ζωογόνο ομορφιά.

Υστεροφημία και ματαιοδοξία [θέμα που αναπτύσσεται διεξοδικά στο αμέσως προηγούμενο βιβλίο του ιδίου, στον «Μουσουργό» (Εκδόσεις: Στίξις, 2017)]:

Υστεροφημία. Αδελφή της η ματαιοδοξία και χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχε έργο τέχνης στον πλανήτη.

Το μαύρο, οι σκιές και πώς μπορεί ο άνθρωπος να βρεθεί πίσω ή έξω από αυτές, προσεγγίζονται με ένα τρόπο αισιόδοξο και ελπιδοφόρο, κόντρα στη μόδα της εποχής μας:

Η ελπίδα μπορεί να μας οδηγήσει πίσω από τις σκιές, όπου βρίσκεται σίγουρα το φως, αλλιώς δεν θα υπήρχαν. Είναι σκιές παρόντος, παρελθόντος, μέλλοντος. Σκιές διαδρομής, αγώνα, ζωής. Δεν γνωρίζω σκιά που να μη μου έδωσε υπέροχα μαθήματα.

Η σύγκρουση κατά μέτωπο με τους έξωθεν επιβαλλόμενους κανόνες, τις κάθε είδους χειραγωγήσεις και τα ολέθρια «πρέπει»:

Αναρωτιέμαι, θα είχαν λόγο ύπαρξης οι ατελέσφοροι κανόνες ηθικής, οι θρησκευτικές χειραγωγήσεις, τα καταδυναστευτικά πρέπει –που έχτισαν τις πραγματικές μας φυλακές– αν φέραμε, στα  ανθρώπινα κύτταρά μας, την αγάπη στον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο;

Το φως;

Λυτρωτική η πορεία προς το φως. Πώς θα ήταν η ζωή χωρίς αυτό;

Ο σύγχρονος πολιτισμός;

Μπήκαν, βλέπεις, σε καλούπια σύνθλιψης αρχέγονες επιθυμίες, αντικαταστάθηκαν από τεχνητές καινούργιες, πάντοτε για το καλό μας, και κυρίως για να νιώθουμε ευτυχείς.

Αντίσταση και πώς;

Επανάσταση είναι να υψώνεις τη σημαία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, να προελαύνεις με πίνακες γλυπτά και μουσικές, με λάβαρα ειρήνης, να σπέρνεις τον πολιτισμό κι οι κάτοικοι της χώρας, με συνείδηση πολίτη, να μην ακολουθούν σαν υποτελείς, αλλά να συμπορεύονται ισότιμα προς το μέλλον…

Η αλήθεια, μία και μοναδική, ή πολλές;

Συχνά η πραγματικότητα δεν σημαίνει αλήθεια. Πάρε για παράδειγμα το πώς θα περιγράψουν δεκάδες άνθρωποι ένα γεγονός ή έστω μια στατική εικόνα. Ο καθένας θα περιγράψει τη δική του πραγματικότητα, την πρόσληψή της που συνιστά τη δική του αλήθεια.

Σταματάς. Βάζεις καφέ και αναρωτιέσαι:

Τι άλλο είναι τα Κάτοπτρα του Γιώργου Δουατζή; Πώς τα βλέπεις; Πώς εκείνα βλέπουν τη ζωή, μιας και το όνομά τους ετυμολογικά προέρχεται από το «ορώ»;

Καταλήγεις στο (βάζοντας και τη λέξη «νομίζω» πλέον στο λεξιλόγιό σου) ότι είναι λεκτικοί ομιλώντες καθρέφτες που έχουν καταγράψει εμπειρίες μιας ζωής –της ζωής του- και έρχονται να μας τις μεταδώσουν, μαζί με τις σκέψεις και τους προβληματισμούς του πρωταγωνιστή τους.

Γιατί 24;

Τόσα είναι και τα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου. Επειδή τα γράμματα είναι τα συστατικά των λέξεων και αυτές με τη σειρά τους τα συστατικά των ολοκληρωμένων προτάσεων και νοημάτων, έτσι και εδώ. Είναι τα συστατικά-βασικές αξίες της ζωής του ποιητή, με τα οποία συνθέτει την κοσμοθεωρία του, απαρτίζοντας το νόημα της δικής του ζωής. Αυτό το μοιράζεται δημόσια μέσω του βιβλίου.

Είναι οι συζητήσεις του παππού με τον εγγονό, της γιαγιάς με την εγγόνα. Είναι οι εξομολογήσεις ενός ανθρώπου προς τον άνθρωπο της ζωής του, τον «άνθρωπό» του, τον «ένα», τον κύρη ή την κυρά του. Είναι αγκαλιές ζεστασιάς που ανοίγουν σαν μυγδαλιές στο κρύο του τεχνολογικού μας πολιτισμού. Είναι προκηρύξεις αντίστασης στους κατοχικούς μας καιρούς, τοιχοκολλημένες στους ταλαιπωρημένους τοίχους της ψυχής των αναγνωστών. Είναι το τράβηγμα της κουρτίνας για να εισρεύσει άπλετο φως στο δωμάτιο με τις αναμμένες οθόνες. Είναι σπορές ελπίδας, αισιοδοξίας, ηπιότητας, ανθρωπιάς, ταπεινότητας, ολιγάρκειας. Είναι σταλακτίτες που σχηματίστηκαν με εμπειρίες ετών ζωής.

Νομίζω. Δεν ξέρω.

Ένα ξέρω. Όπως και εσύ. Όπως το λέει ο ίδιος ο Γιώργος Δουατζής:      

Ζεις. Και τραγουδάς σιωπηλά τη χαρά. Τη χαρά της ζωής. Την ωδή της τραγουδάς.

The post Κάτοπτρα – Είπαν Έγραψαν – Γιώργος Ρούσκας first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]> https://douatzis.gr/2014/01/14/mousourgos-eipan/ Tue, 14 Jan 2014 16:03:16 +0000 https://douatzis.gr/site/index.php/2014/01/14/2-530/ Η Πέπη Ρηγοπούλου για τον Μουσουργό του Γ. Δουατζή Ο Απόστολος Μπενάτσης για τον Μουσουργό του Γ. Δουατζή Η Τούλα Ρεπαπή για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή Ο Δήμος Χλωπτσιούδης για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή Ο Γιώργος Ρούσκας για το Μουσουργό του Γιώργου Δουατζή