Σήμερα έχουμε τη μεγάλη χαρά να παρουσιάζουμε ένα ιδιότυπο είδος λογοτεχνίας. Πραγματικά ιδιότυπο και μάλιστα θα έλεγε κανένας πρωτότυπο στη δική μας ιστορία της λογοτεχνίας. Δεν θα διστάσω να πω ότι καταγωγικά το είδος αυτό ξεκινάει από την Πλατωνική φιλοσοφία και πιθανόν από τον Επίχαρμο που μιμήθηκε ο Πλάτωνας. Δηλαδή είναι μια πεζογραφία στοχαστική, διαλογικής μορφής. Ακούσατε ορισμένα αποσπάσματα πριν λυρικά, τα οποία αποτελούν σχεδόν ένα είδος χορικών σε αυτό το δράμα των συγκρούσεων δυο προσωπικοτήτων.

Ο Γιώργος Δουατζής έχει ένα δικό του προνόμιο στο βίο του. Εξάλλου τα κατέθεσε αυτά σε ένα πόνημά του πρόσφατο, που το σχολίασα επίσης. Είχε το προνόμιο να γνωρίσει τον μέγα ποιητή Τάσο Λειβαδίτη βαθιά. Μία από τις τραγικότερες φυσιογνωμίες της νεοελληνικής μεταπολεμικής ζωής. Μια προσωπικότητα η οποία πέρασε δια πυρός και σιδήρου, πολύ συχνά πέρασε Κλαυδιανά δίκρανα από τη ζωή του. Σχεδόν απωθήθηκε από τους ομοϊδεάτες του, γιατί έκανε τον αγώνα της ζωής και τον αγώνα των ιδεών, υπαρξιακό αγώνα. Αυτή η εμπειρία του Γιώργου Δουατζή, της γνωριμίας του με τον Τάσο Λειβαδίτη νομίζω κρύβεται πίσω από αυτό το βιβλίο. Ο ποιητής που μιλάει εδώ έχει πάρα πολλά από τα γνωρίσματα του Τάσου Λειβαδίτη. Αλλά και κάθε τραυματική εμπειρία που γίνεται ποιητικό γεγονός.

Από την άλλη μεριά πιστεύω – χωρίς να θέλω να κάνω ψυχαναλυτικές διερευνήσεις – ότι το βιβλίο αυτό είναι ένα είδος λυτρωτικής σχιζοφρένειας. Από τη μια μεριά είναι ένας δημοσιογράφος, είναι και ένας ποιητής, που πιθανό να είναι τα δυο πρόσωπα του Ιανού, του Γιώργου Δουατζή. Από τη μια μεριά αυτό το – όπως θάλεγε ο Πάουντ – κερατένιο επάγγελμα της δημοσιογραφίας, που είσαι υποχρεωμένος και σε συμβιβασμούς και σε υπερβολές και σε εκπτώσεις και σε θριάμβους και σε ταπεινώσεις. Περνάει αυτό μέσα στο βιβλίο. Περνάει γιατί υπάρχει ανάγκη επικοινωνίας και φυσικά εδώ υπάρχει ένας ουσιαστικός διάλογος ανάμεσα στα δυο είδωλα. Στο είδωλο της καθημερινότητας, του επαγγέλματος, της προσαρμογής, του πρωτεϊκού βίου – που είναι ο καθημερινός μας βίος, όπου καμιά φορά υπάρχει η ανάγκη πολλές φορές να μεταμορφωνόμαστε, να είμαστε οι χαμαιλέοντες – και του ποιητή, ο οποίος πολλές φορές μέσα από την εγωπάθειά του υπερβαίνει πολλά πράγματα έχουν specci eterni, κάτω από την οπτική της αιωνιότητας. Αυτό το δράμα είναι κοινό στην εποχή μας. Αυτός ο διάλογος και ταυτοχρόνως τα τραγικά αδιέξοδα ανάμεσα στην καθημερινότητα και στον μηδενισμό.

Αυτό λοιπόν το βιβλίο, εγκαινιάζει μια τέτοιου είδους λογοτεχνία. Στοχαστική λογοτεχνία που σχεδόν κάθε μία παράγραφος και κάθε μία ερωταπόκριση, είναι σχεδόν ένα είδος γνωμικού, κατασταλάγματος πείρας, όπου μεταφέρονται βέβαια εμπειρίες, απορίες, ερωτήματα, απαντήσεις και αδιέξοδα όλων των πνευματικών ανθρώπων, αλλά και όλων των πευθύνων. Επιτρέψτε μου να πω ότι η λέξη πευθήν είναι η προταθείσα το 1844 για το έργο του δημοσιογράφου. Το έχει αποθησαυρίσει ο Κουμανούδης από το ρήμα πυνθάνομαι, που σημαίνει ζητώ να μάθω. Η πρόταση ήταν «δημόσιος πευθήν» που ηττήθηκε τελικά από τη λέξη δημοσιογράφος. Ο καθένας πευθήν ρωτάει να μάθει. Και ρωτώντας να μάθει, ουσιαστικά βαθαίνει τον εαυτό του, αλλά αποδεικνύεται με αυτό το βιβλίο ότι όταν η συζήτηση γίνεται με ένα Νάρκισσο όπως είναι ο ποιητής και είναι κάθε ποιητής, κάθε καλλιτέχνης Νάρκισσος, τελικά ούτε εκείνος φεύγει από τη συζήτηση χωρίς να έχει μεταλλαχθεί. Άρα κάθε φορά που γίνεται επαφή, επικοινωνιακή σχέση με το άλλο και τα δυο αλλάζουν. Αυτό λοιπόν είναι ένα πολύ μεγάλο κέρδος που μας προσφέρει αυτό το βιβλίο. Δεν θέλω να μπω σε λεπτομέρειες – ακούσατε εξάλλου αποσπάσματα – διαβάζεται, έχει θεατρικότητα, με την έννοια ότι θεατρικότητα έχουν και οι διάλογοι του Πλάτωνα, δηλαδή υπάρχει μια σύγκρουση ιδεών, δεν υπάρχει σύγκρουση χαρακτήρων, μέσα όμως από αυτά πηγάζουν και οι χαρακτήρες, και η στάση ζωής και οι εμμονές και οι ψευδαισθήσεις.

Αυτό λοιπόν το βιβλίο σήμερα εδώ γιορτάζουμε και εύχομαι να έχει συνέχεια, παρόλο ότι νομίζω ότι είναι το καταστάλαγμα μιας πορείας ποιητικής ενός ανθρώπου ο οποίος τελικά κατέγραψε, όπως τελικά καταγράφουν οι καλλιτέχνες, ζωγράφοι ή μουσικοί την εμπειρία τους από τη δημιουργική πράξη, που είναι η ίδια καθαυτή η ποίηση.

Βασικός ιστός του κειμένου, μια συζήτηση ανάμεσα στον νεαρό δημοσιογράφο Τέρπανδρο Σακελλάρη και τον ηλικιωμένο ποιητή Μιχαήλ Ευχέτη. Συζήτηση που άρχισε με την επιδίωξη μιας συνέντευξης και κατέληξε σε μια εκ βαθέων εξομολόγηση, στην οποία συνυπάρχουν η μυθιστορία, η ποίηση και ο δοκιμιακός λόγος. Και αυτή η συνύπαρξη αποτελεί τη συγγραφική πρόταση του Γιώργου Δουατζή. Επομένως θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε βάσιμα ότι το έργο υπερβαίνει τον ορίζοντα προσδοκιών του αναγνώστη.    Το έργο δεν πρέπει να θεωρηθεί ως αντανάκλαση μιας ιστορικής στιγμής, ή μια μίμηση «της πραγματικότητας», αλλά ως πραγματική παρέμβαση στις αντιλήψεις των ανθρώπων για τον κόσμο στον οποίο ζουν.

Τα ευρήματα αυτής της πρότασης είναι εμφανή. Στη ροή του κειμένου παρεμβάλλονται ένθετα ποιητικά κείμενα, συνοδευτικά των όσων διατυπώνονται στη συζήτηση, τα οποία κρατούν τον ρόλο του χορού στην αρχαία τραγωδία. Τα ένθετα αυτά αντανακλούν τα δεδομένα της συνείδησης, και μεταστοιχειώνονται σε λόγο, ιδέες και οράματα. Τα ένθετα αποτελούν αυτόνομες ποιητικές οντότητες, ενταγμένες απολύτως στη δομή του κειμένου.

Το δεύτερο εύρημα, που αποτελεί μια ουσιαστική καινοτομία στη σύγχρονη γραφή, είναι η καταγραφή των σκέψεων που κάνουν οι ήρωες και τις κρατούν για τον εαυτό τους -πράγμα που θυμίζει την τεχνική των κόμικς-, αλλά με διαφορετική γραμματοσειρά από το υπόλοιπο κείμενο. Με τον τρόπο αυτό, μιλώντας με ευθύ λόγο στον αναγνώστη, ο Δουατζής ανοικειώνει την υπόταξη του κειμένου. Ο άρρητος, αλλά καταγεγραμμένος αυτός λόγος υπηρετεί εξίσου αποτελεσματικά το έργο, όσο και ο λόγος που απευθύνουν οι ήρωες μεταξύ τους.  Θα με ερωτήσετε τι σημαίνει ανοικειώνει. Θα πει ξανακαινουργιώνει. Βλέπει με διαφορετικό μάτι τα πράγματα, παίζει ανάμεσα σε δυο επίπεδα, το πραγματικό και το φαντασιακό και μας δίνει μια νέα εικόνα για τον κόσμο. 

Ένα άλλο στοιχείο του έργου είναι η πολλαπλότητα των οπτικών γωνιών. Τα πράγματα, ο λόγος των ηρώων, δεν έχουν μια όψη μόνον. Ο χρόνος δεν έχει μία διάσταση, οι ανθρώπινες σχέσεις ποικίλλουν, το θετικό συνυπάρχει με το αρνητικό και επομένως η αλήθεια δεν είναι δεδομένη. Ο μυθιστορηματικός κόσμος συνεχώς δομείται και αναδομείται. Αυτό το παιχνίδισμα της συναισθηματικής μάζας είναι το γνώρισμα που δίνει στο έργο του Δουατζή την αισθαντικότητα ενός πολυεπίπεδου αφηγήματος.

Η δράση μάλιστα εγκιβωτίζεται μέσα στις πολλαπλές ιστορίες που αφηγούνται οι δύο συνομιλητές, προσδίδοντας με τον τρόπο αυτό μια πολυφωνικότητα στα κείμενα. Το εύρος της θεματικής του Δουατζή είναι τεράστιο. Η τέχνη, η ποίηση, η μουσική, ο έρωτας, ο θάνατος, το πάθος, η μοναξιά, τα γηρατειά, ο ρόλος της δημοσιογραφίας, της πολιτικής, είναι μόνο μερικές όψεις από τα θέματα που συζητιούνται. Αυτό ασφαλώς αποτελεί μια βαθύτατα πολιτική πράξη. Το τονίζουν συχνά στα αμφιθέατρα οι φοιτητές μας όταν ο λόγος στρέφεται στο έργο του Γιώργου Δουατζή. Το «Μη φεύγετε, κύριε Ευχέτη» παρουσιάζει, επενδύει και υπερβαίνει τον πολιτικό λόγο.

Το έργο διατηρεί την καλλιτεχνική του αυτονομία και παράλληλα αναδεικνύει ένα αξιακό σύστημα με τρόπο σχεδόν αφανή, χωρίς ο συγγραφέας να αναλαμβάνει τον ρόλο του κριτή ή του επαΐοντος. Ο αναγνώστης κάνει αναγωγές στα δικά του βιώματα, επιζητώντας τη δική του αλήθεια. Ο λόγος, είτε πεζός είτε ποιητικός, πετυχαίνει πάντοτε τον στόχο του. Ο καλλιτεχνικός μετασχηματισμός της θεματικής του έργου είναι δεδομένος.

Ο αναγνώστης αποτελεί βασικό μέλημα του Γ. Δουατζή. Είναι ειλικρινής απέναντί του, μιλάει για το ποιητικό του εργαστήριο και ταυτόχρονα τον καλεί στην συν-γραφή του κειμένου. Του ζητάει να πάρει κι αυτός θέση στα μεγάλα, τα καίρια ζητήματα του ιστορικού γίγνεσθαι. Η συμμετοχή στην επανεγγραφή, στον χώρο της συνείδησής του, ικανοποιεί το αίτημα του Ρολάν Μπαρτ για «εγγράψιμα» κείμενα που ενέχουν το στοιχείο της νεωτερικότητας και μας απομακρύνουν από τη στατικότητα ενός «κλασικού» κειμένου. Αυτή είναι μια άλλη προσφορά του συγγραφέα στο σύγχρονο συγγραφικό γίγνεσθαι.

Ο «Ευχέτης» έχει τελικά όλα εκείνα τα στοιχεία που μπορούν να παραπέμψουν σε ένα θεατρικό κείμενο. Τα ένθετα, οι σχολιασμοί και οι κώδικες του κειμένου θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και πάνω στη σκηνή.

Στο έργο εμπεριέχεται το στοιχείο του απροσδόκητου και του ευρηματικού. Οι ρόλοι των συνομιλητών ανατρέπονται. Αντί να έχουμε την ψυχογραφική απεικόνιση του ποιητή Ευχέτη, έρχεται σε πρώτο πλάνο ο δημοσιογράφος Τέρπανδρος. Ταυτόχρονα και οι δύο ήρωες στρέφονται εναντίον του συγγραφέα διαμαρτυρόμενοι για τον τρόπο που τους μεταχειρίστηκε στο έργο και για τους ρόλους που τους ανέθεσε. Βρισκόμαστε στον χώρο ενός αγώνα, ο οποίος έχει το στοιχείο του ευτράπελου και του απροσδόκητου. Η διάσταση και η σύγκλιση, η διάζευξη και η σύζευξη συνυπάρχουν.

Χωρίς να είναι παρών στην ιστορία, ο συγγραφέας γίνεται πρόσωπο του έργου και υφίσταται κριτική. Όμως, παρ’ όλα αυτά, οι ήρωες συνεχίζουν να υπάρχουν και πέρα από τον συγγραφέα. Η συζήτησή τους επεκτείνεται στο διηνεκές κι έτσι το προσωπικό και το πρόσκαιρο μεταβάλλονται σε καθολικό, πανανθρώπινο και διαχρονικό. Το ωμό υλικό της πραγματικότητας γίνεται τέχνη. Το μυθιστόρημα αυτό είναι ένα απολαυστικό κείμενο με αλλεπάλληλες προτάσεις, με διαπλοκή ηρώων και προβολή ενός κόσμου καθημερινού, αλλά μη ορατού σε όλους μας.

Όταν ο ιστορικός του μέλλοντος θα ανατρέξει σε μια παλιά εποχή, στην πρώτη δεκαετία του 21^ου αιώνα, θα πληροφορηθεί ότι κάποιοι κριτικοί επέμεναν πώς μια νέα μεθοδολογική και συγγραφική πρόταση εμφανίστηκε στο χώρο της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το έργο του Γιώργου Δουατζή «Μη φεύγετε, κύριε Ευχέτη». Νομίζουμε ότι το έργο ικανοποιεί τις προσδοκίες του αναγνώστη και ταυτόχρονα θα αποτελέσει αφετηρία διαλόγου για τον ρόλο της λογοτεχνίας στον σύγχρονο κόσμο.