Σχεδίες, Γιώργος  Δουατζής

Εκδόσεις Καπόν, Αθήνα 2012

Δεκαοχτώ μικρά ποιήματα, δεκαοχτώ ενότητες απαρτίζουν αυτή την ένθετη ενότητα, στην ποιητική συλλογή Σχεδίες, που τιτλοφορείται «Σκούρα Ομορφιά». Βρίσκεται ακριβώς στον αντίποδα η συλλογή αυτή από εκείνη της Πατρίδας των Καιρών. Από άποψη λεξιλογίου μπορούμε να πούμε πως είναι καθαρά τρυφερό, πεζό και ξεκάθαρο, εκφράζοντας με απόλυτη σαφήνεια ωστόσο τον πόθο του Δουατζή για τη γυναικεία αγκαλιά και τον έρωτα, ένας ύμνος στην Αγαπημένη όπως την ονομάζει. Η «Σκούρα Ομορφιά» αναφέρεται/ απαγγέλλεται σε μια κόρη, σε μια Μούσα, Στην Μούσα του ποιητή μας. Οι στίχοι του, είναι κάτι περισσότερο από λεπτοδουλεμένοι, περονιάζουν κατευθείαν την ερωτευμένη ψυχή.

Αν και, κατ’ εμέ, είναι ανώφελη η προσπάθεια ανεύρεσης διακείμενων μέσα σ’ ένα έργο, με την ιδιότητα του φιλόλογου στρεφόμαστε καθαρά και εξ ολοκλήρου στα κειμενικά δεδομένα και όχι σε επιρροές, θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε τη «Σκούρα Ομορφιά», με την ευρύτερη έννοια, με το Άσμα Ασμάτων, ύμνος για τον έρωτα και τη ζωή, θρήνος για την απώλεια, ή ακόμη θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για την «περδικόστηθη τσιγγάνα, ώ πλανεύτρα που μιλείς» του Παλαμά. Ψάχνοντας ακόμη περισσότερο θα διαπιστώσουμε επιρροές από Ρίτσο και άλλους. Δεν πρέπει ωστόσο να παραμείνουμε σ’ αυτά.

Η ποίηση του Δουατζή, η «Σκούρα Ομορφιά», πιστεύω πως αγγίζει κάθε ερωτευμένο, τον καθένα που έχει ανάγκη να ζήσει, να δράσει, να επιβιώσει μέσα από τον άλλο. Η «Αγία Αγαπημένη» του ποιητή μας, είναι η αγαπημένη όλων μας, είναι ο πόθος. Ο έρωτας, η δύναμη, ό, τι μας κρατά ζωντανούς. Τα όνειρα του, οι ελπίδες του, η δύναμη του, όλη αυτή είναι η «Σκούρα Ομορφιά», γι’ αυτή ανασαίνει, γι’ αυτή υπάρχει: «δύναμη ο Έρωτας, ήξερες πάντοτε να κάνεις χαρούμενες τις μέρες μου/ είσαι η πηγή, η θάλασσα..» και πόσες άλλες αναφορές στην ενότητα που προκαλούν δέος για δύναμη της Αγάπης που νιώθει. Η αγάπη αυτή, φτάνει πολλές φορές μάλιστα να παίρνει και κοσμογονικές διαστάσεις, εμφανίζεται ως η αρχή και το τέλος των πραγμάτων,  ο πόντος απ’ όπου όλοι ξεπήδησαν και η άβυσσος που όλοι μας καταλήγουμε: «είσαι η πηγή, η πνοή/ στην άβυσσο βυθίστηκα που φέρει το όνομα σου».

Αυτός ο θείος έρωτας, που τόσο υμνείται στο ποίημα, ο πόθος και ο ίμερος για ζωή, το στοιχείο εκείνο που καταλύει το χώρο και το χρόνο, την έννοια τους, «ένθα ου τόπος και χρόνος», θα σημειώσει κάπου, κατά το χριστιανικό «ένθα ουκ έστι λύπη και στεναγμός αλλά ζωή αιώνιος», ίσως μπορεί να αναφέρεται και στην ίδια τη γη, στο ζωοποιό χώμα. Και ‘δω να συσχετίσουμε το στίχο «στάζουν αρώματα τα ασπρόρουχα της γης» απ’ την Πατρίδα των Καιρών, με τα λευκά πέπλα που φορεί η Αγαπημένη: «ήσουν χαμένη στις ολόλευκες δαντέλες της χαράς». Εικασίες ωστόσο μπορούμε μόνο να κάνουμε.  Πρέπει να σταθούμε στην αισθητική απόλαυση και το νόημα της συλλογής.

Αν συγκρίνουμε την Πατρίδα των Καιρών με την «Σκούρα Ομορφιά», θα μπορέσουμε να βρούμε ποιό είναι το στήριγμα του Δουατζή στους χαλεπούς καιρούς, η Αγαπημένη του Δουατζή, η Αγία Αγαπημένη, η εξαγνισμένη πλέον, είναι το σωσίβιο, η Σχεδία, λέξη κλειδί, για να πορευτεί σε μια ζωή γεμάτη πάθη και λύπη. Είναι η μυστική ύπαρξη, η αόρατη που τον καθοδηγεί. Μέσα στο ποίημα δεν εμφανίζεται πουθενά να μιλά η αγαπημένη, σε ελάχιστα σημεία έχουμε παράθεση συνομιλίας απ’ το ποιητικό υποκείμενο- Δουατζή. Και για να  λύσουμε τυχόν αμφιβολίες πρέπει να σταθούμε ακριβώς στο ότι είναι ένας μονόλογος η «Σκούρα Ομορφιά». Ένας δραματικός μονόλογος όπως η Σονάτα του σεληνόφωτος, ακριβώς, όπως η Σονάτα.

Ο Δουατζής μονάχος μοιρολογεί, θρηνεί για τα εφηβικά του χρόνια, για τη Μούσα του που τον αποστρέφεται και τον κοιτά σιωπηλά. Είναι Μούσα λοιπόν η ομορφιά, η Μούσα του καθενός μας, γιατί δεν εμφανίζεται να μιλά, είναι η φύση, τα λουλούδια, η πλάση, η γης με τα ασπρόρουχά της. «Δε σου ‘δωσα όνομα λουλουδιού, αλλά σε ονόμασα λουλούδι». Και προχωρεί ο ίδιος ο ποιητής μας στην αναφορά και στην κατονομασία της Μούσας, τα ταξίδια που κάνει για να την βρει, η σιωπή που μεταλλάσσεται σε ύψιστη μορφή συνομιλίας είναι οι δίαυλοι που μας μαρτυρούν πως η Μούσα αυτή είναι η ίδια η Ποίηση. Ο Γιώργος Δουατζής προσπαθεί μέσω αυτής να μειώσει τις αποστάσεις με το συνάνθρωπο «σου χάριζα αθανασία… νικώντας αποστάσεις». Αυτή όμως είναι το ταξίδι και ο αυτοσκοπός, η ποίηση, ο έρωτας για την τέχνη, ο ίμερος για την ποίηση που καταλήγει σε κοσμοθεωρία  εκφράζονται απόλυτα στη «Σκούρα Ομορφιά».

Ξεχνώντας όλα αυτά, σταματώντας τη συζήτηση μας στο σημείο αυτό, διαβάζοντας εντελώς επιφανειακά την «Σκούρα Ομορφιά», κοινωνούμε και ‘μεις το θείο έρωτα, τον έρωτα για τον άλλο, κοινωνούμε απ’ τα χείλη του άλλου την υπέρτατη πνοή, πνοή ζωής. Η «Σκούρα Ομορφιά» δεν αναφέρεται σε άντρα ή γυναίκα. Στο ημίφως τα άσπρα δαντελένια πέπλα πέφτουν, το βράδυ νικώνται οι αποστάσεις, σκουραίνουν τα βλέμματα. Τι κι αν αυτή η ομορφιά, η «Σκούρα Ομορφιά» δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο; Σάματες το ωραίο μπορεί να έχει υπόσταση;

«Τότε ήρθε εκείνη η μεγάλη ώρα/ που οι αιώνες περνούνε βιαστικοί/ αδιάφοροι για είδη, πρόσωπα/συναλλαγές/ και σημαδεύουνε την ιστορία/ της πατρίδας των καιρών/ και είπα/ τώρα η ανάγκη να υπηρετήσω/ τα πάλλευκα χαρτιά/ που μου εμπιστεύτηκαν οι πρόγονοι»

Ακάματος και πολύπτυχος, ο Γιώργος Δουατζής έρχεται να μας προσφέρει ένα διπλό δώρο, ένα potlatch δύο όψεων. Μια ποιητική σύνθεση, την Πατρίδα των Καιρών, ένα λιτό παράπονο, ένα ρυθμικό κοφτό μπλουζ για την άγρια μελαγχολία στους καιρούς μας και στον τόπο μας. Και ένα λεύκωμα εικόνων και λέξεων, τα Φωτοποιήματα. Αμφότερα από τις εκλεκτές εκδόσεις Καπόν.

«Απεκδύθηκε ανθρωπισμού η ανθρωπότητα/ την έπνιξε θάλασσα γκρίζα/ μονοδιάστατων κερδοποιών διπόδων/ βυσσινί στον ορίζοντα/ κι αυτοί μιλούν για επενδύσεις»

Από τη μια ο γύρω ζόφος, ένας κοινωνικός ζόφος κι όχι κάποια φυσική καταστροφή αναπάντεχη, και από την άλλη ο ποιητής και η αγριεμένη μοναξιά του, μια μοναξιά που δεν βολεύεται και θέλει να γίνει απεύθυνση, επαφή, άγγιγμα, άνοιγμα.

«Όλο και πιο απών/ γνέφω στο μηδέν, αντικρίζω το άπειρο […] γνέφω στο άπειρο, αντικρίζω το μηδέν/ κελεύσματα σε ίχνη παρουσίας»

Σαράντα τρία σπαράγματα, σαράντα τρεις ακίδες, σαράντα τρία ουρλιαχτά με σιγαστήρα, σαράντα τρεις σκλήθρες, σαράντα τρία θραύσματα, σαράντα τρεις ασκήσεις αξιοπρέπειας.

Η πρόσφατη ποιητική σύνθεση του Γιώργου Δουατζή, Πατρίδα των καιρών, αριθμεί 43 ποιήματα, τα οποία έχουν τη δική τους θεματική και αισθητική αυτοτέλεια. Το πρώτο, λοιπόν, ζήτημα που τίθεται είναι αν αποτελείται από ετερογενή στοιχεία ή αν συγκροτεί ένα ομοιογενές σύνολο. Για να απαντήσουμε στο ερώτημα αυτό πρέπει να ανακαλύψουμε τις εσωτερικές σχέσεις της και τις βασικές αρθρώσεις της.

Το εισαγωγικό ποίημα παρουσιάζει το ποιητικό υποκείμενο, το οποίο μιλά εδώ, όπως και στην υπόλοιπη συλλογή, για τη δική του εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα και για τη θέση του στον κόσμο. Χαρακτηριστικοί είναι, από την άποψη αυτή, οι αρχικοί στίχοι:

 «Ξέρεις ποιος είμαι εγώ;»

ρώτησε

«Ξέρω, είσαι ένα από τα επτά δισεκατομμύρια δίποδα του πλανήτη»

Αποκρίθηκε

Το διαλογικό αυτό σχήμα συνδηλώνει μια βασική στιγμή της ποιητικής έμπνευσης και παραπέμπει στη διπολική σχέση πομπός – δέκτης του μηνύματος. Πρόκειται για μια σαφή θέση και το υπόλοιπο της ποιητικής πορείας θα συνίσταται στη γνωστική  εκμετάλλευση αυτής της αρχικής παρουσίασης. Μόνο που οι ρόλοι του δέκτη ποικίλλουν στο έργο του Δουατζή  και παραπέμπουν σε μια συσσωρευτική τακτική, όπου το ποιητικό υποκείμενο διευθετεί τις «προοπτικές» μιας κατάστασης ή ενός ζητήματος σε ποιητικές σειρές και τις διασχίζει τη μια κατόπιν της άλλης.  Αυτό είναι το δέλεαρ, το οποίο προσελκύει το βλέμμα και την προσοχή του αναγνώστη. 

Ταυτόχρονα, ο λόγος κινείται πάνω σε δυο κλίμακες. Μια ρεαλιστική απεικόνιση της πραγματικότητας και στη συνέχεια μια ανατροπή. Το ποίημα δουλεύει με συνειρμικές εικόνες, οι οποίες εντίθενται η μια πάνω στην άλλη δημιουργώντας έτσι μια τεταμένη κατάσταση:

Έσκαγαν με  ήχους

λοιδορίας αποκρουστικούς

κομμάτια υπερφίαλων εγωισμών

επιταγές κάλπικων ευτυχιών

μετοχές ματαιωμένης χαράς

ομόλογα ανθρώπινων δραμάτων

δίψες και μάσκες δεκαετιών

Ο εκφωνητής εμφανίζεται να είναι τοποθετημένος σε ένα  χώρο: «στο νησί της Κυκλαδικής» του «μόνωσης». Αναλαμβάνει μάλιστα μια συγκεκριμένη αποστολή: να υπηρετήσει τα «πάλλευκα χαρτιά» που του εμπιστεύτηκαν οι πρόγονοι.  Με το μεταφορικό αυτό λόγο μάς παραπέμπει στην ποιητική λειτουργία, η οποία αποτελεί και το προσωπικό του στίγμα.  Ο πομπός λοιπόν του μηνύματος καταφάσκει την αξία της ποίησης και αναλαμβάνει μια πορεία, μια αναζήτηση που θα συνίσταται στην αποκάλυψη,  την οργή και την ελπίδα.

Οι στρατηγικές που εφαρμόζει είναι πολλαπλές. Όλη η συλλογή αποτελεί μια πανοραμική αναπαράσταση των πολιτικών, συγκινησιακών καταστάσεων, αλλά και των καταστάσεων πάθους στην Πατρίδα των καιρών. Η στόχευση του αφηγητή είναι ευρύτατη. Εμφανίζεται εδώ ένα πλήθος  Αντιμάχων που οδηγεί στην διάλυση και  την ανατροπή των αξιών:

Πώς σε κατάντησαν πατρίδα οι δημοκόποι

πώς…

με περιούσιο λαό χωρίς περιουσία

σε εξαπάτησαν με ψεύτικα φτιασίδια

σε κλείσανε στα τείχη τους

   (9)

Πόλεμος σου λέω, πόλεμος

χωρίς πυρομαχικά κι ομοβροντίες

στρατηγοί, τα γκρίζα κοστούμια

και τα κολλαριστά πουκάμισα

όπλα βαριά οι νέας γενιάς υπολογιστές

 (10)

Απεκδύθηκε ανθρωπισμού η ανθρωπότητα

την έπνιξε θάλασσα γκρίζα

μονοδιάστατων κερδοποιών διπόδων

(18)

Εντάξει, με απειλή

και φόβο κυβερνήσατε

με εργαλεία συμπεριφορών ατομικών

χειραγωγήσατε τη μάζα

(25)

Λόγος σκληρός, λόγος κοφτός, που βρίσκει άμεσα το στόχο του. Αυτό αποτελεί το πολιτικό στίγμα της ποίησης του Δουατζή. Δημοκόποι, τεχνολογία,  κερδοσκόποι, χειραγωγοί της μάζας, όλα έχουν σκοπό να καθιερώσουν ένα νέο αξιακό σύστημα, το οποίο αντιστρατεύεται το συμφέρον του συνόλου. Το ποιητικό υποκείμενο, μέσα από αυτή την οπτική, δίνει στη συλλογή μια εσωτερική συνοχή και ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ των συστατικών μερών της.  Επιλέγει σε προσωπικό επίπεδο ένα ρόλο, αυτόν του παρατηρητή του κοινωνικού γίγνεσθαι και ταυτόχρονα ομαδοποιεί τους ρόλους γύρω από έναν απειλητικό Αντίμαχο, ο οποίος με τις διάφορες μορφές του οδηγεί σε μια κατάσταση χάους.

Μπορεί η διάσταση αυτή να αποτελεί ένα από τα εύκολα ανιχνεύσιμα στοιχεία της συλλογής, αλλά δεν είναι το μόνο. Υπάρχει ένα εκτεταμένο πεδίο, το οποίο μας οδηγεί στη συγκινησιακή διάσταση, η οποία συνοδεύεται από μια συναισθηματική ένταση. Θα ανακαλύψουμε εδώ ένα συναισθηματικό και γεμάτο πάθος βάθος:

Ποιος να ακούσει ποιος

φοβισμένοι κι απειλούμενοι

κλείσαν ερμητικά την πόρτα

(6)

Πόσοι

σκοτωμένοι βαδίζουν στους δρόμους

πόσοι να ήξερες

άβουλοι, ρομπότ, νεκροί 

μες τα πανάκριβα κοστούμια

(12)

Παγώσαμε αισθήσεις και αισθήματα

αλληλεγγύη και κοινές επιδιώξεις

γίναμε εύθραυστη σκιά του εαυτού

μόνοι, ευάλωτοι και δυστυχείς

(16)

ως κι οι ποιητές, οι μουσικοί, τα χρώματα

χάθηκαν με τόση ερημία 

(23)

Έχουμε αρχικά μια συναισθηματική αφύπνιση του υποκειμένου. Η ευαισθησία του ξυπνάει. Η αναστολή της δράσης αποκαλύπτει νέες καταστάσεις. Η κόπωση, η δυσφορία και η υποταγή σε νέους κανόνες και ρυθμούς προσελκύουν την προσοχή του αφηγητή. Η διάψευση και η δυσαρέσκεια επικρατούν. Τα στοιχεία αυτά αποτελούν τις βασικές συνισταμένες για την έκρηξη του θυμού, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει σε επιθετικότητα.

Αλλά πριν εξετάσουμε αυτή την κατεύθυνση του έργου, μπορούμε να ανιχνεύσουμε μια άλλη ουσιαστική παράμετρό του. Μιλάμε ουσιαστικά για τη συμβολή των συναισθηματικών (θυμικών) καταστάσεων  στην εικονοποιία του Γιώργου Δουατζή ή πιο απλά για τη διάσταση του πάθους. Δεδομένου ότι το πάθος συσχετίζεται με τις καταστάσεις της ψυχής παρά με τη δράση, δεν υπακούει στο σχήμα των σχημάτων της αφηγηματικής αναζήτησης.  Έτσι η θετική ή αρνητική αξιοθέτηση των αξιών  εξαρτάται από το ευφορικό ή δυσφορικό πλαίσιο σκέψης του υποκειμένου:

Τούτος ο κόσμος με πνίγει

αυτός που έρχεται με σκοτώνει

μη σας γελάει η ραγισμένη μου φωνή

ίσως να μην υπάρχω

Μιχαήλ Αγγέλου χέρια

απλωμένα χωρίς αφή

τα όνειρά μας

 (15)

περίκλειστοι σε αστραφτερά οχήματα

σαν χάντρες, καθρεφτάκια των ιθαγενών

χάσαμε ανατολή και σούρουπα

ορίζοντες κι ελπίδες

(16)

Εύκολα ανιχνεύει κανείς εδώ ένα «πλεόνασμα» συναισθηματικής έντασης. Τα πάντα είναι χαμένα. Η αίσθηση της απώλειας, του κενού κυριαρχεί. Τα γεγονότα δεν εξετάζονται από την άποψη της αποτελεσματικότητάς τους, αλλά από την άποψη του βάρους, το οποίο έχει η παρουσία τους. Τα ποιήματα αυτά προσδίδουν βαρύτητα στην απουσία  ποθητών αντικειμένων, αξιών δηλαδή για τις οποίες αξίζει να αναλάβει κανείς δράση. Αλλά το ποιητικό υποκείμενο δεν σταματά εκεί:

Και πες μου

θέλω να μάθω την αλήθεια

πόσα χρόνια μετά, τι;

Θα μάθω κάποτε

αν είναι πολύ αργά;

Τελικά ήταν σωτήριοι

τόσοι πολλοί μικροί θάνατοι;    

(20)

Γιατί δεν κάνεις κάτι;

Πώς δεν κάνω. Περιμένω.

(21)

Τι να τραγουδήσω, τι

αναρωτήθηκα

ώρα δύο με φεγγάρι ολόγιομο

απλώθηκαν τα χέρια σε αγκαλιά 

στάζουν αρώματα τα ασπρόρουχα της γης

(5)

Ο αφηγητής ενδιαφέρεται να καθιερώσει την αλήθεια μια για πάντα, προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να εξουσιάσει τη συναισθηματική αβεβαιότητα. Είναι σημαντικό να ανακαλυφθεί μια αλήθεια στην οποία  μπορεί να πιστέψει. Αλλά αυτή η αλήθεια, για να θυμηθούμε τον Stendhal, είναι πραγματικά μόνο ένας στεναγμός, ο οποίος γίνεται πιο έντονος μέσα στην ομορφιά της φύσης. 

Όλες λοιπόν αυτές οι συναισθηματικές καταστάσεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια έκρηξη θυμού;  Η απάντηση έχει πολλές παραμέτρους.

Α, πόσα ποιήματα χρειάζονται

για να στεγάσω τους αδύναμους

πόσα παραμύθια για να διώξω

θεριά και δράκοντες αληθινούς

πόσες αλήθειες για να αφανίσω

ηγέτες κάλπικους απατηλούς

πόσο κουράγιο για να σηκώσω

το βάρος μιας σε βάθος αυτοκριτικής

πόσος πόνος για να κοιτάξουμε

μαζί κατάματα το φως

(4)

Θα νόμιζε κανείς αρχικά ότι ο θυμός του αφηγητή θα οδηγούσε σε μια παραίτηση, σε μια απογοήτευση λόγω του μεγάλου έργου το οποίο πρόκειται να αναλάβει.  Εξάλλου έχει και ο ίδιος τις αμφιβολίες του:

Γιατί να σε ξυπνήσω  

όσο μένεις υπήκοος

δεν  γίνεσαι πολίτης

(22)

Αλλά όλα αυτά συμβαίνουν σε επίπεδο επιφάνειας. Σe επίπεδο βάθους σημαίνουν ότι το ποιητικό υποκείμενο θα αναλάβει το δύσκολο έργο της ανασημασιοδότησης των πραγμάτων· τη μετατροπή του δυσφορικού σε ευφορικό. Για να το πετύχει πρέπει να είναι προικισμένο με τρεις ικανότητες: τη θέληση, τη γνώση και τη δύναμη. Αυτή την κυριαρχία του θέλω παρουσιάζει ανάγλυφα το παρακάτω ποίημα:

Θέλω

να παραβγώ

με το αετίσιο βλέμμα

που ξεπερνάει τους ανθρώπους

να φύγω

πέρα από τις γραμμές των οριζόντων

να φωνάξω

για την ζωοδότρα πλανητική πατρίδα

να διηγηθώ

στιγμές διάλυσης

θρύλων ολόκληρης ζωής

δοξασιών και εύθραυστων μύθων

(21)

Το ποιητικό υποκείμενο θέλει και γνωρίζει τι να κάνει. Η στόχευσή του μάλιστα υπερβαίνει τα ανθρώπινα και αποκτά μια διάσταση συμπαντική.  Έτσι, στο τέλος της ποιητικής σύνθεσης ανακαλύπτουμε ότι ο αφηγητής αναλαμβάνει μια αποστολή αφύπνισης, η οποία ενέχει το στοιχείο της ελπίδας και της προσδοκίας. Η οπτική του εδώ είναι συγκεκριμένη. Το ποιητικό υποκείμενο επιλέγει το καλύτερο δείγμα για να μας παρουσιάσει τις θέσεις του. Επιλέγει, επικεντρώνεται, γνωρίζει και παραπέμπει σε δράση. Θα την έλεγα στρατηγική εκλογής:

Μην ξεχνάς σου λέω μην

και είναι άγια η προτροπή

αφού

έτσι προστάζουν οι Ποιητές

οι ανάγκες, η δίψα, οι ελπίδες

όσοι απέμειναν άνθρωποι

τα αγέννητα, τα τωρινά παιδιά

έτσι προστάζουν

Να ήξερες με πόσο

λίγη αγάπη

θα άλλαζε ο κόσμος…

(43)

Τη μια στιγμή το υποκείμενο είναι χαμένο στους προβληματισμούς του και  έπειτα έρχεται η επίγνωση και όλα γίνονται σαφή. Το ίδιο το ανεπάντεχο της αποκάλυψης γίνεται έτσι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της έντασης, καθώς και της έκτασης της δράσης. Έχουμε εδώ μερικές από τις βασικές παραμέτρους της ποίησης του Γιώργου Δουατζή, τους «Ποιητές»,  «τα αγέννητα, τα τωρινά παιδιά», την ελπίδα και την «αγάπη». Τελικά αποστολή της ποίησης για τον Γιώργο Δουατζή είναι η αποκάλυψη ενός ζοφερού τώρα και η δημιουργία παράλληλα ενός καλύτερου αυριανού κόσμου. Σ’ αυτό το εν εξελίξει γίγνεσθαι συνυπάρχουν η πολιτική οπτική, η συναισθηματική αφύπνιση και η διάσταση του πάθους.

Η ενασχόληση με την «Πατρίδα των καιρών», με την Ελλάδα δηλαδή στη διαχρονική της πορεία, αποκάλυψε τις πολλαπλές διαστάσεις της και την εσωτερική της συνοχή. Σηματοδοτεί μια στροφή προς τον πολιτικό λόγο. Η πολιτική διάσταση της ποίησης του Γώργου Δουατζή, αποτελεί ασφαλώς μια συνέχεια και μια εξέλιξη της πολιτικής ποίησης και παραπέμπει σε βασικούς εκπροσώπους της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς (Λειβαδίτη, Αναγνωστάκη).

Ταυτόχρονα, το έργο διανθίζεται από τις συναισθηματικές εντάσεις και την κυριαρχία των καταστάσεων της ψυχής. Ένα δυσφορικό πλαίσιο θα δώσει τη θέση του σε μια ευφορική προοπτική. Ο θυμός και η απογοήτευση θα οδηγήσουν τελικά όχι σε μια διάθεση εκδικητική, αλλά στην προσδοκία ενός καλύτερου κόσμου. Η ποιητική σύνθεση επομένως δεν έχει μόνο ένα στίγμα, αλλά είναι, για να θυμηθούμε τον Barthes, πληθυντική, δηλαδή πολυσχιδής. Κατά τη γνώμη μας μάλιστα αποτελεί ένα σταθμό και μια κορύφωση στην ποίηση του Γιώργου Δουατζή, η οποία αποκτά τώρα νέες διαστάσεις.  Το γεγονός αυτό επιβάλλει να ξαναδούμε με νέα ματιά την έντονη παρουσία του στο ποιητικό γίγνεσθαι της εποχής μας. Τελικά το ποιητικό υποκείμενο υπερβαίνει καταστάσεις στερήσεων και πτώσεων για να οδηγηθεί σε ένα πανόραμα ελπίδων και προσδοκιών. Αυτό είναι το κυρίαρχο θέλω του, το οποίο θα τραβήξει την παραμορφωτική κουρτίνα του σήμερα  για «να μπει άπλετο φως χαράς/

στα μάτια των ανθρώπων».

Ξεκινώ ανάποδα. Απ΄ το τέλος. Καλό εγχείρημα με πολλαπλές αναγνώσεις. Εξαιρετικό βιβλίο στο είδος του. Θα ήθελα αυτό το ανάποδο να μην εκληφθεί μόνο σαν ένδειξη   απειρίας.  Αλλά σαν κόλπο για να μπορέσω «να βγάλω από μένα…» εύκολα αυτό που κέρδισα διαβάζοντας.

Πρόκειται για ένα δοκίμιο που μένει στην ουσία του τίτλου μέχρι τέλους. Που  κρατά το ενιαίο της εικόνας παρά το χάος του υλικού. Υλικό που επεξεργάζεται και παρουσιάζει ο Γιώργος Δουατζής  με γνώση και ευαισθησία. Στο τέλος αντιλαμβάνεσαι πως ο συγγραφέας χρησιμοποιεί μια  εξαιρετικά απλή  τεχνική, (αποτέλεσμα σοφίας ή εμπειρίας αν θέλετε),  όπου ιδιαίτερο ρόλο παίζουν η κατάταξη, η οργάνωση και ο σαφής διαχωρισμός των κεφαλαίων. Και η γλώσσα. Βεβαίως κι΄ αυτή. Ιδιαίτερα αυτή. Γλώσσα που κυλάει. Γλώσσα απλή και καθημερινή.

Ορίστε μια  θαυμάσια συνταγή όταν θέλεις να μιλήσεις για το αλάτι που συσσωρεύεται  σε τούτα τα νερά από το 1929 έως σήμερα με σκοπό, μεταξύ άλλων, να σε καταλάβουν εύκολα όλοι. Ξεκινώντας το διάβασμα νιώθεις ν΄αργοπλέεις σε μια θάλασσα ήρεμη πια, που όμως διηγείται    για ζωή και  δημιουργία στις πιο αντιφατικές, τραγικές αλλά και δημιουργικές συνθήκες της σύγχρονης ιστορίας της Ελλάδας.

Θαυμάσιο όχημα τούτο το δοκίμιο για να κατανοήσουμε  την  πορεία ενός ανθρώπου σε σχέση με τον τόπο και το χρόνο και  σε απόλυτα αντίξοες συνθήκες. Ένα κείμενο όπου μπορείς κανείς να νοιώσει το πως η οδύνη γλυκαίνει με την αποδοχή. Εντάξει, και με τη μέρα, και με τον καθημερινό ηρωισμό.

Έτσι ανακαλύπτεις  την προσωπική ζωή, το έργο, τους γείτονες, τους δάσκαλους, τους συνδημιουργούς και τις εποχές που άγγιξαν τον Γιάννη Δάλλα. Σε τελευταία ανάλυση τον  Άνθρωπο Γιάννη Δάλλα με την σφαιρική έννοια της λέξης.

Όλα τα στοιχεία που ορίζουν την επιβίωση,  (προσωπική ζωή, έργο, απώλειες),  συνυπάρχουν  μοιρασμένα σε  πέντε  κεφάλαια.  Όπου ο Γιώργος Δουατζής παρατηρεί, ακούει, εκμαιεύει, συγκεντρώνει, καταχωρεί  και τέλος συντονίζει από διακριτική απόσταση, αν και ακριβώς δίπλα, την «απολογία» του Ποιητή και Δάσκαλου Γιάννη Δάλλα. Μια απολογία που ψηλαφίζεις το τραγικό από καρφί σε καρφί.

Στα παλιά χρόνια, στα παλιά σπίτια, όταν κυριαρχούσε το χέρι του μάστορα, για να σουβαντιστούν τα τεράστια ξύλινα δοκάρια από ατόφιες καστανιές και δρυς που στήριζαν τη στέγη κι΄ έδεναν τα πέτρινα σπιτικά, τα έντυναν με χιλιάδες καρφιά. Τα κεφάλια των καρφιών, αφήνονταν έξω απ΄ το κορμί του ξύλου για να συγκρατήσουν το σουβά. Η μια πληγή πλάι στην άλλη όριζαν την ισχύ της εικόνας πολύ πριν κωδικοποιηθεί η έννοια του  «οπλίζω» στη δόμηση.

Κάθε πίκρα κάθε χαρά κρυμμένα όλα πίσω απ΄ το δυνατό επίχρισμα.  Έτσι κατά τη γνώμη μου προστάτεψε και η ζωή τον Γιάννη Δάλλα. Πίσω απ΄  τα όμορφα  παραπετάσματα των επιτυχιών και των τίτλων, γυμνά  κατάρτια και  καρφιά κρατούν το σώμα όρθιο με ουσίες τραυμάτων.  Αυτό κατά βάθος  ήθελε να πει με το δοκίμιο του για τον ποιητή Γιάννη Δάλλα ο Γιώργος Δουατζής.

Αλλά πέρα από οτιδήποτε άλλο ο συγγραφέας, πιστός στη βασική αρχή που διέπει κάθε δουλειά του, θέλει να φωνάξει, να στηρίξει, ν΄ αποδείξει  πως ο Ποιητής και Δάσκαλος Γιάννης Δάλλας είναι πάνω απ΄ όλα Άνθρωπος και Πολίτης. Ίσως μάλιστα κυρίως Πολίτης. Και το πετυχαίνει βεβαίως. Και τούτη η διευκρίνιση δεν γίνεται μόνο για περιγράψει κάποιο μύθο αλλά για να ορθωθεί μπροστά μας ένα ζήτημα ήθους απολύτως αναγκαίο σήμερα. Ο καθένας μας θα έπρεπε να είναι πρώτα Πολίτης και ύστερα οτιδήποτε άλλο. Όπου συμμετέχω με όλες μου δυνάμεις σημαίνει ορίζω κυρίως εμένα τον ίδιο. Παλεύοντας για την μοίρα του άλλου καθορίζω σε μεγάλο βαθμό και τη δική μου.

Θα ήθελα να σημειώσω πως ετούτο το δοκίμιο, παρά την απλότητα και τη δημοσιογραφική δομή που προφασίζεται, δεν έχει τίποτε να ζηλέψει από μια  επιστημονική διατριβή.

Εν κατακλείδι, καλό βιβλίο είναι αυτό που σε κάνει να νοιώθεις πως πορεύεσαι σε περιβάλλον τέλειας αντίστιξης. Τέτοιο είναι και το δοκίμιο του Γιώργου Δουατζή για τον Ποιητή και Δάσκαλο Γιάννη Δάλλα.

Απόστολος Μπενάτσης, Αναπληρωτής Καθηγητής Θεωρίας και Ερμηνείας της Λογοτεχνίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

(Vakxikon, τεύχος 28, Κείμενα)

Είμαι μοναχικό εργαστήριο 

ψυχή στροβιλιζόμενη στο άπειρο 

χέρι που καταγράφει σκέψεις εσαεί 

κι αισθήματα 

με νόηση ανάλγητα γοργή 

να ταλανίζει σώμα και μυαλό 

Είμαι μοναχικό εργοστάσιο 

με δυό ιδέες κινώ την οικουμένη 

την τόσο μικρή κι ασήμαντη 

ώστε αναλογίζομαι συχνά 

αν της αξίζει η χάρη 

να την κινήσω και γιατί 

Είμαι μοναχική βιοτεχνία 

ορίζω αλήθειες αυτοαναιρούμενες 

αρνούμαι τις μοναδικότητες 

χωρίς φόβο δέος ή απόγνωση 

και γίνομαι αστείρευτη πηγή 

θάρρους ελπίδας και ζωής 

Είμαι μοναχική οικοτεχνία 

με ήχους μουσικής και ρολογιών 

γεννήθηκα γέροντας σοφός 

και επιστρέφω για να γίνω βρέφος 

ως μέγας δάσκαλος του εαυτού 

μπαίνω στο βάθος των πραγμάτων 

σπάω κελύφη παραπλάνησης 

βουτάω αδηφάγος στην ουσία 

Είμαι το μοναχικό εργαστήριο 

εργοστάσιο, βιοτεχνία, οικοτεχνία 

και κατά περίπτωση όταν οι ανάγκες 

της κατανάλωσης το απαιτούν 

βιομηχανία πάλι μοναχική είμαι 

οικοδομώ εστίες με λέξεις 

πανύψηλες εστίες οικοδομώ 

χάρισμα στους ανθρώπους 

Η φλυαρία μου 

ροπή προς την παράνοια 

η σιωπή μου 

πύλη μοναδική να αφουγκραστώ 

τον παραλογισμό του κόσμου 

Ανέβηκα στην πιο ψηλή κορφή 

κι αναρωτιόμουν νύχτες ολόκληρες 

να πέσω στη γοητεία του κενού 

ή να σε αναζητήσω 

Και για να γράφω ακόμα… 

(Μετριοφροσύνης εγκώμιον, Σχεδίες, εκδόσεις Καπόν 2012) 

Ταράχτηκα όταν στα δεκατρία μου χρόνια ανακάλυψα τετράστιχα που είχα γράψει στη δεύτερη τάξη του Δημοτικού. Από τότε γράφω συστηματικά. Έγραφα σε κάτι τετράδια μεγάλα, πολύ χοντρά, σαν τα τεφτέρια που είχαν οι μπακάληδες κάποτε για να γράφουν τα χρέη των πελατών, τα λεγόμενα βερεσέδια. Από τότε γέμισαν πολλά τετράδια, τα έχω ακόμη και τα κοιτάζω με μπόλικη τρυφεράδα. 

Αναρωτήθηκα πολλές φορές ποια είναι τα κίνητρα που γράφω. Δεν ξέρω αν υπάρχει απάντηση. Νιώθω σαν το παιδάκι που φτιάχνει την πρώτη του ζωγραφιά, τη δείχνει στη μάνα του καμαρώνοντας και λέει: Δες μαμά τι έφτιαξα. Δεν ξέρει, ούτε θα μάθει ποτέ γιατί έκανε αυτή την πρώτη ζωγραφιά. Το ίδιο κάνω κι εγώ. Μια ψηφίδα επιβεβαίωσης ύπαρξης είναι η δημοσιοποίηση της δουλειάς μας. 

Στα πρώτα μου βήματα ό,τι έγραφα το άφηνα στην πρωτογενή του μορφή. Επέμενα ότι θα μπορέσω να φτάσω με την πρώτη γραφή να είναι και άρτιο το ποίημα, για να μην χάνει την γενετήσια μυρωδιά του. Όμως η Ποίηση θέλει πάρα πολύ σκληρή δουλειά, πειθαρχία, άσκηση. Δεν ξεχνώ τις επιπλήξεις που δέχτηκα γύρω στα δεκαεπτά μου, αρχικά από τον Κώστα Γεωργουσόπουλο και λίγο αργότερα από τον Τάσο Λειβαδίτη που δικαίως επέμεναν ότι πρέπει να δουλεύω τον στίχο με πείσμα, υπομονή, επιμονή. Πρώτη δημόσια εμφάνιση δουλειάς μου, το 1971 στην ποιητική ανθολογία της Νέας Ελληνικής Γενιάς των εκδόσεων Άγκυρα. 

Τη στιγμή της γέννας του ποιήματος θα τολμούσα να πω ότι συμβαίνει μια μεγάλη έκρηξη. Χάσιμο από τόπο και χρόνο. Θα μιλούσα για συμπαντική κατασπορά κυττάρων. Η έλλειψη ακριβούς συνείδησης εκείνης της στιγμής, με κάνει να αναρωτιέμαι συχνά «ποιος να μου κινεί το χέρι». Έχει τύχει αρκετές φορές να διαβάζω κείμενα μου, τα οποία αν δεν ήταν στον υπολογιστή μου ή με το γραφικό μου χαρακτήρα, δεν θα καταλάβαινα ότι τα έγραψα εγώ. 

Εικάζω ότι η Ποίηση θα υπάρχει όσο υπάρχουν άνθρωποι. Η Ποίηση είναι η άλλη ανάγνωση της ζωής. Ξεπλένει τις πληγές και με περισσή αγάπη για τον άνθρωπο δίνει κουράγιο ώστε να οδηγηθούμε από το προσωπικό στο συλλογικό μέσα από πανανθρώπινα ιδανικά. Η Ποίηση βρίσκεται εν δυνάμει απέναντι σε κάθε μορφή εξουσίας. Άλλα, τι σημασία έχουν όλα αυτά; Το ποίημα μετράει. 

Θεωρώ ότι ο ποιητής είναι αυτός που κλήθηκε να υπηρετεί τους συνανθρώπους του, τραγουδώντας τη χαρά, τη λύπη, τις αγωνίες της ύπαρξης. Δεν μπορώ να διανοηθώ έναν ποιητή, χωρίς αφοσίωση σε αξίες ζωής, χωρίς την ανάγκη προσφοράς στους συνανθρώπους του. Άλλωστε, αυτό για μένα συνιστά στρατευμένη Ποίηση και όχι οι στείρες κομματικές προσηλώσεις. Θα έλεγα ότι ο ποιητής έχει χρέος να λειτουργεί ως παλμογράφος της συλλογικής ψυχής, ως ευαίσθητος δέκτης της ανθρώπινης αγωνίας την οποία πασχίζει να μορφοποιήσει σε στίχο, σε τραγούδι. 

Είχα πολλές επιρροές από ανθρώπους που έβαλαν τα σημάδια τους στη μικρή μου πορεία. Λόγω πατέρα, είχα πολύ νωρίς επαφή με την αρχαία ελληνική γραμματεία. Σημαντικοί ήρωές μου ο Σωκράτης και ο Προμηθέας. Αυτοί οι δυο πήγαιναν πάντα μαζί στο μυαλό μου. Ακολούθησαν στην εφηβεία oι Νίτσε, Καμύ, Άντλερ, Μαρξ, Γιούνγκ, Μαρκούζε, Φρομ και πολλοί άλλοι. Η φιλοσοφία έδινε στην εφηβική ψυχή μου μια δόση αυτοπεποίθησης και μεγαλώνοντας έπαιρνα ουσιώδη γνώση από αυτήν. 

Ο Καβάφης, με ξεσήκωσε για τα καλά. Ακατάπαυστα διάβαζα Ποίηση. Σικελιανό, Παλαμά, τη γενιά του ’30 που  με καθόρισε ποιητικά σε σημαντικό βαθμό. Διάβαζα, με πρώτο τον Λειβαδίτη, όπως όλοι της γενιάς μου, Καρυωτάκη, Λαπαθιώτη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο, Πατρίκιο, Σαχτούρη, Κατσαρό, Αναγνωστάκη, Σινόπουλο, Καρούζο, Εμπειρίκο, Εγγονόπουλο, Βαρβιτσιώτη, Ελένη Βακαλό, Άρη Δικταίο, Καββαδία και ξένους όπως Μποντλέρ, Ρεμπό, Απολινέρ, Μαγιακόφσκι, Μπλέικ, Ταγκόρ, Ρίλκε, Νερούντα, Χικμέτ, Γκίνσμπεργκ, Μπάροουζ, Πάουντ, Έλιοτ κ.ά. Οι ανθολογίες του Περάνθη αρχικά και του Αποστολίδη αργότερα, παρά τον όγκο τους με έθελγαν ιδιαιτέρως. Είχα τη χαρά και την τύχη, λόγω δημοσιογραφικού επαγγέλματος, να γνωρίσω πολλούς σπουδαίους ποιητές και πνευματικούς ανθρώπους. 

Ο Τάσος Λειβαδίτης είναι η πιο σημαντική ποιητική μορφή που γνώρισα, γύρω στα δεκαοχτώ-δεκαεννιά χρόνια μου και ήταν για μένα φίλος, αδελφός και ερήμην του μέγας δάσκαλος. Κατέδειξε πως η μεγάλη Ποίηση γράφεται με απλές καθημερινές λέξεις, ότι όσο πιο σημαντικός είναι ένας ποιητής, τόσο πιο ταπεινός είναι. 

Με χαρακτήρισαν ερωτικό και πολιτικό ποιητή. Ίσως, διότι στα ποιήματά μου υπάρχει πάντοτε ο άλλος, ο διπλανός και πάνω από όλα ό,τι συνιστά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την οποία νιώθω πως οφείλω να υπηρετώ. Η άκρατη εσωστρέφεια θεωρώ ότι είναι σύμπτωμα κοινωνικής παθογένειας. Στην “Πατρίδα των καιρών” γράφω ότι η ανοχή είναι η μεγαλύτερη ενοχή και αυτή οδήγησε εδώ που φτάσαμε. Είναι φυσικό λοιπόν, τραγικότητα της ύπαρξης να μην θεωρώ τον θάνατο, αλλά την έλλειψη ποιότητας ζωής, η οποία καταρρακώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

*Ο Γιώργος Δουατζής έχει εκδώσει ποίηση, μυθιστόρημα, διηγήματα και μελέτες: Γραφτά (Αθήνα 1976), Τοπική Αυτοδιοίκηση (εκδόσεις Εξάντας 1986), Τα Μικρά (εκδόσεις Κάκτος 1996), Απάνθισμα Τάσου Λειβαδίτη (εκδόσεις Κέδρος 1997), Προς Δέκα Επιστολή (εκδόσεις Μίλητος 2001), Προς Δέκα Επιστολή – Τα Ανεπίδοτα (εκδόσεις Κάκτος 2003), Σπονδές (εκδόσεις Εξάντας 2004), Τα Μικρά β’ (εκδόσεις Εξάντας 2004), Τα Κόκκινα Παπούτσια (εκδόσεις Εξάντας 2004, εκδόσεις Vakxikon.gr (e-book) 2012, (δίγλωσσο) εκδόσεις Γαβριηλίδης 2014), Το Κουμπί (εκδόσεις Εξάντας 2004, Ιωνικό Κέντρο (αναθεωρημένη έκδοση) 2011), Μη Φεύγετε Κύριε Ευχέτη (εκδόσεις Λιβάνης 2008), Περί Δημοσιογραφίας (εκδόσεις Πεδίο 2010), Φωτοποιήματα (εκδόσεις Καπόν 2010), Πατρίδα των Καιρών (εκδόσεις Καπόν 2010), Το Σπασμένο Παιχνίδι, Κώστας Αξελός (εκδόσεις Καπόν 2011), Σχεδίες (εκδόσεις Καπόν 2012), Να Βγω από Μένα, Γιάννης Δάλλας (εκδόσεις Καπόν 2013), Τα 99 Μικρά (εκδόσεις Vakxikon.gr 2013), Η Άλλη Λέξη (εκδόσεις Γαβριηλίδης 2014), Κράτα την Άνοιξη (δίγλωσσο, εκδόσεις Γαβριηλίδης 2014). 

http://www.vakxikon.gr/content/view/2123/11456/

Δύο λόγια για το βιβλίο

Δείγμα Γραφής

Είπαν Έγραψαν

 Δείγμα Γραφής

 Είπαν έγραψαν

Μετάφραση Ισπανικά 

του Γιώργου Δουατζή – Εκδόσεις Καπόν

8.

Με πόσα κέρματα μετριέται η ψυχή σου
η ανάσα σου, η υποτέλεια
με πόσα αλήθεια κέρματα μετριέται;
Η αξία τους ίδια σούρουπο
χάραμα και νύχτα;
Η ψυχή, η ανάσα σου, με πόσα;
…

9.

Πώς σε κατάντησαν πατρίδα οι δημοκόποι
πώς…με περιούσιο λαό χωρίς περιουσία
σε εξαπάτησαν με ψεύτικα φτιασίδια
σε κλείσανε στα τείχη τους
σε αλωνίζουν οι προστάτες
κι έγινες η περήφανη εσύ
τώρα ζητιάνα των βαρβάρων
που της στερήσανε το φως
για να εισπράξουμε έστω αργά
πως δεν υπάρχει πιο μεγάλη ενοχή
από την ανοχή μας
Α, οι δημοκόποι
πατρίδα πώς…

10.

Νόμισες δεν είναι πόλεμος
γιατί δεν είδες αίματα και τραυματίες
όμως είδες εκείνους τους νεκρούς
σκυμμένους σε κάδους σκουπιδιών
καταμεσήμερο στο κέντρο της πρωτεύουσας
ικέτες στα απορρίμματα μεγακαταστημάτων
τους πεινασμένους, τους εξάγγελους
νεκρούς να επαιτούν
τους είδες

Το έγραψα σε δυο νύχτες, το δούλευα επί δυο εβδομάδες. Πικρό, οργίλο, πηγαίο, όσο ποτέ ίσως άλλο ποίημα. Το αγαπημένο μου ποίημα – βιβλίο. Με ψήγματα αισιοδοξίας, αφού αυτά ποτέ δεν με αφήνουν, σωστικά μέσα στην απόγνωση της επίγνωσης.

Το αγκάλιασαν οι αναγνώστες με πρωτόγνωρη αγάπη, αναγνωρίζοντας στις ρίμες την πίκρα τους – μας. Το νιώθω διαχρονικό δυστυχώς. Εύχομαι να γίνει άκρως ανεπίκαιρο το συντομότερο…

Τον Μάρτιο του 2012 έγινε στο ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης μια μεγάλη έκθεση εικαστικών έργων με αφορμή το βιβλίο-ποίημα Πατρίδα των καιρών. Η ιδέα ανήκε στον φίλο ζωγράφο Μιχάλη Αμάραντο. Ήταν κάτι νεοφανές στη χώρα μας (κινητοποίηση δεκάδων εικαστικών με αφορμή ένα ποίημα) και άκρως συγκινητικό για μένα, αφού μετείχαν 24 σημαντικοί ζωγράφοι και 40 σπουδαστές της ΑΣΚΤ με πρωτοβουλία του καθηγητή ζωγράφου, φίλου Γιάννη Ψυχοπαίδη.

Οι ζωγράφοι που μετείχαν (με αλφαβητική σειρά): Αγγελίδης Νίκος, Αμάραντος Μιχάλης, Βατανίδης Στάθης, Γιαννακάκη Μαρία, Δρούγκας Αχιλλέας, Κανά Ρένα, Καράς Χρίστος, Κατσαδιώτης Χριστόφορος, Κατσουλίδη Μαριάννα, Κοντέλλης Ανδρέας, Λαζόγκας Γιώργος, Μαρτίνου Ελεάννα, Μαστερόπουλος Γιάννης, Μετζικώφ Γιαννης, Μπότσογλου Χρόνης, Νικολάου Ανδρέας, Ρήνας Βαγγέλης, Σάμιος Παύλος, Σαρακατσιάνος Χρήστος, Σκουλά Μαρία, Σκουλάκης Δήμος, Ψυχάκη Μυρτώ, Ψυχοπαίδης Γιάννης.

Οι σπουδαστές του Ζ’ εργαστηρίου ζωγραφικής της ΑΣΚΤ με καθηγητή τον Γιάννη Ψυχοπαίδη, έδωσαν ένα δυναμικό νεανικό στίγμα στην έκθεση και ζωγράφισαν πραγματικές σημαίες και λάβαρα με θέματα της κοινωνικής πραγματικότητας που ζούμε. Συμμετέχουν οι: Κλεοπάτρα Τεχλικίδη, Κλεοπάτρα Δροσοπούλου, Λητώ Κάττου, Βάσω Τζούνη, Καμέλια Σαματά, Γιάννης Χειμωνάκης, Νατάσσα Γεωργακάκη, Πένυ Μονογυιού, Μπέσσυ Ράλλη, Εμμανουέλα Αγγελοπούλου, Σοφία Κυριακοπούλου, Λίζα Καρατζά, Βίβιαν Χαλκίδη, Άντα Αναστασέα, Αλέξανδρος Βέργης, Ανδριάννα Δαούτη, Χριστίνα Κουσουλίδου, Κρίστι Γρηγορίου, Βασίλης Κουτουζής, Τζένη Καζαντζίδη, Μαρία Ορφανουδάκη, Παυλίνα Βαγιωνή, Λιάνα Σαλαμψά, Θοδωρής Τράμπας, Κυριακή Γονή, Ανδρέας Χριστοδούλου, Δήμητρα — Ελένη Γεωργίου, Ευαγγελία Παπαθανασίου, Αγγελική Λόη, Αποστόλης Φιλίππου, Νότα Πατεριμού, Τάσος Παντής, Sophie Fardella, Φωτεινή Παλπάνα, Παύλος Ιωαννίδης, Ελένη Κοκολάκη.

Ναπολέων Ροντογιάννης υπεύθυνος για την ιστοσελίδα http://www.giannena-e.gr

Σχετικά: https://www.vakxikon.gr/%cf%80%ce%b1%cf%84%cf%81%ce%af%ce%b4%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%cf%8e%ce%bd-%ce%ad%ce%ba%ce%b8%ce%b5%cf%83%ce%b7-%ce%b3%ce%b9%ce%b1-%cf%84%ce%bf-%ce%b2%ce%b9%ce%b2%ce%bb%ce%af/

Η Πατρίδα των καιρών ενέπνευσε και δέκα έργα στον ζωγράφο Μιχάλη Αμάραντο, που ζωγράφισε πάνω σε μεγεθυμένες σελίδες του βιβλίου:

https://www.vakxikon.gr/%cf%80%ce%b1%cf%84%cf%81%ce%af%ce%b4%ce%b1-%cf%84%cf%89%ce%bd-%ce%ba%ce%b1%ce%b9%cf%81%cf%8e%ce%bd-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%bc%ce%b9%cf%87%ce%ac%ce%bb%ce%b7-%ce%b1%ce%bc%ce%ac%cf%81%ce%b1%ce%bd%cf%84/

The post Πατρίδα των καιρών – Δύο Λόγια για το Βιβλίο first appeared on Γιώργος Δουατζής.]]>