Ο Γιώργος Δουατζής, κινούμενος από τη βαθειά εκτίμηση στο έργο του Λειβαδίτη και την αγάπη που τρέφει ο μαθητής για τον Δάσκαλο, θεώρησε ηθικό χρέος -όπως αναφέρει- την επιμέλεια και έκδοση αυτού του βιβλίου, με αφορμή τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων (1988-2018) από τον θάνατο του ποιητή, το έργο του οποίου αποτελεί θεμελιώδες κεφάλαιο στην ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το ποίημα το Γιώργου Δουατζή «Το χρέος», γραμμένο τον Οκτώβριο του 1990, με το οποίο κλείνει το βιβλίο αυτό. Παραθέτω κάποιους στίχους:

«Έτσι κύλησαν οι αιώνες 

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί 

να μετράμε μέρες και ποιήματα 

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά 

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

ήσυχοι αφού κάποιοι άλλοι 

τραγούδησαν γι’ αυτούς κι απόψε

πληρώνοντας το προαιώνιο χρέος

που θα εκκρεμεί την επόμενη, τη μεθεπόμενη

την κάθε των ανθρώπων νύχτα.»

Με αφορμή αυτή την υπέροχη, πολύπλευρη και εμπεριστατωμένη έκδοση, να πούμε ότι ο Τάσος Λειβαδίτης γεννημένος στην Αθήνα το 1922 και έχοντας χαραγμένα στην ψυχή του τα βιώματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου αγωνίζεται για πανανθρώπινα ιδανικά και για το όραμα της ειρήνης, της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Έγραψε: «Τα ζήσαμε όλα: το μίσος, την ταπείνωση, τη δόξα και τους φόβους της, τον έρωτα και τον εγωϊσμό του και πάνω απ’ όλα την τραχειά, αιώνια πείνα μας για την ελευθερία.»

«Τραγουδάω όλους εσάς που αντισταθήκατε

τραγουδάω τους άσπρους, τους μαύρους, τους κίτρινους

τραγουδάω την ελπίδα που δεν έχει χρώμα

τραγουδάω το αίμα που σ’ όλα τα γεωγραφικά σημεία είναι κόκκινο.

Με το λαρύγγι μου πεταμένο έξω φαρδύ, σαν προκυμαία

τραγουδάω την παγκόσμια αδερφοσύνη.»

Βασανιστήρια, εξορίες, φυλακίσεις, εκτελέσεις, πόνος, φόβος συνθέτουν το σκηνικό ενός αρρωστημένου κόσμου, διαβρωμένου από το χρήμα, την υποκρισία και τον παραλογισμό. Ένας ηθικά χρεωκοπημένος κόσμος, κατακερματισμένος και ασυνάρτητος, που βουλιάζει στις αντιφάσεις, στην ηδονή της ύλης, στο υπαρξιακό κενό. Μια πάσχουσα ανθρωπότητα. Η ποίηση, όμως, ως τέχνη επαναστατική και ύψιστη πολιτική πράξη και ο Τάσος Λειβαδίτης ως επαναστατικός ποιητής, την ώρα της κατάρρευσης του ονείρου αποκάλυψε το δαιδαλώδες εσωτερικό αδιέξοδο  και ανακάλυψε την οδύνη της ανθρώπινης ύπαρξης, που πηγάζει απ’ το απώτατο παρελθόν και δυστυχώς σημαδεύει το παρόν και το μέλλον μας. Επανάσταση για κείνον είναι η συγχώρεση, ο σεβασμός, η αξιοπρέπεια, η τραγικότητα του να γνωρίζει κάποιος τόσο βαθιά την αλήθεια της ήττας και συγχρόνως να την κρύβει από τον ίδιο του τον εαυτό προκειμένου να στηρίξει και να ορθώσει τον Άνθρωπο με άλφα κεφαλαίο. Η μοίρα κοινή για όλους, γι’ αυτό προβάλλει το μοιρασμένο ψωμί, τη συντροφικότητα, την αδελφοσύνη και την αγάπη. Περνάει από το εγώ στο εμείς. Και στο εμείς δικαιώνεται η ακέραιη αυθεντική ζωή.

Ένα πολύ σημαντικό στοιχείο της ποίησης του Λειβαδίτη, που επισημαίνεται και στο βιβλίο αυτό από τους αναλυτές του έργου του, είναι η σχέση του με τους νεκρούς συντρόφους. Διαφαίνεται μια σχέση αλληλοπροστασίας και αλληλοσυμπαράστασης. Οι νεκροί τον εμψυχώνουν και τον ευεργετούν, είναι ο φωτεινός φάρος του αγώνα, ο οποίος συνεχίζεται αδιαλείπτως μέσα σε διαφορετικές συνθήκες κάθε φορά. Η ζωή έχει σημαδευτεί από τον αγώνα. Και η ήττα είναι μέρος του. Οι νεκροί έχουν μια ιεροπρέπεια και μια καθολικότητα ως φορείς ιδεών και κήρυκες του οράματος ενός καλύτερου ευτυχισμένου κόσμου.

«Πάνω στα ματωμένα πουκάμισα των σκοτωμένων

εμείς καθόμασταν τα βράδια

και ζωγραφίζαμε σκηνές από την αυριανή ευτυχία του κόσμου.

Έτσι γεννήθηκαν οι σημαίες μας.»

Με την απλότητα της γραφής του, το φιλοσοφικό βάθος των εννοιών και την υψηλή αισθητική αποτυπώνει ως κήρυγμα ανατρεπτικό τη λύπη, την ήττα, τη μόνωση, τον διωγμό, την αθλιότητα, την αδικία, εξομολογείται την πικρή νύχτα, τα καρφιά του έρωτα, την απώλεια και εκεί πάνω στον Σταυρό του εξαγνίζεται και φωτίζεται ολόκληρος με το φως της αγιοσύνης και τότε θαρρείς πως σώζει την ανθρωπότητα ολάκαιρη. Η δημιουργία μιας τέτοιας μεγάλης ποίησης είναι πορεία προς τον Γολγοθά και συγχρόνως αντίσταση στον Γολγοθά.

«Θυμάμαι παιδί που έγραψα κάποτε τον πρώτο στίχο μου. 

Από τότε ξέρω ότι δε θα πεθάνω ποτέ –

αλλά θα πεθαίνω κάθε μέρα.»

Μέσα στα παραμελημένα, μικρά πράγματα και στη θνητότητα, γεννά την απεραντοσύνη και το ανώτερο νόημα της ζωής, την αρμονία, τη συμπόνια, την ευσπλαχνία, την ομορφιά και τις εκφράζει με μια αμείλικτη ειλικρίνεια, που συνταράζει τον αναγνώστη. Οι στίχοι του είναι γραμμένοι για τον λαό. Θυρωροί, νυχτοφύλακες, ρακοσυλλέκτες, υπηρέτριες, αλκοολικοί, τυφλοί, καταπιεσμένες γυναίκες, γέροι παραδέρνουν μέσα στη μοναξιά, τα πάθη, την απελπισία τους, ηττημένοι από τον ίδιο τους τον εαυτό πρωτίστως. Ο πολιτικοποιημένος στοχασμός του βαδίζει προς τον λαό με υπέρτατο σκοπό να διασώσει την ανθρωπιά.

«Γράφω για κείνους που δεν ξέρουν να διαβάσουν

για τους εργάτες που γυρίζουνε το βράδυ με τα μάτια κόκκινα απ’ την άμμο…

Γράφω για τους καρβουνιάρηδες, για τους γυρολόγους και τις πλύστρες.

Γράφω για σας 

αδέρφια μου στο θάνατο

σύντροφοί μου στην ελπίδα

που σας αγάπησα βαθειά κι απέραντα

όπως ενώνεται κανείς με μια γυναίκα.»

Από την περίοδο της πίστης, στην περίοδο της κρίσης κι έπειτα της ανάκαμψης, δεν παύει να είναι αληθινός, γνήσιος και κυρίως ταπεινός. Η ταπεινότητα έχει βάθος, μηδενίζει το Εγώ και την έπαρση του προσωπείου, κοιτάζει από κάτω προς τα πάνω αναζητώντας την πληρότητα, ενώ, αντιθέτως, η αλαζονεία έχει ελαφρότητα, είναι συνυφασμένη με τη ρηχότητα, την άγνοια και την πνευματική τύφλωση, κοιτάζει απαξιωτικά τους άλλους από πάνω προς τα κάτω. Ο ταπεινός δεν παραιτείται, αγωνίζεται και τρέφει την ψυχή του με φως, ενώ ο εγωιστής αρέσκεται στο είδωλο που έχει φτιάξει για τον εαυτό του και αδρανεί.

Με την έμφυτη ευαισθησία του και την ποιητική του ιδιοφυία ο Τάσος Λειβαδίτης μεταβαίνει φυσικά και αβίαστα από την αίσθηση του πραγματικού στην υπερβατικότητα, από τον θάνατο στην αθανασία, από την ενδοστρέφεια στην εξωστρέφεια, με μια γλώσσα αποκρυσταλλωμένων νοημάτων και ολοκληρωμένης εμπειρίας ζωής προσδίδοντας στην ποίησή του οντολογική διάσταση.

«Ήμουν τόσο μονάχος, που τα σκυλιά που με γαύγισαν στο δρόμο, ανέβαιναν τώρα μαζί μου στον ουρανό. Ήμουν τόσο μονάχος που όλα θα τέλειωναν στην αιωνιότητα.»

Αφοπλιστική αμεσότητα, γοητεία, πάθος, απέραντη τρυφερότητα, νοσταλγική προσήλωση στο απωλεσθέν. Τόσο εύθραυστος μέσα σ’ έναν κόσμο σκληρό και ευτελή. Όλα βυθισμένα στην πένθιμη βροχή ή στο κατάλευκο χιόνι της ματαιότητας και του χρόνου που έληξε ή έδυσε.

«Και τώρα μια μικρή τρύπα, σχεδόν αόρατη, απ’ όπου μπαίνει αθόρυβα κι ανέκλητα όλο το ψύχος της πιο μεγάλης ματαιότητας.»

«Κι αν συνεχίζω να ζω είναι γιατί δεν θέλω να λησμονήσω κι έκανα όρκο να φέρω ως το τέλος το πεπρωμένο μου.»

Αξίζει, επίσης, να επισημανθεί η δύναμη και η γοητεία των λέξεων του Τάσου Λειβαδίτη. Πρόκειται για έναν λόγο, που φέρει μια εσωτερική αλήθεια και συγχρόνως αυτοϋονομεύεται για να προβάλει το άρρητο. Μέσα από παύσεις και σιωπές, φοράει ο λόγος το ρούχο του ανεπαρκούς και αυτοακυρώνεται ηθελημένα, ώστε τελικά να πραγματωθεί. Το αληθινό νόημα των λέξεων βρίσκεται στο ανείπωτο, στο ανεκπλήρωτο και τα πάντα πραγματώνονται, όταν διαψευστούν και δεν θα ειπωθούν ποτέ. Ο λόγος πραγματώνεται, όταν απουσιάζουν τα πράγματα, ο χώρος, ο χρόνος, οι άλλοι, ο εαυτός, όταν αποσυνδεθεί από το βίωμα και την επιθυμία. Πρέπει να είναι κανείς βαθιά τραυματισμένος από το συγκεκριμένο και το ιστορικό για να αρθεί στο παράλογο, το φαντασιακό και να απεγκλωβιστεί από τον προσωπικό λαβύρινθο των λέξεων. Η λέξη είναι περιπλάνηση και αναμέτρηση με το βίωμα, όχι για να το καταγράψει αλλά για να λυτρωθεί απ’ αυτό κατανοώντας το στη σιωπή: «Κι ίσως θα πρέπει να χαθείς ολότελα για να μάθεις κάποτε ποιος είσαι».

Η μαγεία της λέξης έγκειται στο γεγονός, ότι είναι τόπος συνάντησης με τον εαυτό μας, όπου το τοπίο είναι θολό, σαν παραπλάνηση ή αυταπάτη ή σύγχυση που οδηγεί στον εκτροχιασμό. Και την ώρα του εκτροχιασμού η λέξη αποκτά το πραγματικό νόημά της και ναυαγεί ή βυθίζεται στη νύχτα για να βρει την προοπτική της και να αυτοεκπληρωθεί: «Κι όχι, δεν παραλογίζομαι, φίλοι μου, αλλά είναι η μαγεία που έχουν οι λέξεις όταν δεν θέλουν να πουν τίποτα, όπως και το παράδοξο αυτό ταξίδι μας  μέσα  στον κόσμο δε θά ‘χε καμιά σημασία αν ήταν αληθινό».

            Στην έκδοση αυτή (αλφαβητικά):

• Ο Χρίστος Αλεξίου τέως Lecturer της Νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Birmingham, μας παρουσιάζει με ανάγλυφο τρόπο, πώς βίωσε ο Τάσος Λειβαδίτης ψυχοσυναισθηματικά και πνευματικά το ιστορικό γίγνεσθαι από τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κι έπειτα και πώς εξέφρασε ποιητικά την τραγωδία της μεταπολεμικής ανθρωπότητας.
• Ο ποιητής, πεζογράφος, κριτικός, μεταφραστής, καθηγητής φιλόλογος Κώστας Γεωργουσόπουλος, τονίζει για τον ποιητή, ότι, παρ’ όλη τη μεγάλη στροφή στο ποιητικό του στίγμα, δεν έπαψε ποτέ να είναι πολιτικός ποιητής, να «ασκεί εποχή» διεισδύοντας στον πυρήνα της αλήθειας μέσα από την τραγικότητα του ηρωισμού του ή και τον ηρωισμό της τραγικότητάς του.
• Ο ποιητής, πεζογράφος και δημοσιογράφος Γιώργος Δουατζής,μας εξομολογείται τη γνωριμία του και την πολύχρονη φιλία του με τον «Άγιο της Ποίησης» φωτίζοντας μέσα από περιστατικά και γεγονότα-σταθμούς τη μεγαλοψυχία και την ταπεινότητα της προσωπικότητάς του.
• Ο Μίκης Θεοδωράκης, συνθέτης, συγγραφέας, πολιτικός, ακτιβιστής επικεντρώνεται στο ιστορικό της μελοποίησης των στίχων του Λειβαδίτη και της δημιουργικής τους συνεργασίας. «Μάνα μου και Παναγιά», «Δραπετσώνα», «Βρέχει στη φτωχογειτονιά»…
• Η ομότιμη καθηγήτρια της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών Σόνια Ιλίνσκαγια υπογραμμίζει τη δύναμη και την εμβέλεια της δημιουργίας και την οντολογική απεραντοσύνη της ποίησης του Λειβαδίτη, ως αντίσταση στις απώλειες, στις ρωγμές, στη ματαιότητα και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
• Ο Σπύρος Κατσίμης, ποιητής, δημοσιογράφος και ζωγράφος επισημαίνει τη μοναχική και ηρωική πορεία του ποιητή ενάντια στην ισοπέδωση και μας αναφέρει χαρακτηριστικούς διαλόγους με τον ποιητή στον προθάλαμο του νοσοκομείου λίγο πριν τη μοιραία εγχείριση.
• Ο ποιητής, δοκιμιογράφος και εκδότης Κώστας Κρεμμύδαςμε μια βαθυστόχαστη ανάλυση αναδεικνύει την ποιητική ιδιοφυΐα του Τάσου Λειβαδίτη και την επαναστατικότητα της τέχνης του.
• Ο ποιητής και δοκιμιογράφος Γιώργος Μαρκόπουλοςκαταγράφει τις λέξεις-έννοιες-κλειδιά και τα θέματα-άξονες του έργου του Τάσου Λειβαδίτη, που αποδεικνύουν τη μεγαλόπνοη σκέψη, την πληθωρική έμπνευση και το ταλέντο του ποιητή.
• Ο πρώην αναπληρωτής καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Απόστολος Μπενάτσηςμας παραθέτει ένα πλήρες βιογραφικό – εργογραφία του ποιητή και αναφέρεται στο αγωνιστικό συντροφικό όραμα του ποιητικού υποκειμένου. Στέρηση, δοκιμασία, πίστη στη μελλοντική δικαίωση.
• Ο Τίτος Πατρίκιος, ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής, μας μιλά για τους έρωτες, το όνειρο της επανάστασης, τις ενοχές και το πάθος του Τάσου Λειβαδίτη για κάθε ποίημα νέου ανθρώπου που έπεφτε στα χέρια του.
• Ο ποιητής και ψυχίατρος Μανόλης Πρατικάκηςμε τρόπο λιτό και δωρικό μας εξιστορεί λεπτομερώς την άνιση μάχη του ποιητή στο Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο της Αθήνας, όπου άφησε την τελευταία του πνοή και μας μεταφέρει όλο το κλίμα της αγωνίας των γιατρών και του πόνου των φίλων του.
• Ο σκηνοθέτης Σταύρος Στρατηγάκοςμας εξομολογείται τα ανεξίτηλα στιγμιότυπα που έζησε με τον Τάσο Λειβαδίτη και τον σημάδεψαν κατά τα γυρίσματα του τηλεοπτικού αφιερώματος, το οποίο σκηνοθέτησε.
• Η Έλλη Φιλοκύπρου, καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε του ΕΚΠΑ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην επικοινωνιακή δύναμη, στη μαγεία και στην περιπέτεια των λέξεων του ποιητικού λόγου του Λειβαδίτη.
• Στην έκδοση αυτή περιλαμβάνονται, επίσης, το ποίημα τουΓιάννη Ρίτσου (1909-1990) «Στον αδελφό μου Τάσο Λειβαδίτη», το οποίο έγραψε έναν χρόνο μετά τον θάνατο του αδελφικού του φίλου, καθώς και απομαγνητοφωνημένα κείμενα του ποιητή, πεζογράφου και δοκιμιογράφουΝικηφόρου Βρεττάκου (1912-1991), του ποιητή και μεταφραστή Κώστα Κουλουφάκου (1924-1994), και του ποιητή, μεταφραστή, δημοσιογράφου Γιώργου Παπαλεονάρδου (1916-1986).

            ΕιπανΚλείνοντας αυτή την παρουσίαση να δώσουμε θερμά συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές για το παρόν πόνημα, που αποτελεί σημαντικό βοήθημα σε όσους θέλουν να μελετήσουν περαιτέρω την ανεξάντλητη γραφή του Λειβαδίτη και στις νεώτερες γενιές, που θέλουν να ξεδιψάσουν με το νερό της ποίησης και του ευ ζην.

Ο λόγος του ποιητή προφητικός:

«Κι όταν πεθάνω και δε θά ‘μαι ούτε λίγη σκόνη πια μέσα στους δρόμους σας

τα βιβλία μου, στέρεα κι απλά

θα βρίσκουν πάντοτε μια θέση πάνω στα ξύλινα τραπέζια

ανάμεσα στο ψωμί 

και τα εργαλεία του λαού.»

Όπως σημειώνει ο Δουατζής στο σημείωμά του, το βιβλίο αυτό το αισθάνεται ως χρέος στον μεγάλο ποιητή που, όμως, επί μια δεκαετία, ήταν και προσωπικός του φίλος. Μάλιστα στο δικό του κείμενο οι μαρτυρίες είναι προσωπικές και αναφέρονται και στον Λειβαδίτη ως άνθρωπο και φίλο. Είχε ξανά το 2008 εκδώσει βιβλίο σχετικό με τον Λειβαδίτη (Τάσος Λειβαδίτης, Συνομιλία με τον Νυχτερινό Επισκέπτη) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.

Σε τούτη την έκδοση συναντάμε απομαγνητοφωνημένα κείμενα των Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Κουλουφάκου, Γιώργου Παπαλεονάρδου από τηλεοπτικές εκπομπές-αφιερώματα που έγιναν στον ποιητή από τους Σπύρο Κατσίμη και Γιώργο Δουατζή. Συναντάμε και ουσιαστικά κείμενα των Xρίστου Αλεξίου, Κώστα Γεωργουσόπουλου, Σόνιας Ιλίνσκαγια, Μίκη Θεοδωράκη, Σπύρου Κατσίμη, Κώστα Κρεμμύδα, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Τίτου Πατρίκιου, Γιώργου Δουατζή, Μανόλη Πρατικάκη, Σταύρου Στρατηγάκου, Έλλης Φιλοκύπρου.    Όλα τονίζουν και φωτίζουν τον άνθρωπο και τον ποιητή Λειβαδίτη που τόσο έχει μιλήσει και μιλάει ακόμα στις καρδιές και το μυαλό των ανθρώπων. Επειδή η ποίησή του ακτινοβολεί αλήθεια και διαθέτει πνευματικότητα σπάνιας ποιότητας. Μέσα από τον «εξανθρωπισμό των λέξεων» (όπως έχω γράψει σε παλαιότερο σχετικό μου δοκίμιο), μέσα από τα λιτά μέσα που χρησιμοποιεί, διδάσκει και διακηρύσσει περίτρανα πως Απλή είναι η Μεγάλη Ποίηση. Πως Απλή είναι κάθε Ποίηση που θέλει να είναι Αυθεντική. Και τούτη η Μεγάλη Ποίηση έχει μια σεμνότητα και μια σοφία που συμπορεύεται με κάθε στίχο και συμπληρώνει και ερμηνεύει κάθε άλλον στίχο μέσα στην εκάστοτε σύνθεση της οποίας αποτελεί μέρος.

Στην έκδοση περιλαμβάνονται και δύο ποιήματα, ένα του Γιάννη Ρίτσου και ένα του Γιώργου Δουατζή, αφιερωμένα στον τιμώμενο ποιητή. Ακόμα: σημείωμα του εκδότη, σημείωμα του ανθολόγου των κειμένων για τον ποιητή, πλήρες βιογραφικό-εργογραφία του ποιητή (φροντίδα Α. Μπενάτση), βιογραφικά σημειώματα των εν ζωή κειμενογράφων και σημαντικό φωτογραφικό υλικό. Αυτά τα αναφέρω επειδή πιστεύω ότι η οργάνωση, η πληρότητα και η ωραία επιμέλεια της έκδοσης μπορούν να συγκινήσουν, αλλά και να συνεπάρουν, κάθε απαιτητικό αναγνώστη. 

Ο Λειβαδίτης, συνδιαλεγόμενος με την ταραγμένη εποχή του, την πραγματικότητα, αλλά και το όνειρο, περιδιαβαίνει ανυπεράσπιστος και ωραίος μέσα στην Ποίηση, κάνοντας λέξεις το ανείπωτο και ας είναι αυτό που φοβάται. 

O Xρίστος Αλεξίου όμορφα αναλύει τον τρόπο που λειτουργεί η βιωματική ποίηση του Λειβαδίτη, ο οποίος πέτυχε με μοναδικό τρόπο να εκφράσει την τραγωδία του ανθρώπου στον αιώνα του. Έζησε τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου, το έπος της Αλβανίας, τη βαρβαρότητα της Κατοχής και το μεγαλείο της Εθνικής Αντίστασης. Έχοντας πλούσιες εμπειρίες, είναι πάντα ενδιαφέρον να παρακολουθούμε πώς αναστοχάζεται πάνω σε αυτές και πώς τις φιλτράρει ώστε να μετατρέπει το ατομικό σε καθολικό και πανανθρώπινο. Η ποίησή του ίσως είναι ένα χρονικό στην υπαρξιακή και ιστορική πορεία του ανθρώπου. Μετά τον Α’ τόμο της αγωνιστικής του ποίησης, κατέθεσε στίχους διαφορετικούς από αυτή την πρώτη δημιουργική περίοδο. Είχαν μεσολαβήσει και δέκα χρόνια σιωπής και περισυλλογής που συνετέλεσαν σε αυτή τη μεταστροφή. Ο ποιητής στρέφεται τώρα «στον περίπλοκο έσω κόσμο της ανθρώπινης ύπαρξης, της συναισθηματικής κα ψυχικής ζωής, της υπαρξιακής αγωνίας, της αμφιβολίας για την πραγματοποίηση του ονείρου, και της εκ βάθρων αναθεώρησης των ιδεών για τον κόσμο, για τον άνθρωπο και τη ζωή».

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος τον αποκαλεί ποιητή-πολίτη, έτσι θεωρεί ότι του ταιριάζει να καλείται, να τον αποκαλεί ο κόσμος παρά «πολιτικό ποιητή». Συνοδοιπορώντας με τον Μιχάλη Κατσαρό και τον Άρη Αλεξάνδρου, έγραψε στίχους απελπισίας αλλά και αντίστασης συνάμα, με έντονη κοινωνική απεύθυνση.

Μιλώντας για τον δικό του «άγιο της ελληνικής ποίησης», ο Γιώργος Δουατζής τονίζει την απλότητα αλλά και το βάθος της γραφής του, που είναι σε συνάρτηση πάντα με έναν ουσιαστικό ανθρωποκεντρισμό, όπως αναδεικνύεται από το σύνολο του έργου του Λειβαδίτη, που τιμήθηκε το 1977 με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης για το Βιολί για μονόχειρα και το 1979 για το Εγχειρίδιο  ευθανασίας. Το ενδιαφέρον σε αυτή την κατάθεση είναι ότι ο Δουατζής καταθέτει και περιστατικά από τον προσωπικό βίο του ποιητή, ακριβώς λόγω των φιλικών σχέσεων που διατηρούσαν. Έτσι βλέπουμε και τη στόφα του σαν ανθρώπου, τις σκέψεις, τις αντιδράσεις, τις ανησυχίες του. Οι παρακάτω στίχοι του αποδεικνύουν ότι ίσως είχε διαισθανθεί ότι θα πεθάνει φθινόπωρο:

Όμως εδώ τελείωσα. Ώρα να φύγω.
Όπως θα φύγετε κάποτε και σεις.
Και τα φαντάσματα της ζωής μου
θα με αναζητούν τώρα τρέχοντας μες στη νύχτα
και τα φύλλα θα ριγούν και θα πέφτουν.
Έτσι συνήθως έρχεται το φθινόπωρο.

Γι’ αυτό σας λέω ας κοιτάξουμε τη ζωή μας
με λίγη περισσότερη συμπόνια
μιας και δεν ήτανε ποτέ πραγματική.

Η Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου επισημαίνει πως ο Λειβαδίτης είναι γήινος και συγκεκριμένος. Αλλά έχει τον τρόπο του να προβάλλει το αιώνιο μέσα από απτές ρεαλιστικές λεπτομέρειες. Εδώ να πούμε πως είναι χάρισμα η αποφυγή των βερμπαλισμών και η προσπέραση κάθε τι προσποιητού. Λόγος εύστοχος και απροσδόκητος.

Ο Μίκης Θεοδωράκης αναφέρεται στα Λυρικά, στον φίλο και τον στιχουργό Λειβαδίτη, καθώς και στην ιστορία της μελοποίησης των ποιημάτων, ενώ στο ιδιαίτερα ενδιαφέρον κείμενό του ο Κρεμμύδας προσπαθεί να ξεκλειδώσει την ποιητική του Λειβαδίτη, ο οποίος, όπως τονίζει με μια αίσθηση μεταφυσικής, κινείται επιδέξια μεταξύ μοναξιάς και θανάτου.

O ποιητής Γιώργος Μαρκόπουλος, με τη σειρά του, στέκεται στην πληθωρική γοητεία του λόγου του, εντοπίζει και σχολιάζει κάποιους βασικούς θεματικούς άξονες στην ποίηση του Λειβαδίτη. Η βαθιά πίστη του, η λειτουργία και ο ρόλος του έρωτα, η σχέση του με τον θάνατο, οι διαρκείς αναφορές στο πρόσωπο της μητέρας, τα έκπτωτα από το κοινωνικό σύνολο άτομα: oι «φτωχοί», οι «ζητιάνοι», οι «τυφλοί», οι «τρελοί», οι «εξωτερικοί χώροι» και η λειτουργία τους, οι «γέροι», η «ταπείνωση», οι «τύψεις», οι «ενοχές» κ.ά.

Ο Απόστολος Μπενάτσης περιδιαβαίνει σε έργα και περιόδους της ποίησης του Λειβαδίτη, αλλά καταθέτει και μια μικρή προσωπική μαρτυρία. Ο Τίτος Πατρίκιος επίσης είναι γενικά προσωπικός, αληθινός, ανθρώπινος. Γράφει για όλα εκείνα τα στοιχεία, από τους έρωτες ως τις ενοχές του, που τροφοδότησαν την ποίησή του.

Δεν μπορεί όμως κανείς να μείνει ασυγκίνητος από όσα εκ βαθέων εξομολογείται ο Μανόλης Πρατικάκης. Περιγράφει με άμεσο τρόπο πώς έφυγε από τη ζωή ο μεγάλος ποιητής και πόση θλίψη άφησε γύρω του. 

Τούτη η έκδοση είναι πολύτιμη για κάθε λάτρη της ποίησης, αλλά κυρίως για το νέο αίμα που έχει ανάγκη να μυηθεί στους κλασικούς ποιητές και στην πνευματική τους προσφορά.

Ο Σταύρος Στρατηγάκος περιγράφει τον Λειβαδίτη από την εντύπωση που του προσκάλεσε η συμπεριφορά του κατά τη διάρκεια ενός τηλεοπτικού γυρίσματος στο πλαίσιο αφιερώματος.

Η Έλλη Φιλοκύπρου, ιδιαίτερα αναλυτική, αναφέρεται στη σχέση της ποίησης του με το κοινωνικό γίγνεσθαι, υπογραμμίζοντας ότι από αυτή την ποίηση μπορεί ο καθένας να αντλήσει τη δική του σχετική αλήθεια.

Ο Λειβαδίτης, συνδιαλεγόμενος με την ταραγμένη εποχή του, την πραγματικότητα, αλλά και το όνειρο, περιδιαβαίνει ανυπεράσπιστος και ωραίος μέσα στην Ποίηση, κάνοντας λέξεις το ανείπωτο και ας είναι αυτό που φοβάται. Η ουμανιστική διάθεση που διακρίνεται μέσα στους στίχους του αποτελεί αρετή: «Το βράδυ έχω βρει έναν τρόπο να κοιμάμαι / τους συγχωρώ όλους έναν έναν». Το μεγάλο σε έκταση έργο του δίνει την αίσθηση ότι είναι ενιαίο, δίνει την αίσθηση της ολότητας και διακατέχεται από συνέπεια και συνοχή δίνοντας μαθήματα ποιητικής οικονομίας. Γράφω λοιπόν κι εγώ παραφράζοντας τον ίδιο: «Aν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος / αλλά κι αν ευελπιστείς να γίνεις ποιητής / και να γράψεις κάποτε έναν στίχο αληθινό / πρέπει να διαβάζεις Τάσο Λειβαδίτη».

Είναι ελπιδοφόρο να μην ξεχνάμε τους μεγάλους μας ποιητές και να δίνουμε ουσιαστικά ερεθίσματα στους νέους να μαθαίνουν, να ενημερώνονται σχετικά, να διδάσκονται, να λαμβάνουν τροφή για σκέψη σε μια εποχή που τους βομβαρδίζει ανελέητα με χιλιάδες (άχρηστες οι περισσότερες) πληροφορίες και συχνά τους αποπροσανατολίζει κιόλας. Νομίζω πως τούτη η έκδοση είναι πολύτιμη για κάθε λάτρη της ποίησης, αλλά κυρίως για το νέο αίμα που έχει ανάγκη να μυηθεί στους κλασικούς ποιητές και στην πνευματική τους προσφορά.

Ο Γιώργος Δουατζής έχει κάνει κάτι πολύ επίπονο και με μεγάλη αξία, έχει συγκεντρώσει κι έχει επιμεληθεί με ιδιαίτερα επιτυχημένο τρόπο κείμενα δικά του αλλά και των Χρίστου Αλεξίου, Νικηφόρου Βρεττάκου, Κώστα Γεωργουσόπουλο, Μίκη Θεοδωράκη, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρου Κατσίμη, Κώστα Κουλουφάκου, Κώστα Κρεμμύδα, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Γιώργου Παπαλεονάρδου, Τίτου Πατρίκιου, Μανόλη Πρατικάκη, Γιάννη Ρίτσου, Σταύρου Στρατηγάκη και Έλλης Φιλοκύπρου, τα οποία αναφέρονται τόσο στον ίδιο τον ποιητή όσο και στο έργο του κι έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικό βιβλίο σε συνεργασία με τις εκδόσεις Στίξις.             Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αναδεικνύεται ο Τάσος Λειβαδίτης ως ολότητα, σκιαγραφείται ο ποιητής που δε δίστασε να θέσει τον εαυτό του μπροστά στο τίμημα που έπρεπε να πληρώσει για να αποτυπώσει με λέξεις δύσκολες τις σκέψεις και την εποχή του, ο άνθρωπος που είχε όνειρα αλλά κι αδυναμίες, ο επαναστάτης κι ο φιλόσοφος που έκανε τρόπο ζωής τα πιστεύω του. Αν και το βιβλίο αυτό, όπως όλα τα βιβλία, δεν έχει ψυχική υπόσταση, θεωρούμε πως, με τη φροντίδα με την οποία το ετοίμασε ο Γιώργος Δουατζής, είναι γεμάτο με την ψυχή δύο αντρών, του ποιητή στον οποίο αναφέρεται αλλά και στον επιμελητή του!

Τα κείμενα δεν είναι μόνο κριτικά, πολλά είναι προσωπικές μνήμες των γραφόντων, είναι γνώμες και απόψεις που ολοκληρώνουν το παζλ της σύνθεσης της προσωπικότητας του Λειβαδίτη. Άλλα μικρά, άλλα μεγάλα, όλα όμως είναι προσεγμένα κι εστιάζουν σε κάποιο σημείο της ζωής ή του έργου του ποιητή σκιαγραφώντας ένα κομμάτι του εσωτερικού του κόσμου. Μπήκαμε στον πειρασμό να ξεχωρίσουμε κάποια από αυτά και να κάνουμε αναφορά εδώ, στην κατάθεση των σκέψεών μας γι’ αυτό το βιβλίο, αλλά η ψύχραιμη δεύτερη σκέψη μας απέτρεψε διότι τούτο θα ήταν ένα σοβαρό ολίσθημα εκ μέρους μας. Κι έτσι θαρρούμε πως πρέπει ο αναγνώστης να δει αυτή την έκδοση, ως μια ολότητα που κάθε κείμενο αποτελεί ένα ξεχωριστό μεν κομμάτι αλλά όλα μαζί συνθέτουν τον πίνακα στον οποίο πρωταγωνιστεί ο Τάσος Λειβαδίτης.

Στον επιμελητή της έκδοσης, τον Γιώργο Δουατζή δεν αξίζει ένα πολύ μεγάλο μπράβο μόνο για την επίπονη κι εξόχως σημαντική δουλειά που έχει κάνει, αλλά κυρίως γιατί -ηθελημένα θεωρούμε- άνοιξε ένα νέο μονοπάτι στις εκδόσεις βιβλίων, ένα μονοπάτι που στηρίζεται πάνω σε δύο σημαντικά θεμέλια. Την αγάπη για τη λογοτεχνία και τη σοβαρότητα και την ευαισθησία με την οποία οφείλει να στοιχειοθετείται κάθε έκδοση αυτού του επιπέδου.

[…]

Πάνω στὰ ὑγρὰ τσαλακωμένα σεντόνια μαραίνονταν τὸ γέλιο
τῶν ἀγέννητων παιδιῶν…
καὶ σμίγουν καὶ χωρίζουν οἱ ἄνθρωποι
καὶ δὲν παίρνει τίποτα ὁ ἕνας ἀπ᾿ τὸν ἄλλον.

Γιατί ὁ ἔρωτας εἶναι ὁ πιὸ δύσκολος δρόμος νὰ γνωριστοῦν.

Γιατί οἱ ἄνθρωποι, σύντροφε, ζοῦν ἀπὸ τὴ στιγμὴ
ποῦ βρίσκουν μιὰ θέση
στὴ ζωὴ τῶν ἄλλων.

Καὶ τότε κατάλαβες γιατί οἱ ἀπελπισμένοι
γίνονται οἱ πιὸ καλοὶ ἐπαναστάτες.

[…]

 (Από τη Συμφωνία ἄρ. 1 του Τάσου Λειβαδίτη)

Πηγή: tovivlio.net

(Δημήτρης Ραυτόπουλος)

Διάλεξα την παραπάνω θέση του Δημήτρη Ραυτόπουλου για τον Τάσο Λειβαδίτη, επειδή νομίζω περισσότερο από κάθε τι άλλο που γράφτηκε γι’ αυτόν τον μέγιστο ποιητή δίνει το ακριβές στίγμα της παρουσίας του. Γιατί δεν είναι μόνο το ταλέντο της γραφής που αναδεικνύει το μέγεθος της ποιητικής φωνής. Περισσότερο ακόμη είναι η ψυχική δύναμη που ετοιμάζει τον ποιητή να μπορεί να μιλά όταν πρέπει, χωρίς να υπολογίσει το τίμημα που θα πληρώσει, χωρίς να νοιαστεί για τους ολιγόψυχους που θα τον καταδικάσουν -ξένους και δικούς-  δίχως να αδειάσει από μέσα του ούτε στο ελάχιστο το σθένος της φωνής του, αν η ώρα και η στιγμή τον καλεί σε εγρήγορση. Και είναι αλήθεια ότι ο Λειβαδίτης βρέθηκε σε δύσκολες εποχές, αναμετρήθηκε μαζί τους και ξεχώρισε.

Κι έρχονται τώρα οι εκδόσεις Στίξις να συγκεντρώσουν γνώμες και  μνήμες, κείμενα προσωπικά (τα περισσότερα) παρά κριτικά, που αναδεικνύουν το πρόσωπο του ποιητή και του ανθρώπου, στην επέτειο των τριάντα χρόνων από τον θάνατό του.

Πίσω από τη σύναξη των εκλεκτών προσώπων που μιλούν για τον ποιητή διακριτή η φροντίδα -η αγάπη κυρίως- του Γιώργου Δουατζή για τον δάσκαλο και φίλο του. Μάζεψε τα λόγια και την αγάπη τους για τον ποιητή σε μικρά ή εκτενέστερα κείμενα, κάποια από παλαιότερη έκδοση, κάποια πρόσφατα. Διαβάζουμε τα ονόματα: Χρίστος Αλεξίου, Νικηφόρος Βρεττάκος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Γιώργος Δουατζής, Μίκης Θεοδωράκης, Σόνια Ιλίνσκαγια, Σπύρος Κατσίμης, Κώστας Κουλουφάκος, Κώστας Κρεμμύδας, Γιώργος Μαρκόπουλος, Απόστολος Μπενάτσης, Γιώργος Παπαλεονάρδος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Γιάννης Ρίτσος, Σταύρος Στρατηγάκης, Έλλη Φιλοκύπρου (τα σύντομα βιογραφικά τους υπάρχουν στο τέλος αυτής της προσεγμένης έκδοσης).

Διαβάζοντας τα κείμενα του βιβλίου σχηματίζεται η μορφή του Λειβαδίτη απολύτως συμπληρωματική της εικόνας που έχουμε γι’ αυτόν μέσα από τα ποιήματά του. Προσωπικές στιγμές, λόγια του αποθησαυρισμένα στη μνήμη των φίλων του, το πώς και το γιατί πίσω από το έργο του. Πολλά από αυτά είναι βιωματικά, ικανά έτσι να δώσουν το αίσθημα της μέθεξης με τη σκέψη ενός ποιητή από τους λίγους που μπόρεσαν να αγγίξουν την ψυχή του αναγνώστη. Κι αυτό γιατί γνώριζε το πώς ένα μήνυμα γίνεται στίχος λιτός και πλήρης, το πώς φθάνει να γίνει γνώριμος λόγος στη συλλογική μνήμη της μιας γενιάς μετά την άλλη. Κι ας ένιωθε ο ίδιος μια πίκρα μέσα στην εύλογη   απορία του, όπως μας μεταφέρει ο Σπύρος Κατσίμης στη δική του θύμηση από τον ποιητή:

«Έχω εντυπωσιαστεί» μου είπε σιγά και με ανάμεικτα αισθήματα, «εδώ πέρα όλοι με γνωρίζουν. Γιατροί, νοσοκόμοι, περαστικοί, με πλησιάζουν για να μου σφίξουν το χέρι, να μου ευχηθούν και να με συγχαρούν θερμά για τα τραγούδια μου. Είναι καταπληκτικά, μου λένε, υπονοώντας φυσικά τα ποιήματα που μου μελοποίησε θαυμάσια ο Θεοδωράκης». Και πρόσθεσε με θλίψη, δυναμώνοντας τη φωνή του: «… Αλλά, για πες μου, από το έργο μιας ολόκληρης ζωής, αυτά μόνο γνωρίζουν;»

Πολλά θα μπορούσα να ξεχωρίσω από τα κείμενα του βιβλίου. Θα μείνω όμως σε κάτι από την κατάθεση του Κώστα Κρεμμύδα. Πιο πολύ γιατί τολμά να πει μια αλήθεια και να βάλει κάποια πράγματα στη θέση τους.

«Εκτοπίζοντας πλέον σαφώς τον υπερβολικά αναλυτικό Γιάννη Ρίτσο, ακόμη και τον κοσμοπολίτη Σεφέρη, ο Λειβαδίτης μαζί με τους Καβάφη και Καρυωτάκη φαίνεται να κερδίζουν στη χώρα μας και τη μάχη του 21ου αιώνα. Ίσως κάποιοι να θεωρήσουν ακραία τη θέση αυτή ή ακόμη και αιρετική για τη συμπόρευση του Τάσου Λειβαδίτη με τον Καβάφη (αφήνω την περίπτωση του Καρυωτάκη καθόσον συνηθισμένοι οι αποκλεισμοί του κατά καιρούς) και τη συνακόλουθη εκτόπιση των άλλων μεγάλων. Ωστόσο, όσοι νομίζουν ότι ο Λειβαδίτης ήταν μόνο ο… στιχουργός των τραγουδιών του Μίκη, ας ψάξουν περισσότερο τα ποιητικά κιτάπια για να βρουν τον θησαυρό των ποιημάτων του. Κι ας αποτελέσει το βιβλίο αυτό μια αφορμή για να ανακαλύψουν, έστω καθυστερημένα, έναν από τους μέγιστους ποιητές μας. Για την ευαισθησία της σκέψης του, για την αυθεντική επαναστατική του ψυχή, που ουδέποτε χρειάστηκε ηχηρά συνθήματα και (πολύ περισσότερο) κομματικές επιβεβαιώσεις. Ένας χαμηλόφωνος ποιητής / εργάτης του λόγου, που βίωσε την ήττα μιας γενιάς αλλά είχε την ενάργεια της σκέψης να τοποθετήσει σωστά την έννοια του ηττημένου μέσα του και να δει τη λειτουργία της Τέχνης (μαζί και της επανάστασης) στη σωστή της βάση:

Από μαχητές είχαμε μετατραπεί σε πιστούς. Και τότε φυσικά ένιωσε ο καθένας την προσωπική ήττα μέσα του. […] κι η τέχνη απ’ τις ουσιαστικές λειτουργίες της ανθρώπινης συνείδησης, καταγωγική αιτία και αποστολή της έχει να μας μεταμορφώσει, με την πλατύτερη σημασία της λέξης: να μας ευαισθητοποιήσει […] Τ’ απώτερα  αποτελέσματα της λειτουργίας της αληθινής τέχνης είναι, κατά τη γνώμη μου, το ίδιο πάντοτε επαναστατικά». 

(απόσπασμα από άρθρο του Λειβαδίτη, αποθησαυρισμένο και αυτό σε ένα από τα κείμενα του βιβλίου)

Να επισημάνω ακόμη το πολύ συγκινητικό κείμενο του Μανόλη Πρατικάκη, το αναφερόμενο στις τελευταίες ώρες του Λειβαδίτη στο νοσοκομείο και τις ατελέσφορες προσπάθειες να τον σώσουν. Έμεινα πιο πολύ στα πιο προσωπικά κείμενα ξεχωρίζοντάς τα από τα υπόλοιπα πολύ ενδιαφέροντα που αφορούν την παρουσία του ποιητή στα γράμματα (η τεκμηριωμένη άποψη της Ιλίνσκαγια για παράδειγμα) ή την πολιτική παρουσία του (η αναλυτική κατάθεση του Απόστολου Μπενάτση). Ίσως γιατί αυτό που περισσότερο λείπει για να συμπληρωθεί ψηφίδα την ψηφίδα η εικόνα του ποιητή δεν είναι ακόμη μια κρίση για το έργο του αλλά κάποιες προσωπικές μαρτυρίες για το ποιος αληθινά ήταν αυτός. Στην υπόθεση, λοιπόν, αυτή συνεισφέρει τα μέγιστα η παρούσα έκδοση.

Κλείνοντας θέλω να κάνω μια ιδιαίτερη μνεία σε δύο ποιητικές καταθέσεις (άλλωστε ο ποιητής ως συνολική έννοια είναι το θέμα του βιβλίου). Η πρώτη προέρχεται από τον επιμελητή της έκδοσης (κατ’ ουσίαν τον εμπνευστή και δημιουργό της), τον Γιώργο Δουατζή:

[…]

Έτσι κύλησαν οι αιώνες

και νάμαστε πάλι οι δυο μαζί

να μετράμε μέρες και ποιήματα

να ζωντανεύουμε λευκά χαρτιά

για νάχουν αγάπη οι άνθρωποι

και να ζεσταίνονται τις νύχτες του χειμώνα

[…]

 Η ουσία της σκέψης του Λειβαδίτη, η αντιμετώπιση της ποίησης, η Ποιητική του θα λέγαμε, μέσα από τα λόγια ενός συνοδοιπόρου και συνεχιστή στην ίδια ποιητική πορεία.

Η δεύτερη ποιητική κατάθεση από τον Γιάννη Ρίτσο, που καταγράφει την απορία του, εύλογη και εύστοχη για όποιον αγάπησε τον ποιητή:

[…]

Όμως την πίκρα τη δική μας ποιος θα τη λογαριάσει

έτσι που μείναμε έρημοι μπροστά στην πιο κλεισμένη

πόρτα;

Πράγματι, ο ποιητής, ως άνθρωπος και ως καλλιτεχνική φυσιογνωμία, η ζωή του, η περιπετειώδης ιστορία του, να το πω αλλιώς, και το έργο του αναδεικνύονται σύμμετρα στο βιβλίο αυτό, συναποτελώντας ένα πολύ ενδιαφέρον, χρηστικό και εύληπτο όλο, που δεν αφήνει τον αναγνώστη να το κλείσει, αφού με εξημμένη την περιέργεια θέλει να το τελειώσει. Ο ποιητής, το έργο, η ζωή του Λειβαδίτη είναι τα συστατικά του υπότιτλου και αυτά, όπως έχουν δοθεί, συνθέτουν ένα ιστορικό, λογοτεχνικό και φιλολογικό σύνολο, ερμηνευτικό, μέσα από τη ζωή του Λειβαδίτη, του β΄ μισού του ταραγμένου για την Ελλάδα 20^ού αιώνα, εποχής κρίσιμης για την ιστορία, την ιδεολογική διαμόρφωση, την πολιτική πραγματικότητα και κατεξοχήν τον πολιτισμό της πατρίδας μας, ο οποίος μένει και ως μεγάλη παρακαταθήκη.

Η επιλογή διάφορων, ετερόκλητων εν πολλοίς ειδολογικά κειμένων για τη σύνθεση ενός πανοράματος δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση και αυτό το μέρος πιστώνεται στον επιμελητή του τόμου. Μαρτυρίες, ιστορικές περιγραφές, φιλολογικές μελέτες, ποιήματα, κριτικές αποτιμήσεις, βιογραφικό υλικό και βιώματα από τη συναναστροφή με τον ποιητή συνομιλούν μεταξύ τους, το ένα προοιωνίζεται ή προϋποθέτει το άλλο, εν τέλει συναποτελούν ένα πλούσιο μωσαϊκό, έναν πρωτότυπο συνδυασμό πολλών ειδών του λόγου, που πέρα από την αξία και τη σημασία ενός εκάστου κειμένου μεμονωμένα, διαμορφώνουν ένα νέο είδος, ένα είδος μικτό, αν θεωρηθούν συνθετικά.

Θα θέλαμε να επαληθευτούμε, θεωρώντας το βιβλίο αυτό ως αρχή μιας σειράς από παρεμφερούς λειτουργικότητας έργα, για πρόσωπα των τεχνών και των γραμμάτων μας, που σημάδεψαν την ιστορική διαδρομή της χώρας μας. Είναι το εύληπτο και το απλό που το διακρίνουν, παρά τη συμπερίληψη και ειδικών κειμένων, που όμως δεν κουράζουν διασπειρόμενα έντεχνα μέσα στα άλλα, ερμηνεύοντας φιλολογικά ένα τόσο σπουδαίο έργο, όπως αυτό του Λειβαδίτη.

Είναι ακόμη στα θετικά του βιβλίου το πρόσωπο που επιλέχθηκε. Ευτυχώς, διότι με τέτοιες πρωτοβουλίες επανέρχεται στη μνήμη των επιλησμόνων παλαιοτέρων και αποτελεί ανακάλυψη κρυμμένου θησαυρού για τους νεότερους η ποίηση του Λειβαδίτη. Είναι το ήθος και η ειλικρίνεια που κατασταλάζουν μετά την ανάγνωση κάθε κειμένου του βιβλίου, βασικά ζητούμενα της κρίσιμης εποχής που ζούμε, που περισσότερο από ποτέ έχουμε ανάγκη από διδάγματα ανιδιοτέλειας και θυσίας για τον άνθρωπο. Είναι η τιμιότητα ενός ανθρώπου, εμβαπτισμένη στη χάρη του ποιητή, ο οποίος τήρησε απαρέγκλιτα τη γραμμή της ανθρωπιάς, με στίχους αλλά και έμπρακτα, στην καθημερινή του ζωή. Είναι, ακόμη, η ανάδειξη ενός ιδεολόγου, ενός πολίτη με την κυριολεκτική σημασία, που επέλεξε και θέλησε να μείνει μοναχικός και γι’  αυτό τραγικός.

Έπειτα, είναι η συστράτευση των προσώπων, που προκρίθηκαν να συμμετάσχουν στον τόμο. Διαφορετικές ιδιότητες, διαφορετική οπτική γωνία θεώρησης του ζητούμενου, με κείμενα που δεν επαναλαμβάνονται και δεν επικαλύπτονται. Πρόσωπα που, σύμφωνα με όσα ανέφερα, διαφωτίζουν με τα γραφόμενά τους όλες της πτυχές του έργου και της ζωής του Λειβαδίτη.

Αρχικά είναι οι μαρτυρίες από την προσωπική γνωριμία που είχαν μαζί του, είτε ως σύντροφοι και συμμαχητές είτε ως μαθητές είτε ως κριτικοί και επιστήμονες οι οποίοι μελέτησαν την ποιητική πορεία του και πρόβαλαν την ποίησή του. Δύο ποιήματα αγάπης, φορτισμένα από συγκίνηση, το ένα θρηνητικό, το άλλο υιικό, επιμνημόσυνο, του Γιάννη Ρίτσου και του Γιώργου Δουατζή αντίστοιχα, ανοίγουν και κλείνουν το βιβλίο. Θεμελιωμένα και τα δύο πάνω σε βασικά γνωρίσματα του αγωνιστή, του ιδεολόγου, του άνθρωπου και κατεξοχήν του ποιητή Τάσου Λειβαδίτη. Θρήνος το πρώτο, δικαίωση του νεκρού ποιητή το άλλο.

Στο βιογραφικό πλαίσιο, με άγνωστα στοιχεία από τη φιλία του με τον ποιητή, κινείται το πρόσφατα γραμμένο κείμενο του Μίκη Θεοδωράκη, παρουσιάζοντας μία πτυχή του Λειβαδίτη, στην οποία χρωστά μεγάλο μέρος της αναγνωρισιμότητἀς του, την μελοποίηση των στίχων του, που τους έχουν τραγουδήσει πολλές γενιές, που πολιτικοποίησαν με τη λαϊκή αυθεντικότητά τους πολλούς από μας. Το κείμενο του Σπύρου Κατσίμη έχει δύο όψεις την ανεκδοτολογική-βιωματική, που αναφέρεται σε ένα συμβάν από τη γνωριμία τους, όταν ο Λειβαδίτης προσκλήθηκε στην ΕΡΤ στην τηλεοπτική εκπομπή «Τέχνη και Πολιτισμός». Η άλλη όψη είναι η σύντομη περιδιάβαση που επιχειρεί στο ίδιο κείμενο ο Κατσίμης, δίνοντας κινηματογραφικά την πορεία της ζωής του ποιητή, εξαίροντας τον μοναχικό και ηρωικό προσανατολισμό της. Άμεσα με το προηγούμενο συνδέεται το αναμνηστικό επίσης κείμενο του Σταύρου Στρατηγάκου, προσωπική εμπειρία και αυτή από την επαφή του με τον Λειβαδίτη κατά το γύρισμα της ταινίας για τη ζωή του ποιητή. Κατακλείδα μιας  πλούσιας ζωής αποτελεί η μαρτυρία του γιατρού ποιητή Μανόλη Πρατικάκη, το πένθιμο χρονικό της εισαγωγής στο νοσοκομείο και της τελευτής του Λειβαδίτη. Όποιος διαβάσει τα βιωματικά αυτά κείμενα θα διαπιστώσει τη σύμπτωση των απόψεων όσον αφορά στο ήθος, την ταπεινότητα και το ανθρώπινο μεγαλείο του. Αγαπητικό και βιωματικό, παράλληλα όμως και πυκνό, με μεγάλο επίγραμμα θα το παρομοίαζα, είναι το κείμενο του Τίτου Πατρίκιου. Κρατώ τη γενναιόψυχη φράση για τον φίλο του, ότι ο Λειβαδίτης «ήταν και παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους ποιητές του αιώνα που μας πέρασε».

Θα παρατηρήσουμε στο σημείο αυτό ότι τα κείμενα αυτά, προσφυώς τοποθετημένα, όχι συγκεντρωμένα ειδολογικά μέσα στο βιβλίο, αποκτούν ένα ρόλο εξηγηματικό. Συνομιλούν, για να το πω διαφορετικά, με τα θεωρητικά κείμενα που παρεμβάλλονται, και ερμηνεύουν άτυπα αλλά οργανικά όσα καταγράφει η γραφίδα των θεωρητικών με τον επιστημονικό τρόπο, που δεν είναι εύκολα προσβάσιμος από μη ασχολούμενους συστηματικά με τη θεωρία της λογοτεχνίας.

Δύο κείμενα-μικρογραφίες, πραγματικά ιδιαίτερα, για την πυκνότητα και αποφθεγματικότητά τους, είναι εκείνα του Νικηφόρου Βρεττάκου και του Κώστα Γεωργουσόπουλου. Ο πρώτος σε δύο περίπου σελίδες δίνει ολόκληρη την αλήθεια του ποιητικού λόγου του Λειβαδίτη, τόσο του αγωνιστή όσο και του υπαρξιακού οραματιστή. Πρόκειται για άτυπη εισαγωγή στις θεωρητικές μελέτες των φιλολόγων και των πανεπιστημιακών του βιβλίου. Ο Βρεττάκος, εξαιρετικός κριτικός και συνάμα ποιητής ο ίδιος είχε την ικανότητα να συντέμνει και να συνθέτει σε λίγες γραμμές πολυσέλιδα έργα. Στις γραμμές του κειμένου του πλανάται η ψυχή του Λειβαδίτη και συμπυκνώνεται η ουσία του έργου του. Ο Γεωργουσόπουλος, πάλι, ορμώμενος από  έναν θυμόσοφο στίχο του ποιητή, αναδεικνύει το μεγαλείο της μοναξιάς του, την τραγικότητά του, τον πόνο της διάψευσης, που, παρά ταύτα, γίνεται τραγικότερος, μη οδηγώντας τον στην παραίτηση, αλλά στην ελπίδα της ανθρωπιάς, εμβαπτισμένη στην ύψιστη πολιτική σημασία της. Τέλος, στο ίδιο μήκος κείμενο κινείται ο Γιώργος Παπαλεονάρδος, από τους εν ποιητικοίς όπλοις αδελφούς του Λειβαδίτη, όπως εξάλλου ο Βρεττάκος, ο Κουλουφάκος και ο Πατρίκιος. Ο Παπαλεονάρδος εξετάζει τη μεταφυσική του μόνωση και τη μελαγχολική διάθεση της φωτεινής απαισιοδοξίας του.

Ερχόμαστε στα θεωρητικά κείμενα, μελέτες ορθότερα, αρχίζοντας από τους παλαιότερους, οι οποίοι έχουν έντονα βιώματα και οι ίδιοι από την εποχή του ποιητή και τέτοιες φιλικές σχέσεις μαζί του, που ο λόγος τους περιέχει τη σιγουράδα της προσωπικής εμπειρίας, απαραίτητη ιδίως σε περιπτώσεις όπως αυτή του Λειβαδίτη, όπου θεωρία και πράξη, ζωή και έργο, ποίηση και ζωή δεν συμβαδίζουν απλώς, αλλά συμπίπτουν. Η σύμπτωση αυτή αποτελεί και το ηθικό δίδαγμα της όλης παρουσίας του ποιητή.

Από τους παλαιότερους, λοιπόν, ο Χρίστος Αλεξίου και η Σόνια Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου είναι από τους εγκυρότερους μελετητές της ποίησης του Λειβαδίτη. Αναλύοντας ο Αλεξίου το έργο του, τονίζοντας τον βιωματικό χαρακτήρα του, τοποθετεί αντικριστά τα ιστορικά συμβάντα και τη ζωή του Λειβαδίτη, ως αποτέλεσμα δε της συνάντησης αυτής, ως ιερή μετάληψη, έρχεται η ποίηση. Είναι η ολοκληρωμένη εικόνα του ποιητή και η μαρτυρική ποίηση ενός κατά άνθρωπον σαλού, ενός αμετανόητου ιδεολόγου. Ο Αλεξίου παρακολουθεί βήμα προς βήμα τον Λειβαδίτη, από την πρώτη αγωνιστική ορμή έως την υπαρξιακή του ενδοστρέφεια. Η Ιλίνσκαγια, παρακολουθώντας επίσης το έργο του ποιητή στη διαχρονία του, αναδεικνύει την ανθρωπιστική προοπτική του, τονίζοντας ότι η ποίηση αποτελεί το μοναδικό όπλο κατά της ματαιοδοξίας και ανακουφίζει την οδύνη των απωλειών που συνοδεύουν απαρέγκλιτα τη ζωή των ανθρώπων. Ο Κώστας Κουλουφάκος, ο τρίτος της σειράς αυτής, κοινωνός των ίδιων με τον Λειβαδίτη εμπειριών, χωρίζει σε τρεις περιόδους την ποίησή του, εξετάζει τα χαρακτηριστικά μιας εκάστης, για να δώσει την αίσθηση του απροσδόκητου που τις χαρακτηρίζει.

Θα κλείσουμε με τους σύγχρονους μελετητές του έργου του, διακρίνοντας δύο ομάδες: είναι οι προερχόμενοι από τη συντεχνία, όπως ο Γιώργος Μαρκόπουλος, ο Γιώργος Δουατζής και ο Κώστας Κρεμμύδας αφενός, και αφετέρου οι θεωρητικοί φιλόλογοι, τους πανεπιστημιακούς εννοώ, τον Απόστολο Μπενάτση και την Έλλη Φιλοκύπρου. Η σχέση του Μαρκόπουλου και του Δουατζή με τον ποιητή ήταν στενή, μαθήτευσαν κοντά του, επηρεάστηκαν από το έργο του. Τα κείμενά τους, εμπλουτισμένα με προσωπικές αναμνήσεις, λειτουργούν αγαπητικά. Οι εμπειρίες των δύο ποιητών είναι καθαρά βιωματικές και τις μεταφέρουν στα γραπτά τους, μαζί με τις εύστοχες κρίσεις και αποτιμήσεις τους για το έργο του, το οποίο είναι εμφανές ότι το έχουν μελετήσει σε βάθος. Ο Μαρκόπουλος είναι γνωστό ότι τόσο στην Εκδρομή στην άλλη γλώσσα, όσο και σε αυτοτελή τόμο, στις εκδόσεις Εκάτη, έχει ασχοληθεί διεισδυτικά με την ποίηση του Λειβαδίτη. Και ο Κρεμμύδας, και αυτός, έμμεσα, εκ πατρός, γνώριζε τον ποιητή, γι’  αυτό και το πληροφοριακό υλικό του, με κοινωνικό κέντρο το Μεταξουργείο, συμπράττει στον αποτιμητικό χαρακτήρα της μελέτης του, εστιάζοντας κυρίως στην αναζήτηση της χαμένης ανθρωπιάς.

Ως προς τα θεωρητικά κείμενα, εκτενή και διαφωτιστικά και τα δύο: ο Μπενάτσης ασχολήθηκε με την ποίηση του Λειβαδίτη στη διδακτορική του διατριβή και τη σφαιρική εικόνα από τη μελέτη αυτή μεταφέρει αναλυτικά στο κείμενό του. Το ίδιο αναλυτική και διεισδυτική είναι και η Φιλοκύπρου, αναλύοντας την ποιητική διαδρομή, την εξέλιξη των θέσεων και την ποιητική του Λειβαδίτη. Και οι δύο εργασίες αποτελούν εκτενείς, πυκνές και κυρίως κατατοπιστικές εισαγωγές στο έργο του ποιητή, παρουσιάζοντάς το σε συνάφεια με την εποχή του, με τα ιστορικά γεγονότα, με την ιδιότυπη μεταπολεμική πραγματικότητα.

Προσπαθήσαμε να δώσουμε μια πανοραμική εικόνα του βιβλίου, όσο μας το επέτρεπε ο χρόνος. Είναι σημαντικό ποιοι και πόσοι έγραψαν‧ είναι επιτυχής ο συγκερασμός της μαρτυρίας με τη θεωρία, σύμφωνος, εξάλλου, με την ποίηση του Λειβαδίτη, που σφύζει από ζωή. Ωστόσο, ένα κατά τη γνώμη μας προέχει: η αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για την ποίηση του Λειβαδίτη, που δίκαια, από ομοϊδεάτες και μη, χαρακτηρίστηκε ως ένας από τους σημαντικότερους ποιητές του περασμένου αιώνα και από τους κορυφαίους μεταπολεμικούς δημιουργούς. Το βιβλίο που επιμελήθηκε ο Γ. Δουατζής φέρνει στην επιφάνεια, πράγματι, και ανακινεί το εν πολλοίς ξεχασμένο αλλά μεγάλο θέμα «Τάσος Λειβαδίτης».

Από τον ΒΑΓΓΕΛΗ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

Αφιερωμένος στη μνήμη του Τάσου Λειβαδίτη, για τα είκοσι χρόνια από το θάνατό του, είναι ο κομψός τόμος που κυκλοφόρησε προ ολίγου καιρού από τις εκδόσεις «Κέδρος».

Ο τόμος, του οποίου την επιμέλεια έχει ο Γιώργος Δουατζής, περιλαμβάνει φωτογραφίες χειρογράφων του ποιητή, ανέκδοτες φωτογραφίες του ίδιου, απάνθισμα από το έργο του, ένα ποίημα του Γιάννη Ρίτσου και απομαγνητοφωνημένα κείμενα του Κώστα Βρεττάκου και του Κώστα Κουλουφάκου. Δημοσιεύονται, επίσης, κείμενα των Τίτου Πατρίκιου, Γιώργου Μαρκόπουλου, Απόστολου Μπενάτση, Γ. Δουατζή, Μανόλη Πρατικάκη και Δημήτρη Τσαλαπάτη.

Όλα τα κείμενα έχουν κάτι ουσιαστικό να καταθέσουν για τον ποιητή και την πορεία του: κάποια παραμένουν στην περιοχή της μαρτυρίας, προσφέροντας στοιχεία για τη ζωή του και τη στάση του, και φωτίζουν σημαντικές πλευρές της προσωπικότητάς του. 

Κάποια άλλα, πάλι, κοιτάζουν προς τη μεριά του ποιητικού του κόσμου και εξηγούν τη γλώσσα και τη λειτουργία των συμβόλων του. Κρατώ το λόγο του Μαρκόπουλου για τον Λειβαδίτη, που «συνειδητά στερήθηκε τον άρτον τον επιούσιον (το αντίδωρο της επίγειας δόξας του), για χάρη της ποίησης και μόνον, αφού στο βάθος, από πολύ νέος, ήξερε καλά ότι στο τέλος μόνον αυτή μένει για να μας παρηγορήσει, εκεί που όλα τα άλλα τα βυθίζει κάποτε η φοβερή ματαιότητα και τα εξομοιώνει η καταλυτική δύναμη του χρόνου».

21/12/2008

Μια έκδοση-φόρος τιμής, με αφορμή τη συμπλήρωση είκοσι χρόνων από το θάνατο του Τάσου Λειβαδίτη. Εκτός από τον Γιώργο Δουατζή, που είχε την επιμέλεια, στις παρούσες σελίδες «συνομιλούν» με τον «Νυχτερινό Επισκέπτη» οι Γιάννης Ρίτσος, Κώστας Βρεττάκος, Γιώργος Μαρκόπουλος, Τίτος Πατρίκιος, Μανόλης Πρατικάκης, Δημήτρης Τσαλαπάτης, Σπύρος Κατσίμης, Απόστολος Μπενάτσης, Κώστας Κουλουφάκος, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο συνδέθηκαν μαζί του και με το έργο του. Τα κείμενά τους ακολουθούν την ποιητική διαδρομή του από τα δύσκολα χρόνια της εξορίας στη Μακρόνησο και τον Αϊ-Στράτη έως την τελευταία περίοδο της ζωής του. Όλοι ανεξαιρέτως οι συμμετέχοντες συμφωνούν ότι το έργο του χοντρικά χωρίζεται σε τρεις διακριτές περιόδους: την «αγωνιστική» (δεκαετία του ’50), την ωρίμανσή του ως δημιουργού (δεκαετία του ’60 κι εντεύθεν) και στην πιο «στοχαστική», πιο εσωστρεφή (από τη μεταπολίτευση και μετά). Άπαντες επίσης στέκονται στην ακεραιότητα του χαρακτήρα του, στην αδιαφορία του για τις «δάφνες» και τα υλικά αγαθά, στη συντροφικότητά του, καθώς και στον ανθρωπισμό που τον διέκρινε – όπως και το έργο του. Ο Τάσος Λειβαδίτης υπήρξε κι ένας γοητευτικός άντρας. Ο Γιώργος Δουατζής υπογραμμίζει του λόγου το αληθές: «Η αγάπη του για τις γυναίκες και το ποτό ήταν παροιμιώδης. Η φιλαρέσκειά του επίσης. Πάντα κομψός, με το φουλάρι στο λαιμό, γιλέκο, συχνά καπέλο, περιποιημένος, όμορφος». Παιδί της νύχτας. Όπως έγραψε εξάλλου κι ο ίδιος, «η νύχτα είναι μια φωτισμένη πολιτεία που τη λυμαίνονται οι αλήτες κι οι ποιητές» («Διηγήσεις», Τα χειρόγραφα του φθινοπώρου, 1987).

“Ο σκοτωμένος είχε τολμήσει μια λέξη”.

“…τα παιδιά `ζητούν αίμα, οι έφηβοι οξυγόνο, κι οι άντρες δικαιολογίες”

Για τον ποιητή των “γραφτών”  όλα είναι κοινωνική υποχρέωση: απ’ τον έρωτα μέχρι το πεδίο της μάχης και από τον ρεμβασμό ως τα ιδεολογικά οράματα.

“Δεν χωράν οι λέξεις τέτοιες ώρες.

Η ποίηση κουρέλι με τρύπες στρογυλές

από κάνες ελληνικές κι αόματες”.

Ακριβώς, όμως,  επειδή έχει τόσα προσόντα, τόση καυτή πρώτη ύλη μέσα του, πρέπει να του επισημάνουμε ορισμένους κινδύνους, και ειδικά την ρητορικότητα που τον οδηγεί σε μακροσκελείς περιγραφές του συναισθήματος, αντί σε αποκαλυπτικές προβολές. Υπάρχει επίσης, συχνά, μια αδύναμης καύσης μετάπλαση των κοινωνικών στοιχείων σε ποίηση. Λέει κάπου: “Εκεί που το φαρμάκι της εκμετάλλευσης γέννησε την απληστία του κέρδους”. Ο ίδιος ποιητής που μπορεί να γράφει:

“…στήριζα στον αγκώνα μου

τη μυρωδιά της Άνοιξης, των ωκεανών

και αδιάντροπα γυμνός στις λεωφόρους σεργιανίζω

Με την επιλογή που έχει κάνει τόσο επιτυχημένα ένας άλλος  ποιητής ο Γιώργος Ρούσκας, από  ποιήματα που εκδόθηκαν μέσα σε 42 χρόνια, οι στίχοι του Δουατζή, αποσπασμένοι από το σώμα του αρχικού ποιήματος, αναπνέουν εδώ ελεύθεροι και συνομιλούν μεταξύ τους. Στο Απάνθισμα συγκεντρώνονται τα καλύτερα μέρη ενός οργανικού συνόλου που απαρτίζει τη σκέψη του ποιητή.

Είναι ο τρόπος του μέσα από τη γραφή να προσπαθήσει να αποθησαυρίσει όλα όσα του έμαθε η ζωή αποδεικνύοντας πώς “όσο η σκέψη γίνεται αιχμηρή, τόσο μικραίνει η φυλακή”. Ένα σοφό εράνισμα που συντάσσει μια ιστορία, σύμφωνα με μια ιδέα και για το πώς είναι αλλά κυρίως για το πώς θα έπρεπε να είναι ο κόσμος.

Στο ταξίδι αυτό η πυξίδα του Ποιητή ως σταθερό σημείο προσανατολισμού έχει κυρίως την ποίηση: “τη θρησκεία μου ονόμασαν Ποίηση / Εκεί δεν έχει θεούς παρά μόνο πίστη”. Αλλά και τον  Έρωτα: “Κι έρχεται πάντοτε η ώρα που δυο μάτια θα σημάνουν εγερτήριο ξανά”.

Η ποίηση του Δουατζή ξεκινάει από το προσωπικό και αναδύεται σαν λουλούδι στη λίμνη του συλλογικού.

Με διάθεση άλλοτε φιλοσοφική, άλλοτε ανατρεπτική, ενίοτε αυτοσαρκαστική, μιλάει για όλα τα θέματα που μας απασχολούν στη ζωή.  Τη φιλία, την αγάπη, την αλήθεια, το χρήμα, την εξουσία, την προδοσία, τη ματαιοδοξία, το θάνατο, τον έρωτα, τη μοναξιά, τις προσωπικές αυταπάτες. Καταγράφει  με επιμονή τα συμπεράσματά του με το μόνο τρόπο που ξέρει: “απλώς γράφεις, όπως κάποιος άλλος χορεύει, τραγουδά, εργάζεται, επινοεί, χτίζει, φουρνίζει το ψωμί ή σπέρνει και κάνει πράγματα που δεν μπορείς εσύ”.

Ο Δουατζής καταπιάνεται με το μέγιστο πρόβλημα του ανθρώπου που είναι το πώς θα φτάσει σε μια κοινωνία πολιτών που θα απονέμει γενικά το δίκαιο. Στη διαδρομή του αυτή μερικές φορές οργίζεται: “Με πόσα κέρματα μετριέται η ψυχή σου / η ανάσα σου, η υποτέλεια / με πόσα, αλήθεια, κέρματα μετριέται;”. Άλλες φορές απογοητεύεται: “δεν είδα συμπολεμιστές, παρά κουφάρια / σε καναπέδες της παραίτησης και της αδιαφορίας”.  Καταγγέλλει: “Α, οι καλές μανούλες, φόνισσες μάνες / με πόσα εγκλήματα είναι φορτωμένες /  και νιώθουν ευτυχείς γι’ αυτό”.

Άλλες φορές ο στίχος του ακούγεται σαν προτροπή: “όσο μένεις υπήκοος / δεν γίνεσαι πολίτης”.  Άλλες φορές σαν μυστικό που θέλει να μοιραστεί με τον αναγνώστη του: “να ανακαλύψεις την ευτυχία που κρύβεται στα ελάχιστα, τα θεωρούμενα μηδαμινά”.  Κι άλλες φορές σαν ψίθυρος στον εαυτό του: “Αν είναι να με θυμούνται από έναν τάφο καλύτερα να γίνω τέφρα σκορπισμένη στους τέσσερις ανέμους”.

Γίνεται μάρτυρας της προσωπικής του συνείδησης και παρατηρεί τον αιώνα του με εντιμότητα και ειλικρίνεια. Με όπλο του την ποίηση πασχίζει να ξεπεράσει τα όρια που θέτει η ανθρώπινη φύση, “…αλλά αναπνέω βαθιά / γιατί πάντα με στήριζαν οι λέξεις”.

Στην εκλεκτική αυτή σύνθεση ο Γιώργος Δουατζής δεν εξηγεί πώς να είμαστε ευτυχείς αλλά πώς να είμαστε άξιοι της ευτυχίας. Και σε τρεις στίχους συνοψίζει όλο το νόημα:

Να ήξερες με πόσο

λίγη αγάπη

θα άλλαζε ο κόσμος….

Ένα βιβλίο που διαβάζεται εύκολα. Ο αναγνώστης μπορεί να το ξεκινήσει από την αρχή, από τη μέση ή από το τέλος, ή μπορεί να το διαβάσει χωρίς συνοχή γυρνώντας σελίδες στην τύχη. Οι φράσεις του όμως δημιουργούν τελικά ένα ενιαίο σύνολο, έναν ποιητικό Κανόνα ευζωίας.

Πηγή: diastixo.gr

Συχνά έχουμε την εντύπωση, ότι τα πάντα μοιάζουν καθρέφτης. Πολλές φορές διακρίνουμε τον εαυτό μας μέσα από τη συμπεριφορά των άλλων, δενόμαστε μαζί τους ή τους απωθούμε, διότι διαθέτουν κάτι απ’ τον εσώτερο εαυτό μας, που είτε μας γοητεύει, είτε δεν αντέχουμε να το βλέπουμε. Και αντιστρόφως, βέβαια, αυτά που προβάλλουμε στους άλλους ή διαισθανόμαστε γι’ αυτούς, ξαφνικά φανερώνονται. Η δική μας συμπεριφορά μπορεί να «βγάλει» στους άλλους έναν «άλλον» εαυτό, ανάλογα με την ποιότητα των σκέψεων, που κάνουμε γι’ αυτούς. Σαν να συντονίζονται οι πεποιθήσεις μας με τις επιβεβαιώσεις, που θα γεννήσουν με τη σειρά τους καινούργιες πεποιθήσεις.

Αυτές, όμως, οι πεποιθήσεις περιορίζουν τη σφαιρική θέαση των πραγμάτων, μας φυλακίζουν, μας κλειδώνουν στην πλήξη του δεδομένου. Θα πρέπει να ξεφύγει κανείς από το καταδυναστευτικό του Εγώ για να ελευθερωθεί από τον οποιονδήποτε καθρέφτη και τους αντικατοπτρισμούς του και να δει τα όντως όντα. «Φέρνει λύπη αυτή η επανάληψη του εγώ που τάχα τον ορθώνει, όταν την ίδια στιγμή η φανέρωση της απόλυτης ένδειας τον στέλνει στον γκρεμό. Τι μόρφωμα θα προκύψει αν αναδέψει γερά τις μύριες εικόνες που έχουν οι άνθρωποι για εκείνον, ρίχνοντας και τα δεκάδες προσωπεία του στη χύτρα των εντυπώσεων, που δεν είναι παρά κατασκευές που έκαναν οι άλλοι για να καλύπτουν τις ανάγκες τους», γράφει εύστοχα ο Γιώργος Δουατζής.  Δεν είναι τυχαία, άλλωστε, η ανά τους αιώνες ακλόνητη ρήση του Σωκράτη «εν οίδα ότι ουδέν οίδα». Είναι ο πιο ασφαλής δρόμος να πορευτεί κανείς στη ζωή. Να μην γνωρίζει, να αναζητά, να εκπλήσσεται σαν το μικρό παιδί, που ανακαλύπτει τα πάντα για πρώτη φορά. Τότε, διευρύνονται οι ορίζοντες, διαφαίνονται νέες πτυχές στο μυστήριο της ζωής, μένει κανείς άναυδος, επικοινωνεί με το μέχρι πρότινος αόρατο, άφατο, μεταφυσικό, ερμητικά κλειστό. Το μεγαλείο της Ύπαρξης αποκαλύπτεται σ’ αυτόν, που πορεύεται με καθαρό νου και ανοιχτή ψυχή στο άγνωστο γνωρίζοντας ότι δεν γνωρίζει, αλλά φλεγόμενος να μάθει. Όποιος εκ των προτέρων πιστεύει ότι γνωρίζει, είναι καταδικασμένος να μην μάθει ποτέ.

Υπό αυτήν την έννοια τα κάτοπτρα, λοιπόν, είναι περιορισμένης εμβέλειας, διότι απεικονίζουν μόνο τις μορφές. Οι μορφές, όμως, μας πλανεύουν και κρίνουμε δίχως να σκεφτούμε, ότι πίσω από κάθε μορφή υπάρχει μια άυλη ψυχή, που δεν είναι εύκολο να την κατανοήσεις, ούτε να την αγγίξεις, γιατί βρίσκεται πάντα σε διαδικασία εξέλιξης και είναι ενέργεια. «Η εικόνα σου, φανταστικό ηχείο. Όμως οι ήχοι σου πραγματικοί.»

Δεν είναι, λοιπόν, καθόλου τυχαίο που με το έργο του «Τα Κάτοπτρα», μια σειρά 24 στοχαστικών, φιλοσοφικών δοκιμίων, ο πολυτάλαντος Γιώργος Δουατζής, θα σπάσει όλα τα κάτοπτρα. Κανένα είδωλο, κανένα φθαρμένο προσωπείο δεν θα μείνει. Το ψεύτικο καταρρέει, οι μάσκες πέφτουν. Ο συγγραφέας είναι καλός πολεμιστής. Την ώρα που ραγίζουν τα κάτοπτρα, μέσα στον ανατριχιαστικό ήχο του κατακερματισμένου γυαλιού, ο συγγραφέας σώζει το πρόσωπό του.

Το μόνο πρόσωπο, που κανένας καθρέφτης δεν μπορεί να δώσει. Αυτό της αξιοπρέπειας. Αξιοπρέπεια σημαίνει καθαρή συνείδηση και μια περήφανη ψυχή, που πορεύεται στη ζωή έχοντας κερδίσει τον σεβασμό των άλλων. Αξιοπρέπεια σημαίνει να βιώνει ο άνθρωπος τη ματαιότητα, την απουσία, τον πόνο, να κάθεται στην άδεια πολυθρόνα της απώλειας, να καλλιεργεί πνευματικά και ηθικά το Εγώ για να πέσει και με σφιγμένη γροθιά να προχωρεί στην αναπόφευκτη, αιώνια σιωπή, εκεί που όλα αναιρούνται, αθωώνονται, εξαγνίζονται. Άλλωστε, δεν υπάρχουν απόλυτες αλήθειες, ούτε βεβαιότητες. Η μόνη βεβαιότητα είναι η ρευστότητα, η ανατροπή, το πέρασμα από το «ξέρεις ποιος είμαι εγώ;» στο «ξέρεις ποιος ήμουν εγώ; »

Ο Γιώργος Δουατζής δεν αρκείται στη μορφή ούτε του εαυτού του, ούτε των συνανθρώπων του. Σπάει τους καθρέφτες, θρυμματίζει την όψη, αποστασιοποιείται και αποταυτίζεται απ’ αυτήν  για να συλλάβει κάτι βαθύτερο, κάτι ανώτερο ως ένας τρίτος παρατηρητής. Βγαίνει από το σώμα του για να συναισθανθεί, να συμπράξει, να συμβάλει. Προσπερνά το υπάρχειν ή το πάσχειν και διεισδύει στο συνυπάρχειν ή στο συμπάσχειν. Διασχίζει την άβυσσο στο βιβλίο αυτό ο Γιώργος Δουατζής με μια γοητευτική, ερωτεύσιμη, εξομολογητική ειλικρίνεια. Χωρίς αμυντικά φίλτρα. Χορεύει με τις σκιές και τις μάσκες, αφήνει τις αναμνήσεις να κυλήσουν γλυκά απ’ τις παλάμες του, βιώνει τη μόνωση ή τη θλίψη ελπίζοντας στην απρόσμενη χαραμάδα της επόμενης μέρας. Αναζητά την αλήθεια, που μοίρα της είναι να αναιρείται. Εισχωρεί στα μυστικά δρώμενα της νύχτας, γεύεται την τρυφερότητα ή την τραχύτητά τους. Δεν μπαίνει σε καλούπια, αντιστέκεται στο τυποποιημένο, στο επίπλαστο, στο κατασκευασμένο, στο δήθεν.      

Ο φθόνος, η μικρότητα, το μίσος δεν μπόρεσαν να τον αλλοιώσουν, να τραυματίσουν το είναι του. «Η αίσθηση της αρπαγής, της πλεονεξίας, της ανάγκης για υπεροχή, της τάσης για επιβολή, απωθεί, αηδιάζει, τρομάζει.» Τα ανθρώπινα πάθη (ο πλούτος,  η ματαιοδοξία, η αδικία, η ιδιοτέλεια, η αλαζονεία, η ζήλια, η κακία) συνιστούν μια μορφή αρρωστημένης προκατάληψης και όντας αντιστρόφως ανάλογα με τη γνώση συντηρούν το κοινωνικό κατεστημένο. Η προκατάληψη συμβαδίζει με την  τυραννία των παθών του ανθρώπου.  Αντιθέτως, η γνώση πάνω στην οποία εδραιώνεται η επιστήμη, η φιλοσοφία, η τέχνη διαμορφώνει πανανθρώπινες αξίες, οι οποίες χαλιναγωγούν, καταλαγιάζουν τα πάθη.

Ο συγγραφέας έχοντας με τίμημα κερδίσει την πείρα και τη σωφροσύνη, αντλεί δύναμη απ’ τη χαρά. Η προσφορά στον συνάνθρωπο, η έγνοια για τους άλλους, η δημιουργικότητα, ο αγώνας για ένα ιδανικό,  η επιτυχία, η ομορφιά της φύσης, η αγάπη! Όλα οδηγούν στη χαρά. Ο φθόνος φθίνει τους ανθρώπους, η αγάπη άγει στο παν. «Ίσως χαρακτηριστώ αφελής, αλλά κανείς δεν θα μάθει ποτέ ότι οι χαρές που κέρδισα ήταν πολλές και ουσιώδεις, συχνά με δυσανάλογα βαρύ τίμημα…Παρά ταύτα, εξακολουθώ πεισματικά να παίζω με τα χρώματα, να παίρνω χαρά μέσα από τις αντιστίξεις, με την αποδοχή ως και των ακριβότερων τιμημάτων».

Αναρωτιέται, επίσης, αν υπάρχει ευτυχία και κατά πόσο είναι συνυφασμένη με το φως. Δυσπρόσιτη η απάντηση. «Το χρειάζομαι, που λες, το φως. Για να δω καθαρά το απειλητικό κενό ανάμεσα σε αυτό που λέμε άνθρωπος της καθημερινότητας και σε αυτό που λέμε διαχρονικά Άνθρωπος, αυτό που συνθέτει την ανθρωπότητα ως ιστορία.» Η Ποίηση είναι ευτυχία, ως φως και ταυτοχρόνως αγάπη εξαγνιστική, που τρέφεται από τη σιωπή και πίνει το νερό της μελαγχολίας. «Η μελαγχολία είναι το σπίτι, το ψωμί και το νερό μου. Με τη μελαγχολία μου δεν ένιωσα ποτέ πλήξη, πολύ περισσότερο ανία». Η μελαγχολία, όπως θεωρεί ο δημιουργός, είναι αντίσταση στη ματαιοδοξία ή στην ανάγκη για υστεροφημία, που συχνά κυριεύουν ή αποπροσανατολίζουν τους ανθρώπους που υπηρετούν  την τέχνη.

Θα εισέλθει, επίσης, στο κεφαλαιώδες ζήτημα του έρωτα. «Πώς θα ήταν η ζωή χωρίς αυτήν την ιερή μανία, τη νοητική ασθένεια…που πυρπολεί τα σωθικά;»             Η νύχτα φέρνει πιο κοντά τους ανθρώπους. Τροφοδοτεί το συναίσθημα και την ώρα που αιωρούνται όλες οι εκδοχές, ο ερωτευμένος καίγεται από την ανάγκη της βεβαιότητας κι αυτή η βεβαιότητα στον έρωτα δεν υπάρχει. «Γράμματα, συλλαβές, λέξεις, λόγια, τραγούδια, χάθηκαν στον άνεμο. Αιμάτινα σημάδια πότισαν τον ορίζοντά μας. Νοήματα έφυγαν σαν πουλιά, δεν γύρισαν και δεν έμαθα ποτέ αν χάθηκαν στην ανάγκη για σιγουριά.»

Ο έρωτας, η φυγή, η αδιαφορία ως «ένας μικρός αλλά καταλυτικός θάνατος του συναισθήματος κι ενός σημαντικού μέρους της ανθρώπινης αξιοπρέπειας», η άλωση της ψυχής, η ενατένιση, η ακραία εσωστρέφεια, το βύθισμα στο μηδέν. Και πώς γίνεται την ώρα που φεύγει κάποιος και τον χάνεις να αναδύονται όλες οι επιστροφές μαζί; Πώς γίνεται η απουσία να μοιάζει τόσο πολύ με την παρουσία και να μας σημαδεύει; Πώς γίνεται ξαφνικά το ασήμαντο σημαντικό και πώς το οριστικό και αμετάκλητο γεννά την ελπίδα του αναστρέψιμου;

«Φεύγουν κι οι άνθρωποι σαν πανικόβλητα πουλιά… Πανικόβλητους τους βλέπεις να κρύβουν τα μάτια σαν στρουθοκάμηλοι, να τρέχουν για να στρίψουν στην πρώτη γωνιά του δρόμου, να χαθούν, ανασφαλείς, μικροί, για λύπηση, τόσο μικροί. Και δεν είχες  την πρόνοια να σκεφτείς ότι δεν έφταιξαν αυτοί, αλλά εσύ που τους ζητάς πράγματα που δεν έχουν να σου δώσουν.»

 Ό,τι και να γράψει, ό,τι και να δημιουργήσει ο Γιώργος Δουατζής, σ’ όποιο «κάτοπτρο» κι αν κοιταχτεί, έχει στις φλέβες του την έξαρση των λέξεων,  στο βλέμμα του την τρυφερότητα ενός λευκού περιστεριού, έχει στον νου του το καθαρό οξυγόνο της φαντασίας, στην ψυχή του «διάκοσμο λιτό κάτι τεράστια φθινοπωρινά φύλλα»και ταξιδεύει με όλους τους ανέμους ζητώντας να επιστρέψει «στα έγκατα, όπου το μηδέν συναντά το άπειρο». Έτσι, δεν πρόδωσε ποτέ τον ποιητή μέσα του. Έναν ποιητή, που δεν τον ενδιαφέρει η δημοσιότητα, οι φθηνοί εντυπωσιασμοί, αλλά η αναγνώριση από λίγους ανθρώπους που εκτιμά, υπό την στέγη της ταπεινότητας αλλά και του βάρους της ευθύνης, που φέρει ο ρόλος του πνευματικού ανθρώπου μέσα στην κοινωνία. «Όποιος αποπειραθεί να τιθασεύσει το δημιουργικό μου πάθος, πράγμα που δεν κατάφερε κανείς, αναγορεύεται εχθρός μου», θα γράψει.

Απαλλαγμένος από νίκες και ήττες ίπταται στον αέρα της ελευθερίας χωρίς τις αλυσίδες, που επιβάλλει η εκάστοτε εξουσία. Στόχος του,  έργο ζωής και ύψιστη πολιτική του πράξη ήταν πάντα η ευαισθητοποίηση των ψυχών και το κέντρισμα της κριτικής σκέψης, ενάντια στις ψευδαισθήσεις που εγκλωβίζεται ο σύγχρονος άνθρωπος και στις αυταπάτες που βυθίζουν ολόκληρους λαούς στο τέλμα. Με μια άκρως ευαίσθητη κοινωνική συνείδηση και με την επαναστατικότητα της τέχνης του, αντιστάθηκε πάντοτε σθεναρά μέσα απ’ το δημοσιογραφικό του λειτούργημα σε κάθε άνεμο απελπισίας και οδύνης, σε κάθε απειλή και εκφοβισμό, που εξανδραποδίζουν και χειραγωγούν, που σπρώχνουν το ποίμνιο στον γκρεμό. «Είναι η κραυγή που βγαίνει από τα πιο βαθιά του εσώτερου εαυτού, σαν ένας ανεστραμμένος καταρράκτης-πίδακας που θέλει να καλύψει ολόκληρο το σύμπαν.» Δεν συμμετέχει στο θέατρο του παραλόγου ο Γιώργος Δουατζής, γίνεται διάφανος, τόσο διάφανος, που κανένα κάτοπτρο δεν μπορεί να τον καθρεφτίσει.